Dziękuję za zakup i zapraszam do słuchania podkastów – Piotr Plebaniak

Inne książki autora oraz bezpłatne kaligrafie: chiny.pl/ksiazki. Prezentacja pięknych edycji zbiorów maksym i opowieści ze starożytnych Chin na końcu książki.

E-booki innych książek. Wspierający autora w portalu patronite.pl otrzymują dostęp do wszystkich e-booków*. (Dotyczy książek wydanych przez Autora samodzielnie.)

Niniejszy plik został zakupiony w księgarni autorskiej chiny.pl/sklep i jest zabezpieczony znakiem wodnym.

Piotr Plebaniak

Tajwan

Piękna wyspa w oku tajfunu

Część I Trylogii Tajwańskiej

Wydawnictwo Chiron

Kraków 2026

Copyright by Piotr Plebaniak, 2018–2026.

Copyright for the Polish edition by Piotr Plebaniak, 2026.

© All rights reserved.

Pełny tytuł i podtytuł

Tajwan. Piękna wyspa w oku tajfunu

Redakcja językowa i pierwsza korekta

Grzegorz Antoszek

Konsultacja

(Z uwagi na brak cenzury politycznej i ideologicznej, konsultancji pozostają anonimowi)

Opracowanie map i rycin oraz zdjęcia (jeśli nie opisano inaczej)

Piotr Plebaniak

Ilustracja na okładce:

Piotr Plebaniak

Zdjęcia i grafiki (jeśli nie podpisane)

Piotr Plebaniak

Pozostałe zdjęcia:

Artur Radny

Wydawca

Wydawnictwo Chiron

Wydanie I (druk 2026-03)

ISBN 978-83-971970-0-8 (oprawa miękka)ISBN 978-83-969971-9-7 (e-book)

Informacja o dystrybucji

sztukawojny@protonmail.com; https://chiny.pl/dla-ksiegarzy

Informacja o dystrybucji

sztukawojny@protonmail.com; https://chiny.pl/ksiazki

Motto

Poetyckie wyjaśnienie w dalszej treści książki.

十去，六死，三留，一回頭

Zastrzeżenia

Niniejsza książka zawiera opinie Autora oraz osób udzielających wywiadów lub dzielących się opiniami negatywnymi na temat zjawisk, wydarzeń i osób trzecich.

Autor w imieniu własnym oraz osób, których opinie i odpowiedzi wywiadu zamieszcza w niniejszej książce, oświadcza, że żadna z nich nie znała ani tożsamości pozostałych autorów wypowiedzi, ani ich treści. Zgoda na ten warunek była przez Autora wymagana do tego, aby dana wypowiedź bądź wywiad zostały włączone do niniejszego tomu. O ile wypowiedziom i opiniom nie towarzyszą noty przypisujące autorstwo, podmiotem publikującym jest sam Autor.

Wiedza o Tajwanie, jego historii i społeczeństwie – a są to tysiące faktów cząstkowych – została zweryfikowana względem materiałów źródłowych oraz opinii eksperckiej osób, których tożsamości Autor nie ujawnia z uwagi na możliwość ataku (np. tzw. doksowanie i kancelowanie) ze strony aktywistów i innych podmiotów działających z naruszeniem prawa do wolności wypowiedzi, jakie jest podstawą demokratycznych społeczeństw zarówno Polski, jak i Republiki Chińskiej.

台灣與波蘭均為民主國家,兩國公民皆是自由民, 並擁有發表批評性意見的權利。這是人權與個人自由的核心, 對本書作者而言, 這更是至高無上的價值。若失去了這些自由, 我們的社會將面臨崩解,繁榮也將不復存在。

若有人認為有必要進行澄清或發表與作者相反的意見, 歡迎透過電子郵件與我聯絡。只要聲明內容簡潔(1000字以內), 且不含『三字經』或其他粗俗言語，該聲明將會刊登於本書的介紹頁面上。

Podziękowania

Ta książka nie miałaby jej obecnego kształtu bez wsparcia, życzliwości czy angażującej pomocy wielu osób prywatnych, osobowości publicznych i instytucji. Wiele oznacza dziesiątki, jeśli nie setki. Część z nich okazała życzliwość na poziomie na tyle wybitnym, że pragnę uhonorować wkład choćby i kilkunastu z nich tutaj, w oficjalnych podziękowaniach. Są to, trzymając się anglojęzycznego nazewnictwa, m.in.:

National Fire Agency (內政部消防署)Ministry of the Interior (內政部消防署), Hualien County Indigenous Peoples Department (花蓮縣政府原住民行政處), kilkanaście urzędów powiatowych oraz właściciele biznesów i przedsiębiorstw.

Podmiotom i osobom wymienionym i niewymienionym powyżej składam moje wielkie podziękowania.

Materiały foto i wideo

Materiały wizualne

Materiały fotograficzne i grafiki, o ile nie zostały opisane inaczej, pochodzą z kolekcji autora.

W większości przypadków zamieszczone w niniejszej książce fotografie, ale także fotografie, wersje wideo oraz dokumenty są dostępne na stronie domowej niniejszej książki, Pod poniższym linkiem:

https://chiny.pl/ksiazka/tajwan#materialy

Szukaj nagłówka „repozytorium mediów”.

Materiały autorstwa lub będące własnością podmiotów i osób trzecich są podpisane w każdym przypadku. Brak podpisu oznacza, że grafika jest dziełem samego Autora.

Nazwy, terminy i frazy w języku chińskim

Indeks wszystkich elementów byłby zbyt obszerny (kilkanaście stron), aby ważniejsze treści mogły ustąpić mu miejsca w niniejszym tomie. Pełny wykaz fraz w języku chińskim znajduje się w aneksie wersji elektronicznej tomu oraz jako dodatek do pobrania z sekcji próbek i dodatków (patrz wyżej).

Ponadto, po konsultacjach i dłuższym rozważeniu za i przeciw zdecydowałem się na pozostawienie w tekście tych nazw. Głównym przyczynkiem do decyzji jest wygoda czytelników w weryfikowaniu prawdziwości treści książki oraz ułatwienie im poszukiwań ciekawostek na własną rękę.

Nazwy, terminy i frazy w języku chińskim

Indeks wszystkich elementów byłby zbyt obszerny (kilkanaście stron), aby ważniejsze treści ustąpiły mu miejsca w niniejszym tomie. Pełny wykaz tych fraz języka chińskiego znajduje się w aneksie wersji elektronicznej tomu oraz jako dodatek do pobrania z sekcji próbek i dodatków (patrz wyżej).

Ponadto, po konsultacjach i dłuższym rozważeniu za i przeciw zdecydowałem się na pozostawienie w tekście tych nazw. Głównym przyczynkiem do decyzji jest wygoda czytelników w weryfikowaniu prawdziwości treści książki oraz ułatwienie im poszukiwań ciekawostek na własną rękę.

Nazwy i ich zapis

Misnomery, terminy kontrowersyjne etc.

Kwestie takie jak – często pełne emocji – debaty polityczne, historyczne i tożsamościowe to przestrzeń pojawiania się błędnych lub niejedynych percepcji.

Nazwy używane na Tajwanie i ich zapis

W nazwach i frazach pojawiających się w treści tej książki na pierwszym miejscu pojawi się zapis lokalny, a potem zapis pinyin, na końcu zaś używane na Tajwanie znaki tradycyjne pisma chińskiego.

Spolszczenia niektórych nazw chińskich

Ubolewam nad tym stanem, ale współczesne spolszczenia dotyczą konkretnych nazw, a nie całościowo sylab języka chińskiego. W niektórych przypadkach konwencji jest więcej niż jedna. W tej książce trzymam się wersji podawanych w Słowniku Języka Polskiego PWN.

Złamałem tę zasadę dla waishengren, czasami ją spolszczając na „wajszengrzeni”. Podobnie jest z polskim przekładem Czerwonej Gwardii – w pinyin, a więc oficjalnej, obowiązującej w Polsce romanizacji zapisu fonetycznego, to hongweibing. Ale od niedawna w naszym języku pojawiają się wersje spolszczone, z których najpopularniejsza jest „hunwejbini” lub „hunłejbini”. Jedni nazywają takie wynalazki życiem języka, a inni błędem. Zawsze ktoś się przyczepi.

„Język” Tajwański

Względem języka hoklo z kontynentu „mowa tajwańska” (taiyu, 台語) to dialekt. Tak taiyu, jak hoklo i inne języki chińskie są wariantami tego samego języka

„Język mandaryński”

Ta nazwa na język chiński to istny golgotan1 nieporozumień kulturowych. Ta nazwa jest kalką z języka angielskiego – Mandarin Chinese – która wywodzi się z piśmiennictwa anglosaskiego sprzed XX wieku. Jej przyjęcie wynikało z tego, że Europejczycy, z Ameryki czy Starego Kontynentu, prowadzili interakcje z arystokracją rządzących Chinami Mandżurów. Nazwa „mandaryn” wywodzi się od oficjalnego tytułu tej arystokracji, trzymającej Chiny i Chińczyków za twarz – Mandaren, 滿大人, czyli „Wielki Pan Mandżurski”. Ale ówcześni Mandżurowie tamtego okresu nie gęsi, a własny język mieli!

Najstraszniejsze, co widziałem w tej kwestii, to fraza opisująca lata 1945–1986 na Tajwanie jako „Erę KMT i «Mandaryńskiej Dominacji»”. O rany!

Język chiński na Tajwanie to „język Hanów” i tak nazywany jest na uczelniach oferujących kursy obcokrajowcom. Ale zarówno na Kontynencie, jak i na Tajwanie używa się terminu guoyu – „język narodowy/państwowy”. Za tą nazwą siedzi idea zjednoczenia Chin, przyświecająca i komunistom Mao Zedonga, i Republice Chińskiej. Chiny początku XX wieku były wręcz beznadziejnie różnorodnym zlepkiem chińskich tożsamości i języków. Sam Mao, podróżując na południe, a więc do Guandongu, czyli regionu zamieszkanego także przez Minnańczyków, którzy skolonizowali demograficznie (ale nie politycznie) Tajwan, musiał korzystać z usług tłumaczy!

Echem tej idei był upór Czang Kaj-szeka w wymuszeniu „jedności narodowej” na Tajwanie poprzez walkę z dominacją dialektu tajwańskiego na wyspie, na której pojawił się w 1945 roku.

„Imperium Chińskie” (dynastii Qing)

Pokrewnym, ale znacznie poważniejszym nieporozumieniem jest nazywanie „Imperium Chińskim” trwającego 3,5 stulecia okresu władania Chinami przez dynastię Qing. Mandżurowie względem Hanów byli najeźdźcami – etnicznie całkowicie odrębnymi. W bardzo dokuczliwy sposób zepchnęli Hanów do pozycji obywateli drugiej kategorii. Przejęcie „Cesarstwa Chińskiego” (właśc. Cesarstwa Mingów) sprawiło, że malutka demograficznie i terytorialnie Mandżuria uczyniła ze zdobyczy, jaką były ówczesne Chiny, swoją największą bazę rekrutacyjną i materiałową do dalszych podbojów.

Dwie daty was przekonają. Przejęcie przez Qingów imperium rdzennie chińskiej dynastii Ming nastąpiło w 1644 roku, kiedy ówczesny monarcha dynastii Qing zasiadł na tronie w Pekinie. Pierwszy cesarz tej dynastii „wstąpił na tron”2. Założyciel dynastii wstąpił na tron w 1616 roku, był nim Nurhaczy, znany nam z ikonicznego cameo w filmie Indiana Jones i Świątynia Zagłady.

„Jestem Tajwańczykiem, a nie Chińczykiem!”

Omówienie tej kwestii jest częścią zakończenia tej książki. To nie powieść, więc jak najbardziej możecie zacząć lekturę właśnie od wizji końcowej, która ją kończy, wieńczy i podsumowuje.

Dość tutaj powiedzieć, że każdy z osobna mieszkaniec wyspy i ich grupy mają własne, eklektyczne wizje tego, kim są, jak się kolektywnie nazywają i jak emocjonalnie reagują. Znajdą się i niebezpieczni frustraci, i ludzie, których nie obrazi nic – nie tylko obiektywna prawda, ale i nieprzyjemnie zakomunikowana prawda o nich samych.

Przykładem tego żywego kalejdoskopu wizji niech będzie kuomintangowski weteran z Taichungu. Teoretycznie żołnierz służący pod Czang Kaj-szekiem, a więc kolaborant „oprawcy i kryminalisty” Czang Kaj-szeka… ale gdy trzeba było uratować jego dzieło, Tęczowy Park, wszelkie animozje poszły w kąt (s. 665). Tak działa ludzka natura.

Te i wiele innych problemów i usterek w naszej percepcji zobaczycie wbudowane w moją opowieść o Tajwanie. Fikuśne, dziwaczne i niezgrabne zwroty są moją próbą okazania szacunku dla tego, w jak różny sposób ja sam, ale i mieszkańcy Tajwanu między sobą, patrzą na własną tożsamość.

Dlaczego w tekście jest tyle chińskich znaków?

Około 300 egzemplarzy tej książki trafi do Tajwańczyków, którzy w jakiś sposób pojawili się w książce bądź pomogli zweryfikować poprawność merytoryczną jej treści.

Dla czytelników polskich znaki pisma chińskiego to okazja do ich nauki lub pomoc przy poruszaniu się po Tajwanie czy planowaniu wyjazdu. Są też, o czym już mówiłem, pomocą dla tych, którzy będą chcieli na własną rękę weryfikować fakty i formować własne opinie, w tym i te sprzeczne z opiniami Autora.

Decyzje arbitralne zapisu języka minnańskiego i transkrypcji fonetycznych

Matsu w tej książce stało się nazwą geograficzną, a Mazu to imię bogini. Pomoże to czytelnikom w orientacji, o której rzeczy mowa.

Zapis fonetyczny języka/dialektu tajwańskiego nie doczekał się konsekwentnego przestrzegania jednego, oficjalnego standardu.

Spolszczenie słowa „Minnańczycy” to kolejny problem. Słowo „minnanski” zgrzyta, a więc w formie rzeczownikowej i przymiotnikowej wybrałem wariant bardziej spolszczający, z literą „ń” – Minnańczycy i minnański.

Czasem, z przyczyn koncepcyjnych lub ideologicznych, używam dwóch wariantów nazw.

[picture]

Mapa topograficzna Tajwanu

„Utopia” na krańcu świata

Wstęp–impresja

Przez ostatnie cztery dekady Tajwan był miejscem absolutnie wyjątkowym. I będzie jeszcze takim przez kilka lat, zanim splot okoliczności, który powołał do życia tę ostatnią oazę spokojnego, bezpiecznego świata, wkręci ją w chaos i degenerację porządku, których doświadczają obecnie inne kraje, nazywane umownie Zachodem.

Do tej wyjątkowości Tajwanu skrytą aluzję niesie tytuł wstępu. Utopia to umowny przekład tytułu bodaj najsłynniejszego eseju-opowiastki z czasów późnej chińskiej starożytności. To Opowieść o Źródle Brzoskwiniowego Kwiecia¹ pióra, a raczej pędzelka Tao Yuanminga, poety epoki Dynastii Północnych.

Opowieść jest opisem przygody pewnego rybaka, który zagubił się w odnogach leniwie snującej się przez dziką krainę rzeczki. Ów człek wysiadł ze swego czółna pośrodku tytułowego sadu brzoskwiniowego, w którym roznosił się aromat świeżych ziół, a płatki kwiecia opadały z koron drzew na wodę, trawy i samego rybaka. Rybak znalazł szczelinę skalną, przez którą z niemałym trudem przecisnął się… by odkryć ukrytą przed światem krainę szczęśliwości.

Fikcyjna kraina swój błogi i leniwy spokój zawdzięczała odseparowaniu się od najbardziej niszczycielskich burz dziejowych swojej i wcześniejszych epok. Jej mieszkańcy byli uciekinierami wojennymi, szukającymi spokojnego zakątka, w którym mogliby osiąść. Ukryli się przed wojennym chaosem w czasach największej zawieruchy – powstania i upadku totalitarnego reżimu Pierwszego Cesarza, niesławnego władcy dynastii Qin.

Ich los ma w sobie wręcz oczywiste paralele z losem mieszkańców wyspy. Tych, którzy przybyli na wyspę z Czang Kaj-szekiem, by uciec przed zwycięzcami chińskiej wojny domowej. Byli to w znacznej części zwykli ludzie: szeregowi żołnierze, urzędnicy rządowi, akademicy. Oderwani od swoich bliskich, żyjąc w zawieszeniu i niepewności, na Tajwanie musieli układać sobie drugie życie.

Ale przede wszystkim esej nawiązuje do tych, którzy są dalekimi potomkami migrantów z północy Chin, a którzy teraz nazywają siebie Minnańczykami i Hakka. W szerszym kontekście wiersz poety przełomu IV i V wieku dotyka sprawy licznych eksodusów rdzennej ludności Chin, której fale migracyjne docierały daleko poza chiński matecznik cywilizacji – środkowy bieg Rzeki Żółtej daleko na północy. Te migracje były następstwem coraz to kolejnych fal inwazji ludów stepowych lub zapaści porządku politycznego. Uciekinierzy zawędrowali aż do prowincji Fujian i Guandong na dalekim południu, a dziś stanowią dominujący etnos na Tajwanie.

Starożytny autor ustami rybaka informuje wieśniaków o czterech stuleciach rozkwitu, a potem upadku dynastii Han, która wyrosła po upadku opresyjnego Qin. O bliższych mu państwach zakładanych na popiołach Han czy mocarstwu Jin (266–420), któremu niemal udało się stworzyć stabilne imperium. Niemal.

Po nim przyszedł okres kolejnych fal najazdów barbarzyńskich. Przybysze-najeźdźcy tworzyli szereg państw, które nazywane są zbiorczo Dynastiami Północnymi. Równoległym procesem politycznym były Dynastie Południowe, zakładane przez migrujących na południe Hanów (rdzennych Chińczyków). To ten pełen wojen cykl zapaści chińskiej państwowości, trwający kilka stuleci, to czas, w którym poecie przyszło żyć i tworzyć.

Gdy moi tajwańscy rozmówcy nagabują mnie do wyrażenia szczerej opinii o ich ojczystej wyspie, wykonuję unik i obracam sprawę w żart-nie-żart. Na odczepkę przerabiam jeden ze słynnych passusów eseju. Ale w tym eseju niemal każda linijka stała się słynnym lub rozpoznawanym przysłowiem – chengyu.

W mojej trawestacji mieszkańcy krainy szczęścia, czyli Tajwanu, nie znali ni wojny domowej po upadku dynastii Qing w 1911 roku, ni Mao Zedonga i jego rewolucji kulturowej, ni białego terroru Czang Kaj-szeka (1947–1987), ni aktualnego prezydenta Tajwanu, ktokolwiek by nim nie był w chwili wygłaszania facecji. Żart zwykle osiąga zamierzony cel – jednym grepsem trafiam w tutejsze tabu unikania drażliwych tematów. W takich chwilach indagujący zarzucają próbę wyciągnięcia ze mnie prywatnych opinii. Oni sami też robią takie uniki.

Do zmyślonej krainy szczęśliwości mógł dostać się człek prosty, wolny od umysłowych, a może i duchowych ciężarów wyrafinowania i cywilizacji, uciekający z piekła spętanych rytuałem konfucjańskich stosunków społecznych. Sugestię tę podsuwa sam język dzieła, w którym słowo „rybak” jest homofonem głupca, osoby prostej, a przez to na swój sposób wolnej od trosk i szczęśliwej. Sama kraina, odcięta od świata, była oazą spokoju pośród targanego zawieruchą, pełnego wojen i przemocy świata. Miejscem, które wielkie trendy świata² postanowiły pozostawić jego losowi.

Na Tajwan ja sam trafiłem pchany splotem przypadków i decyzji – tych celowych i tych niezamierzonych – brzemiennych w konsekwencje i będących dalekimi skutkami planów, których wypadkowa wówczas i dziś jest czymś nie do końca nienazwanym… Dających się wpisać do rubryk formularza kilku słów wyjaśnienia szukać można równie bezowocnie, co fikcyjnej zaginionej doliny.

Tajwan nie jest zapomnianą krainą na uboczu. Omiatany jest geopolityczną burzą – tytułowym tajfunem wydarzeń i niebezpieczeństw. Jest epicentrum najdonioślejszych wydarzeń ostatnich dekad. Miejscem, w którym trwa produkcja i rozwój technologii kluczowej dla trwania dominacji Zachodu i Stanów Zjednoczonych nad resztą świata.

Starożytna, kształtująca się już w neolicie chińska kosmologia posłuży mi do opisania miejsca i roli Tajwanu w porządku rzeczy i w biegu geopolitycznych przepychanek. Pomoże pokazać, co jest przyczyną tego, że wyspa w oku tajfunu jest oazą równie beztroskiego życia dla jej mieszkańców, co te, które wiedli wieśniacy w Utopii…

Fikcyjna kraina beztroskiego wieśniaczego życia za swoją obronę miała nieprzebyte, pokryte gęstwiną góry i rzeczne rozlewiska. W realnym świecie obroną Tajwanu, jego piękna i zamieszkujących go ludzi jest coś zupełnie innego. Basztami w murach obronnych Tajwanu, na którym panuje pokój i harmonia społeczna, jest wysiłek ludzi dawno umarłych i tych wciąż żyjących, w pełni sił. Ich kolektywny akt poświęcenia, ich międzypokoleniowa wspólnota tożsamości, ich aspiracje stworzenia bezpiecznej przyszłości są siłą, która powołała do życia oazę spokoju, którą współczesny Tajwan jest dla swoich mieszkańców.

[picture]

Odpoczynek po procesji bogini Mazu, Miasteczko Meishan w centralnym Tajwanie.

Choć okres spokoju trwa już całe dekady, jest ulotny i kruchy. Ulega potężnym i niepowstrzymanym wpływom trendów historii. Jest podatny na wydarzenia, które starożytni chińscy filozofowie potrafili trafnie opisać, ale nie podejmowali się ich nazwać. Nakazywali oni bowiem swoim uczniom, by kroczyli Drogą Środka, z dala od nieprzewidywalnych skrajności.

My, współcześni, ukuliśmy koncepcję czarnych łabędzi. Są to wydarzenia nieprzewidywalne, gdyż logika lub pozorny brak logiki ich zajścia nie wynika z praw rządzących systemem, w którym zachodzą. Te anomalie, z których zwykle nic dobrego nie wychodzi, powoływane są do życia w konfiguracjach okoliczności tak rzadkich, że mało kto jest w stanie wyłapać prawidłowość.

Starożytni chińscy filozofowie, studiujący naturę Dao, zaszli niewiele bliżej niż my w rozumieniu tych zjawisk. Dostrzegli, że czarne łabędzie, przynoszące gwałtowne odwrócenie trendów zdarzeń, pojawiają się, gdy nieostrożnie lub nieuważnie kroczymy drogą skrajności i ryzyka, miast bezpiecznie kroczyć Drogą Środka (zhongyong, 中庸). Ta filozoficzna przestroga przed skrajnościami wyjaśnia konstytutywną cechę kulturową Hanów – ostrożność i awersję do ryzyka. Wgląd ten będzie nam już za chwilę bardzo, ale to bardzo potrzebny do tego, aby zrozumieć, jakimi ścieżkami i dlaczego poruszają się serca mieszkańców wyspy.

II

Dla współczesnego Tajwanu wydarzeniem krytycznym jest osiągnięcie prymatu w dziedzinie produkcji najbardziej zaawansowanych układów logicznych – procesorów o mocy obliczeniowej wręcz szokującej dla prekursorów tej technologii z lat sześćdziesiątych XX wieku, a którzy dali światu technologię półprzewodników.

Od niezakłóconej produkcji i dostaw tego cudu nauki i inżynierii zależy funkcjonowanie całego świata. To sprawia, że Tajwan, ze wszystkich praktycznych względów, zyskuje rangę miejsca, które starożytni stratedzy, w tym autor Sztuki wojny, określają słowem e, 阨. Słowo to desygnuje miejsce o tak krytycznym znaczeniu, że zmagające się o nie mocarstwa, drogą niewypowiedzianego uzgodnienia, rezygnują z próby przejęcia nad nim kontroli. Taki akt zaboru prowadziłby bowiem do zniszczenia równowagi sił. W takich chwilach sprawy stają się dokuczliwie nieprzewidywalne, a pozostali nie mają innego wyjścia, jak zawiązać sojusz – nawet ze śmiertelnymi wrogami – by zaatakować pomysłodawcę.

[picture]

Podświetlony promieniami wschodzącego słońca pył wodny poderwany przez energię supertajfunu Mangkhut, dewastującego Filipiny 1000 kilometrów na południe (wrzesień 2018).

I tak właśnie Tajwan wskoczył w dynamiczny obszar stabilności – w oko tajfunu. Tajwańczycy modlą się do dusz swoich przodków i całego panteonu bóstw opiekuńczych, aby wyprosić sobie spokojne życie, z dala od dziejowych zawieruch i móc wykarmić i odchować swoje dzieciaki.

Osiągnięty prymat w krytycznej technologii stał się dla Tajwanu „silikonową tarczą”. Tak nazywa się mętlik geopolitycznych i technologicznych zależności w globalnej gospodarce i łańcuchach wartości. To logika ich tańca sprawia, że ChRL nie zaryzykuje zajęcia wyspy siłą. Taki pomysł doprowadziłby do krachu w pierwszej kolejności Chiny… A świat znalazłby się na skraju katastrofy cywilizacyjnej. Taki ruch sprawiłby, że i Chiny, i Tajwan pchnięte zostaną z bezpiecznego kręgu stabilności ku wirującej wokół wichurze, niosącej niepewność, nieprzewidywalność i niemożliwe do skalkulowania ryzyko.

Największa siła psychohistorii strzegąca Tajwanu to to, że działanie całego współczesnego świata zależy od realizowanej na nim produkcji. Ale cykl wzrostu i słabnięcia sił rządzących światem ludzi w końcu sprawi, że Krzemowa Tarcza przestanie działać. Siła w wiecznym cyklu zawsze transformuje w słabość. Zarówno Chińczycy w ChRL, jak i Amerykanie, ale także Japończycy – a więc zarówno wrogowie, jak i sojusznicy – robią wszystko, co w ludzkiej mocy, aby powołać do życia działającą alternatywę dla tajwańskiego prymatu produkcji układów logicznych. Ta sytuacja jest manifestacją innej starożytnej koncepcji − cykliczności przemian symbolizowanej ikonicznym symbolem Yin-Yang. Nawet w największym natężeniu jednej z dwóch komplementarnych sił sprawczych, grających na Wszechświecie symfonię przeznaczenia, każdy stan rzeczy niesie w sobie zalążek przemiany w swoje przeciwieństwo. Osiągnięcie apogeum siły nie powstrzyma upadku w skrajną bezsiłę − takim przykładem czasem wyjaśnia się wieczne prawidło cykli trwania państw i imperiów.

Póki co, dla mieszkańców Tajwanu wyspa, na której mieszkają, jest przede wszystkim piękną krainą społecznej harmonii. Tę nadzwyczajną spójność społeczną i ład wewnętrzny Tajwan osiągnął w sposób… wyjątkowo wyjątkowy.

Zerknijmy na Japonię. Społeczeństwo leżącej za miedzą Japonii w ostatnich kilku dekadach to przykład wręcz szokująco wysokiego poziomu spójności społecznej. To tak zwane społeczeństwo wysokiego zaufania, którego przykładem jeszcze do niedawna była Szwecja i kraje takie jak Australia czy Kanada. Swoją spójność społeczeństwo Tajwanu osiągnęło jednak nie dzięki homogeniczności etnicznej, jak Japonia, ale przez szczególne okoliczności: konieczność okiełznania sił zupełnie przeciwnych.

Społeczeństwo wyspy jest niezwykle wręcz zagmatwaną i splątaną mieszanką ludów, etnosów, kultur i wpływów cywilizacyjnych. Wszystkie te zbiorowości, aby przetrwać, muszą współpracować i odłożyć na bok większość wzajemnych animozji. To prawidło przekazał mi prof. Jerzy Smolicz (1935−2006). Z kilku serii wykładów i seminariów oferowanych przez Instytut Socjologii UW, nie przegapiłem ani jednego – woziłem nawet profesora w jego sprawach, przy okazji chłonąc to, czego nie mówił w czasie seminariów.

Smolicz wniósł wybitny wkład w formułowanie polityki wielokulturowości Australii, przede wszystkim w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Nieraz powtarzał złotą regułę przetrwania zwaśnionych lub konfrontujących się tożsamościowo grup: „albo będziemy żyć razem, albo zawiśniemy razem”. Tajwańczycy zdają się rozumieć tę zasadę szóstym zmysłem… ale wciąż podprogowo. Po przeczytaniu rozdziałów o zasiedlaniu/kolonizowaniu wyspy, zrozumiecie dlaczego.

Za chwilę powiemy sobie więcej o epopei, jaką przeżyli mieszkańcy Tajwanu, gdy docierały tu kolejne tsunami pretendentów do posiadania wyspy oraz osadników i kolonizatorów, przybywających czy to z przylegającej do Tajwanu prowincji Fujian, czy z północy, czy zza oceanów.

Siłą, która w końcu, w drugiej połowie XX wieku, doprowadziła Tajwan do dzisiejszego status quo, było zagrożenie w postaci inwazji z kontynentu – z Chin. To zwycięstwo komunistów Mao Zedonga, jednej z dwóch sił zmagających się o wadzę nad podnoszącym się z niewoli i zacofania państwem chińskim, było siłą sprawczą, która teleportowała na Tajwan rządzoną przez Kuomintang Republikę Chińską. Pechem ówczesnych mieszkańców Tajwanu było to, że na wyspie zjawili się nie tylko uciekinierzy wojenni, ale że pojawił się koherentny, zdyscyplinowany dekadami walk reżim polityczny wraz z armią. Dowodzący tym homeostatem Czang Kaj-szek zabrał się do budowania na wyspie siły narodowej i militarnej, która miałaby pozwolić mu na powrót na kontynent… Taki powrót był spełnieniem marzeń nie tylko dla przybyszy. Bardzo szybko dokładnie tego samego – powrotu Czanga na kontynent – zapragnęli całym sercem mieszkańcy, którzy spod władzy Japończyków ledwie cztery lata wcześniej wpadli – z deszczu pod rynnę – w objęcia administracji RCh. Reżim ten już w 1945 roku wprzągł Tajwan w tryby wysiłku wojennego i konfrontacji z komunistami. Dla ludności, która osiedlała się na wyspie we wcześniejszych stuleciach – Hoklo (minnańskiej) czy Hakka, pochodzącej z prowincji Fujian oraz Guandong, życie stało się gehenną.

Impas geopolityczny sprawił, że ta kolejna fala ludności przybywającej z kontynentu nie zalała zachodnich równin wyspy. Nie spłukała z nich minnańskiej poprzedniej fali. Nie rzuciła jej w wysokie góry i na wschodnie wybrzeże, jak to było z aborygenami. Nie rozproszyła się i nie rozpuściła lokalnych etnosów w zalewie własnej tożsamości. To zrobiła poprzednia fala – minnańsko-hakkijska – z ludnością aborygeńską, a potem sama z kolonizatorów stała się w połowie XX wieku grupą kolonizowaną. Fala z lat 1945–1949 narzuciła mieszkańcom wyspy dokuczliwą degradację hierarchiczną – rolę obywateli drugiej klasy.

I oto jest! Zaginiony świat tradycyjnej kultury chińskiej, którego mieszkańcy deklarują, że nie są Chińczykami. Geopolitycznie – relikt zimnej wojny. Językowo – relikt lingwistyczny. O tym, że język tajwański jest reliktem migracji z czasów starożytnych, opowie w książce wybitna ekspertka od języków antycznych profesor Ke Shuling (柯淑齡). Historycznie – ostoja reżimu, który miast przegrać walkę o przetrwanie, zdołał ziścić na Tajwanie ideał swojego założyciela, Ojca Narodu, Sun Jat-sena – stworzenia społeczeństwa idealnie łączącego najlepsze cechy Cywilizacji Chrześcijańskiej i wzorców konfucjańskich.

Jak Japonię można nazwać mikro-cywilizacją, odciętą od świata swoją wyspiarską lokalizacją, tak ja nazywam Tajwan Zaginionym Światem, zlepkiem artefaktów dawnych światów, które w innych miejscach zmiotła z powierzchni świata nowoczesność i tak zwany postęp.

Na Tajwanie znajdziemy przepiękne świątynie, nietknięte ideologicznym „szaleństwem” rewolucji kulturalnej (1966−1976). Powiemy dzień dobry opiekunom tych miejsc, w wielu przypadkach dożywającym swych dni starszym panom. W języku, architekturze i obyczajach znajdziemy pozostałości po okresie, w którym wyspą zarządzali Japończycy. Znajdziemy piętno wydarzeń takich jak chińska wojna domowa, która samej wyspy nie tknęła, a jedynie zbryzgała wodnym pyłem zawieruch i burz dziejowych należących do poprzednich epok.

Wszystko to trwa w czymś, co dla przybyszów z zewnątrz jest pewnego rodzaju „zawieszeniem”. Ale póki co jest też tym, co opisuje tytuł książki: piękną wyspą w oku tajfunu. Życiem na zboczu wulkanu, nad przepaścią niepewności, która dla samych mieszkańców stała się codziennością, skrupulatnie wypychaną ze strumienia myśli. Bo i co by dało codzienne roztrząsanie myśli o braku przyszłości? Lepiej już być niczym rybak ze starożytnej opowieści.

Wszystko co powyżej, napisałem w dawnej stolicy wyspy – mieście Tainan. Jak żadne inne jest ono pełne okruchów przeszłości: starych, czasem wręcz miniaturowych świątynek… ciągle zadbanych. Miasto w swoim sercu skrywa gąszcz wąskich uliczek i zaułków, przy których uchowały się mikroskopijne zakłady rzemieślników czy klimatyczne apteki, pachnące historią i tradycyjnymi, obcymi dla Polaków medykamentami.

W tym gąszczu, który wieczorami, zwłaszcza dla obcych, zmienia się w labirynt, spaceruje młodzież, mijając staruszków, którzy przechadzają się coraz bardziej niepewnym krokiem uliczkami znanymi od dzieciństwa. Tamtędy kiedyś spieszyli do pracy lub przechadzali się w czasie wolnym, by objadać się smakołykami serwowanymi przez całe hordy straganiarzy. Myśli starców błądzą po innych czasach i epokach, o których żywa jeszcze pamięć zaraz stanie się martwym drukiem wypełniającym stare, schowane w zapomnianym kartonie książki, po które nikt już nie sięga.

Ta książka jest zbiorem opowieści o wszystkich tych ludziach. Młodych i starych. O ludziach, miejscach i wydarzeniach. O krzywdach i blaknięciu pamięci. O chaotycznych rymach sił historii, które sprawiły, że wszyscy ci mieszkańcy Tajwanu, czasem wbrew opinii pamiętliwych krewnych zza „Czarnej Wody”, nazywają Tajwan swoim domem.

Tainan, Tajwan, listopad 2025

1 Całą opowieść możecie znaleźć w moich Opowieściach z dawnych Chin, s. 217–221. Wszystkie przywołane rozdziały innych moich książek udostępniam on-line. Ich lista znajduje się w aneksie na s. <?>.

2 Chiń. tianxia dashi, 天下大勢. Koncepcja ta oznacza nieokiełznane siły dziejowej czy kosmicznej konieczności, wobec której ludzkie wysiłki i plany są nic nie znaczącym pyłkiem. Dobrym przekładem w konkretnej sferze życia są „siły rynku”. Zgłębić te trendy historii (to alternatywne anglojęzyczne tłumaczenie) i przewidywać przyszłe zdarzenia mogą wyłącznie ci, którzy pojęli niewysłowione Dao, czyli naczelną zasadę powodującą biegiem rzeczy. Ja sam tę chińską koncepcję nazywam siłami psychohistorii, za kultową powieścią Isaaca Asimova. SP Wstęp oraz r. I.2 „Jak patrzą na świat…”.

Część I

Historia Tajwanu

Zanim pojawili się ludzie

…i chwilę po tym

Wyspa Tajwan wzniosła się ponad poziom morza zaledwie 4–5 milionów lat temu. Narodziny nastąpiły w wyniku nasuwania się płyty tektonicznej Morza Filipińskiego na płytę eurazjatycką. Te trwające od milionów lat procesy rozciągają swój wpływ na południe do Filipin. Na północy granicą obszaru tektonicznego jest archipelag Riukiu.

Rejon Tajwanu jest zaledwie częścią pasa aktywności tektonicznej, który ochrzczony został mianem Pacyficznego Pierścienia Ognia (ang. Pacific Ring of Fire). Ruch płyt generuje w całym tym kręgu regularnie trzęsienia ziemi – od tych niewyczuwalnych do tych, w których giną ludzie.

Ostatnie bardzo silne trzęsienie ziemi nawiedziło Tajwan w kwietniu 2024 roku. Jego epicentrum zlokalizowano kilkadziesiąt kilometrów od miasta Hualien na wschodnim wybrzeżu. Kataklizm zdewastował bodaj największą atrakcję turystyczną Tajwanu – wąwóz Taroko. Obruszone skały i pył skalny zostały następnie wypłukane przez tajfuny. W wielu miejscach całe gigatony pyłu i głazów przez całe lato tamtego roku zalewały drogi oraz niweczyły wysiłki ludzi, którzy starali się udrożnić dostęp do wąwozu i innych atrakcji turystycznych regionu.

Od kontynentu Tajwan oddzielony jest Cieśniną Tajwańską, której szerokość w najwęższym miejscu wynosi 130 kilometrów. W obecnej epoce geologicznej i glacjalnej dno cieśniny położone jest nie głębiej niż 100 metrów. To dzięki tej płytkości w ostatnim okresie zlodowacenia, kiedy powierzchnia oceanu opadło o całe 140 metrów, dno cieśniny stało się mostem lądowym, przez który na wyspę dostali się pierwsi ludzie. Współcześnie w cieśninie nad powierzchnię wody wynurza się jedynie urokliwy archipelag Peskadorów, odległy od Tajwanu o 45 kilometrów.

Wypchnięta do góry krawędź płyty euroazjatyckiej tworzy dziś przepiękne, pokryte bujną roślinności góry, które niemal przez całą długość wyspy przekraczają wysokość 3000 metrów. Zajmują one dwie trzecie jej powierzchni, w praktyce całą jej zachodnią stronę. Najgwałtowniej pną się one w górę w rejonie miasta Hualien i na północ od niego. To zapewne ten niezapomniany widok kazał Portugalczykom nazwać wyspę „Piękną”.

[picture]

Sprasowane warstwy osadów dennych starożytnych mórz. Lokalizacja: szosa nr 29 w rejonie Namaxia. Widoczny fragment ma wysokość około 310 metrów od poziomu rzeki.

Prehistoria i starożytność

Gdy na początku holocenu (10–11 tys. lat temu), czyli współczesnej epoki geologicznej, most lądowy znalazł się ponad wodą, na wyspę przedostali się ludzie, których pochodzenie udało się nauce wyśledzić. Ale to nie wtedy na wyspie pojawili się pierwsi ludzie i fauna. Najwcześniejsze aktualnie znane ślady ludzkiej obecności na wyspie datuje się na 20–30 tysięcy lat. Te starsze ślady ludzkiej obecności niezmordowani archeolodzy odkryli na dnie Cieśniny Tajwańskiej – w rejonie Peskadorów. Znaleziono ludzkie szczątki datowane na dwa ostatnie okresy zlodowacenia i odsłonięcia dna cieśniny. Odkryto nawet kości nieznanego wcześniej gatunku Homo.

Dostępne nam materiały wskazują, że japońskie wyspy Riukiu zostały zasiedlone przez wyprawy kolonizacyjne z Tajwanu. I tu docieramy do debaty, w której współcześni badacze spierają się o pochodzenie i historię ekspansji ludów austronezyjskich Pacyfiku. Jedną z głównych hipotez jest ta, wedle której osadnicy z kontynentu, którzy dotarli na Tajwan około 6000 lat temu, uczynili z wyspy punkt startowy wypraw kolonizujących Archipelag Filipiński, a następnie dalsze archipelagi i samotne wysepki, z Wyspą Wielkanocną jako najdalszym i najbardziej imponującym osiągnięciem.

Hipotezę potwierdzają jedynie fragmentaryczne i wyrywkowe dowody, więc trzeba do niej podchodzić ostrożnie. Jednym z kluczowych dowodów na jej słuszność jest datowany na 8000 lat szkielet odnaleziony na Liang, jednej z tysięcy wysepek wybrzeża Fujian. Z odkrytego w 2011 szkieletu wypreparowano materiał genetyczny. Potrzeba było aż trzech lat, aby w mitochondrialnym DNA odkryć fragmenty kodu charakterystycznej mutacji. To z obecności i częstotliwości tej mutacji u ludów austronezyjskich wywiedziono wniosek, że powstała ona około 8–11 tysięcy lat temu właśnie na wybrzeżach współczesnej prowincji Fujian, aby w kolejnych tysiącleciach rozprzestrzenić na cały Pacyfik i Oceanię. Współcześnie istniejące ludy aborygeńskie Tajwanu mają w tej wizji być potomkami tych, którzy na wyspie pozostali.

Jednym z najstarszych śladów kultury materialnej na Tajwanie jest Jaskinia Ośmiu Bóstw (Baxiandong, 八仙洞) na wschodnim wybrzeżu, tuż przy szosie krajowej numer 11. Bywały okresy, w których mijałem to miejsce kilka razy w tygodniu, gnając od jednego do drugiego festiwalu ludu Amis, który zajmuje nie tylko niemal całe wschodnie wybrzeże wyspy, ale i dolinę ryftową nieco w głębi.

Patrząc na podobne przypadki wymiany populacji, prehistoryczne szczątki z całą jednak pewnością nie są pozostałościami prahistorycznych Amisów – odległość w czasie jest zbyt wielka. Te skromne pozostałości datowane są na 5–15 tysięcy lat wstecz. O pradawnej, zaginionej kulturze ani jej powiązaniach ze współczesnymi aborygenami nie wiemy kompletnie nic. Mamy jakieś kawałki naczyń, koraliki… To wszystko. To właśnie usłyszałem od jednego z kierowników prac archeologicznych prowadzonych w mieście Hualien, i nie tylko od niego.

Innym śladem ludzkiej obecności są pyłki roślinne w osadach na dnie położonego w centralnym Tajwanie Sun Moon Lake, Jeziora Słońca i Księżyca, nazwanego tak z uwagi na kształt przypominający te dwa ciała niebieskie. Naukowcy wykryli ślady stosowania systemu żarowego, czyli wypalania połaci lasu po to, by wydarty Naturze kawałek ziemi przekształcić w pola uprawne. Aktualnie pozyskane dane świadczą, że w okresie od 11 do 4,5 tysiąca lat temu w rejonie jeziora uprawiano ryż.

Nazwy historyczne wyspy

„Ktokolwiek odkrył ocean, na pewno nie były to ryby.” To powiedzonko wyczytałem w jakiejś zapomnianej już powieści SF we wczesnym dzieciństwie. Prawidło odnosi się do wszystkich miejsc, których nazwy, tzw. egzonimy, wymyślali nie ich mieszkańcy, a przybywający tam podróżnicy.

Najstarsze znane nam nazwy Tajwanu, niektóre używane do dziś, wprowadzali do obiegu mieszkańcy bardzo odległych krain. Zanim Tajwan został odkryty przez pobliskie ośrodki cywilizacji, zamieszkujące go liczne ludy austronezyjskie nie miały nazw na całą wyspę. Nazywały jedynie swoje własne terytoria plemienne.

Na pierwszą wzmiankę o Tajwanie lub jego ogólnych okolicach natykamy się w kronikach chińskich z okresu Trzech Królestw. Zapis z początku III wieku n.e. wspomina w niejasny sposób o krainie nazwanej Yizhou, 夷州. Pierwszy znak tej nazwy w pismach starożytnych miał za desygnat barbarzyńców od wschodniej strony „centrum ludzkiej cywilizacji – Państwa Środka. Współczesne interpretacje wyjaśniają, że kronikarzom chodziło o zamieszkane przez dzikie plemiona wyspy i wysepki na południowym wschodzie. Warto tu wspomnieć, że starożytne mocarstwa i imperia, z imperium Pierwszego Cesarza na czele, nie zdołały opanować regionów kontynentu przylegających do Tajwanu. Te bardzo trudne w dostępie, górzyste regiony to dzisiejsze prowincje Guandong i Fujian. Z nich to wywodzą się dominujący dziś demograficznie na Tajwanie Minnańczycy oraz Hakkijczycy. Uniknięcie podboju wynikało z górzystego charakteru obszaru, który zamieszkiwali.

Wyspa z jej mieszkańcami została „odkryta” przez żeglarzy portugalskich gdzieś pomiędzy rokiem 1542 a 1544. Zauroczeni zapewne jej wschodnim wybrzeżem, zwłaszcza klifami jego północnej części, nazwali ją Ilha Formosa – piękną wyspą. Z całą pewnością zdawali sobie sprawę ze śmiertelnego niebezpieczeństwa lądowania na wyspie. Niemal bez wyjątku zamieszkujące wybrzeża ludy austronezyjskie praktykowały ludożerstwo i kolekcjonowanie trofeów w postaci czaszek zabitych wrogów. Wszelka inicjowana przez żeglarzy wymiana kulturowa i integracja z tubylcami mogła więc skończyć się wyłącznie w jeden sposób – od środka.

„Za takie żarty będziesz pożarty!” – taką naganę mógłbym otrzymać od wydawcy, gdyby nie decyzja o samodzielnym wydaniu… Decyzja podjęta z troski o wierność prawdzie, a nie luksusowym poglądom o beztroskim dostrojeniu się ludów pierwotnych do pięknej i szczodrej Natury.

Praktyka obcinania i kolekcjonowania głów wrogów rozbuchała się w pewnym okresie poza granice rozsądku. Dochodziło do tego, że naczelnicy plemion i szamani zachęcali młodych wojowników do opóźnienia ożenku po to tylko, aby wprawni zabójcy dłużej dostarczali czaszki, budując tym prestiż plemienia. I klanu naczelnika też, oczywiście.

Można więc śmiało bronić twierdzenia, że europejskie mocarstwa kolonialne – oprócz realizowania własnych, niewybaczalnych bestialstw, jak choćby eksterminacja aborygenów australijskich na Tasmanii – faktycznie cywilizowały resztę świata. To wieczne prawidło ekspansji imperiów i wielkich cywilizacji. Plaga podboju i błogosławieństwo cywilizowania niemal bez wyjątków zachodzą równolegle – we wszystkich miejscach na ziemi i różnych okresach¹.

Ihla Formosa – ta właśnie nazwa gościła na mapach morskich przez kolejne trzy stulecia. Nazwę Tajwan wprowadzili do obiegu Holendrzy, którzy w rejonie współczesnego miasta Tainan, na półwyspie w estuarium rzeki Yen, założyli fort, który stał się ważną placówką handlową Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Przedsiębiorcy ci oparli się na zapisie niejakiego Chen Di, Minnańczyka, który w 1603 roku dokumentując stan osady rejonu o lokalnej nazwie Anping, nazwał pobliską łachę laguny, wcinającej się w tamtym stuleciu nieco w głąb lądu, mianem Dayuan (大員), co można przetłumaczyć na „wielką krągłość”. Ów Minnańczyk zaadaptował nazwę rejonu fortu z języka tamtejszego ludu Siraya (Xilaya). Nazwę nadaną przez Europejczyków znamy w jej kilku wariantach. Mamy więc Tayouan, Taioan czy Daeuan. Z biegiem czasu przybysze rozszerzyli zasięg tej nazwy na całą Piękną Wyspę.

Po zbrojnym rozbiciu Królestwa Tungning, założonego przez Koxingę, lojalistę dynastii Ming, administracja kolejnej dynastii – mandżurskiej Qing – uczyniła jego terytorium położone na Tajwanie subprefekturą prowincji Fujian (Taiwan ting, 臺灣廳). Nastąpiło to 17 października 1683 roku. Już rok później podniesiono rangę obszaru do Prefektury Taiwan (Taiwan fu, 臺灣府), formalnie przyjmując Tajwan, 臺灣, za oficjalną chińskojęzyczną nazwę wyspy.

I to jest miejsce, w którym wypada rozwikłać współczesne komplikacje dotyczące tego, kto, kiedy i co ma na myśli, gdy mówi „Tajwan”.

W Polsce, w rozumieniu potocznym Tajwan to rzadziej wyspa rozumiana jako obiekt geograficzny, a częściej „terytorium administrowane przez instytucje rezydujące w mieście Tajpej”. Rząd ten jest kontynuacją reżimu Republiki Chińskiej, której istnienie proklamowano 1 stycznia 1912 roku. Po angielsku skrót formalnej nazwy tego bytu politycznego to R.O.C. – Republic of China. Po polsku to RCh – Republika Chińska. Rzeczony podmiot administruje nie tylko samą wyspą Tajwan, ale też kilkoma wysepkami, których Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza nie zdołała podbić mimo tego, że leżą tuż przy wybrzeżu kontynentu lub daleko od wyspy Tajwan. Dwie wyspy przy brzegu kontynentu to Kinmen i Matsu – teoretycznie są częścią prowincji Fujian, a więc obszaru administrowanego przez Pekin. Na Kinmen, tuż obok miejscowego portu, do 2018 roku funkcjonował rząd prowincji Fujian (台灣福建省政府), który w 1949 roku ewakuował się na wysepkę. Aktualnie ten organ administracji przemianowano na Połączone Centrum Obsługi Kinmen i Mazu (ang. Kinmen-Matsu Joint Services Center).

■

1 Fascynującym wglądem antropologicznym w tę kwestię jest główny wątek rozdziału „Wojny są potrzebne…” w Siłach Psychohistorii.

Holendrzy i Koxinga

Pierwszy chiński przyczółek

I
Holenderska kolonia

Podsumujmy. Holendrzy pojawili się na wyspie w 1624 roku. Byli to „pracownicy” Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (VOC). Na półwyspie będącym dziś częścią miasta Tainan zbudowali Fort Zelandia, który stał się hubem handlowym i ważnym ośrodkiem kontroli przepływu towarów wytwarzanych na kontynencie i w Japonii.

[picture]

Holenderski muszkieter z okresu założenia Fortu Zelandia.

To zarządcy tej mikrokolonii zainicjowali migracje ludności chińskiej z pobliskiego kontynentu. Potrzebowali jej do zakładania coraz to nowych upraw komercyjnych, do których lokalna ludność aborygeńska była niewystarczająca. Siłą rzeczy wdawali się zarówno w liczne konflikty, jak i epizody kooperacji z aborygenami. Równie skomplikowane relacje łączyły i dzieliły Holendrów z ludnością minnańską, która migrowała na wyspę „z wolnej stopy”.

Holendrów wyparł z wyspy „chiński” bohater narodowy, przywódca lojalistów dynastii Ming, pirat i patriota znany pod imieniem Koxinga. Zanim nastąpił ten zwrot wydarzeń, Holendrzy realizowali ambitne plany ekspansji swojego przyczółka. Dążąc do ściślejszej kontroli chińskich osadników, Holendrzy wybudowali kolejny punkt obronny nieco na północ – Fort Provintia. Migranci uzdatniali ziemię pod uprawy, czym wydatnie przyczyniali się do uzyskania samowystarczalności żywnościowej swoich osiedli. W utrwaleniu obecności pomagały im komercyjne uprawy – głównie gujawa, mango i jabłka cukrowe.

Napływ chińskich osadników doprowadził do dominacji kultury i cywilizacji chińskiej. Zdecydowały takie czynniki jak nowoczesne techniki rolnicze, liczba osadników i broń palna¹. Aborygeni z równin byli zmuszani do przesiedlania się, wypierani siłą i asymilowani.

II
„Chiński” bohater narodowy

Anping (安平), Fort Zeelandia (dzisiejszy Anping Old Fort) został zbudowany na piaszczystej mierzei, która według lokalnych tradycji fengshui przypominała kształt wieloryba. Ciekawostką historyczną jest fakt, że zanim Holendrzy wybudowali tam zamek w 1624 roku, teren ten był „ziemią niczyją”, gdzie piraci handlowali z miejscowymi plemionami ludu Siraya. W murach dzisiejszego fortu wciąż można znaleźć fragmenty cegieł sprowadzanych z Batawii (Indonezji), łączonych zaprawą z cukru, ryżu i mielonych muszli.

Smutnym aspektem jest to, że oryginalna konstrukcja holenderska niemal całkowicie zniknęła pod warstwami przebudów z czasów dynastii Qing i okupacji japońskiej. To, co dziś turyści uważają za „stary fort”, to w dużej mierze japońska rekonstrukcja z lat trzydziestych XX wieku.

[picture]

Pomnik Koxingi w forcie Zelandia, miasto Tainan.

Holenderskie władanie tym skrawkiem wyspy zakończyło się gwałtownie w 1662 roku. To wtedy ich Fort Zelandia zaatakowała świetnie przygotowana do tego zadania ekspedycja Koxingi. Oblężenie fortu trwało dziewięć miesięcy. Holendrzy, którym doskwierał brak zaopatrzenia, odcięci od odsieczy, poddali się tuż przed generalnym szturmem. Ci, których oszczędzono, w tym spora liczba cywilów, w większości zostali wyłapani i wymordowani przez lokalne plemiona aborygeńskie.

Dynastia Qing nie była dynastą chińską, a mandżurską. Mandżurowie rządzili Chinami przez niemal trzy pełne stulecia. Weszli oni w posiadanie swojej największej zdobyczy imperialnej w sposób bardzo nietypowy. Generał poprzedniej, rdzennie chińskiej dynastii Ming (1368–1644) przekazał im stery imperium Mingów bez walki. Ówczesna stolica, Pekin, była wtedy oblegana przez potężną armię buntu chłopskiego. Cesarz popełnił samobójstwo. Motyw generała był zrozumiały – od rządnej krwi tłuszczy, która zniszczy dorobek Mingów, lepszy jest wróg, którego szczytująca podówczas potęga powstrzyma nadejście całych pokoleń wojen i chaosu. Upadek dynastii to nie tylko załamanie polityczne, głód, migracje i najazdy barbarzyńców, to także zapaść cywilizacyjna. Bunt chłopski schyłku Ming był omenem nadejścia takiej właśnie zapaści. Kolektywny lęk przed nią Hanowie mają wdrukowany na twardo w DNA. Łzy zaś bezsilności w obliczu sił ją niosących od zawsze wylewali wielcy poeci i erudyci chińskiej starożytności. Trzymajcie tę myśl z tyłu głowy – będzie nam bardzo potrzebna.

Warto tu zapamiętać, że nie istnieje coś takiego jak ciągłość polityczna Państwa Chińskiego od starożytności. Tezę o czymś takim można słyszeć często nawet od „szanujących się” ekspertów. Jest to jednak symptomem ich niezdolności do zrozumienia historii Chin lub zmyślania a vista. Tym, czym faktycznie mogą się szczycić Hanowie, było to, że ich cywilizacja jest wieczna jak trawa, a jej rdzeniem jest ciągłość tradycji państwotwórczych i projektu cywilizacyjnego. Te zaś stoją na fundamencie wartości, które bardzo nieprecyzyjnie nazywamy chińskimi, a nico precyzyjniej – konfucjańskimi².

Na kontynencie Mandżurowie rządzili Hanami twardą ręką, spychając tych rdzennych Chińczyków do roli obywateli drugiej kategorii. Pierwsze lata ich dominacji przeszły pod znakiem pacyfikowania rozmaitych ośrodków władzy, uruchamianych przez lojalistów, którzy nie pogodzili się z końcem ich świata. Najbardziej znanym i prominentnym lojalistą był Koxinga³. Był synem urodzonego w Fujian, a ochrzczonego w Makao pirata i wodza, który awansował do roli kluczowego generała efemerycznej dynastii Południowe Ming, mającej siedzibę w Szanghaju. Ojca Koxingi barwne i pełnym zwrotów akcji życie zagnało do Japonii. To tam poślubił miejscową kobietę, matkę przyszłego bohatera narodowego. Chińskie imię Koxingi oznacza tyle co „sukces”. Dobór imienia śmiało można nazwać dotknięciem przeznaczenia. Bardzo perfidnego przeznaczenia.

Przyczółek chińskości

Koxinga założył pierwszy przyczółek chińskiej państwowości na wyspie Tajwan – pamiętajmy, że chodzi o reżim Ming, a nie Mandżurów. Wyspa stała się główną bazą rodu Zheng (czyt. dżeng), którego dziedzicem był Koxinga. Ten ośrodek władzy (ang. power base) był epicentrum małego imperium, a raczej jego ambitnego zaczątku, którego sfera oddziaływania miała promień kilkuset kilometrów. Zhengowie, a precyzyjnie właśnie Koxinga, proklamował ją jako Królestwo Tungning (Dongningguo 東寧國).

Historycznie, Koxinga był postacią pełną sprzecznych sił. Do siódmego roku życia wychowywała go japońska matka. W wieku 15 lat był już wyróżniającym się adeptem konfucjanizmu, a zmarł, mając zaledwie 39 lat jako wódz-watażka i założyciel efemerycznego Królestwa Tungning (Dongning), prawdopodobnie na skutek ciężkiej depresji lub manii prześladowczej. Jego syn, Zheng Jing, okazał się ostatecznie budowniczym fundamentów cywilnych Tainanu.

Dziś Koxinga jest czczony w Tainanie w Świątyni Rodziny Zheng, która pierwotnie była miejscem pamięci o jego przodkach, a stała się symbolem tożsamości Królestwa Tungning. Tajwański pisarz Chen Yao-chang (1949–2025) podkreślał, że te świątynie to „prawdziwe mapy w sercach mieszkańców Tainanu”, ukrywające historię pierwszego tajwańskiego królestwa przed wymazaniem przez kolejne reżimy. Powiemy sobie o tym w rozdziale o mieście Tainan.

Obszar pod kontrolą tego państewka obejmował współczesne miasto Tainan i fragmenty wybrzeża na północ i południe. Zasięg władzy rodu Koxingi w regionie rozciągał się na Peskadory, wyspę Kinmen i spore pasy wybrzeża całej prowincji Fujian na północ i południe. Wódz przejawiał wyjątkowe talenty dowódcze i polityczne. Gdyby nie przedwczesna śmierć, zaledwie rok po pogromieniu Holendrów i wygnaniu ich z wyspy, Koxinga i jego następcy z całą pewnością osiągnąłby znacznie więcej niż stworzenie lokalnego, samozwańczego królestwa.

Bezpośrednio po śmierci Koxinga został przez lokalną ludność minnańską otoczony kultem w uznaniu za usunięcie Holendrów z Tajwanu. Ale najciekawsze w postaci tego niezwykle sprawnego dowódcy wojskowego i polityka było wykorzystanie jego sławy i miru regionu Fujian w propagandzie tych, którzy mieszkańców tego regionu zniewalali – Mandżurów!

Koxinga stał się prominentną figurą przede wszystkim w XIX wieku w narracjach… samych Mandżurów. Kult chińskiego bohatera był propagowany przez dwór cesarski dla prostej, pragmatycznej korzyści. Koxinga był wyrazistym i wyjątkowo szanowanym symbolem oporu przeciw mocarstwom kolonialnym Europy, które w tamtym okresie metodycznie destabilizowały imperium Qingów. Tak właśnie bohater ludowy sprzed dwóch stuleci został zaadaptowany przez ciemiężycieli (Mandżurów) do mobilizowania oporu przeciw następnym w kolejce do zagarnięcia wyspy w posiadanie – Francuzom, Brytyjczykom i całej reszcie mocarstw, które bezpardonowo wykorzystywały zacofanie państwa Qingów do tego, by je ograbić i zdewastować.

Proszę, zwróćcie szczególną uwagę na moje sformułowanie – napisałem „państwa Qingów”, a nie „Chin”, gdyż to nie Chińczycy (Hanowie) byli suwerenami w tym bycie politycznym. Ale powiedzmy najważniejsze – w narracji Mandżurskiej Koxinga był bohaterem chińskim!

Wynika z tego znamienna konsekwencja, której opisanie w tym dziele z pewnością ściągnie na mnie gniew ze strony ChRL. Jeśli nie liczyć krótkiego istnienia Tungning, pierwszy okres chińskiej jurysdykcji nad Tajwanem to rok 1945, kiedy to został Chinom (Republice Chińskiej) przekazany… ale to też w sposób nie do końca jednoznaczny pod względem formalnym!

Ale wróćmy do czasów Koxingi, japońsko-minnańskiego chińskiego patrioty. Wiemy już, że jego chińskie imię Chenggong oznacza „sukces”. Skąd imię używane przez Europejczyków? Koxinga to Guoxingye, 國姓爺, czyli dosłownie „Lord noszący państwowe nazwisko”. W lokalnej wymowie Kok-sìng-iâ to holenderska transkrypcja imienia honorowego, którym ludność regionu nazywała wodza z racji tego, że cesarz efemerycznej dynastii Południowe Ming, nadał mu imię i nazwisko rodowe za zasługi w walce z Mandżurami. Nadane wtedy nazwisko Zhu, 朱 (dosł. cynober), było wyłącznie pro forma, gdyż Koxinga przynależał już do wybitnego rodu − Zheng. Jego pełne nazwisko i imię, napiszę dla porządku, brzmi Zheng Chenggong, 鄭成功.

Sam akt nadania nazwiska rodowego przez monarchę (tu: cesarza) jest odpowiednikiem nadania delikwentowi tytułu szlacheckiego w feudalnej Europie. Znak ye (爺) jest wyjątkowo interesujący, a przy tym trudny w przekładzie. Dosłownie oznacza pana, lorda, ale też dziadka lub wuja. Ye jest zwrotem grzecznościowym – używanym także w złożeniach – wobec ludzi starszych, bądź postaci z chińskiego panteonu istot nadnaturalnych. Każda z tych istot otoczona jest kultem i ma na Tajwanie, w Hongkongu, ale i w ChRL dziesiątki świątyń i świątynek. Współcześnie imieniem „chińskiego” bohatera (teraz już wiecie, dlaczego wokół chińskości daję cudzysłów, prawda?) nazywane są drogi i szkoły. W samym Tainanie imię jego nosi najważniejsza uczelnia wyższa tego miasta – National Cheng Kung University.

Ale najbardziej ikonicznym miejscem na całym Tajwanie, rozumianym jako obszar administrowany przez RCh, jest potężna marmurowa rzeźba Koxingi na wyspie Kinmen (Jinmen). Stojący na malutkiej rafie posąg zapatrzony jest widoczne na horyzoncie wybrzeże kontynentu… jego ojczyzny, którą zagarnął i zawłaszczył obcy najeźdźca. Podobieństwo losu Koxingi z losem Chang Kaj-szeka, który wraz Rządem Narodowym i armią wycofał się na Tajwan w 1949 roku, po przegranej z komunistami wojnie domowej, jest i uderzająca, i fascynująca. Zaiste historia się nie powtarza – historia dopisuje rymy.

Na całym Tajwanie nie ma bardziej klimatycznego miejsca, aby zadumać się nad losami tych ludzi, i tych z XVIII, i XIX, i XX wieku. Zabudowana bunkrami i dostępna tylko w czasie odpływu rafa i stojący obok posąg łączą przeszłość, teraźniejszość, a zapewne i przyszłość.

Historia Chin pozornie nie ma wiele wspólnego z opowieścią o Tajwanie. Zrozumienie jej prawideł jest jednak po prostu niezbędne, aby Tajwan objąć nie tylko własnym rozumem, ale sercami i duszami jego mieszkańców. Tylko tak odgadniemy ich uczucia i percepcję. Uczucia, które skrywają skrzętnie przed obcymi, takimi jak my, tylko uprzejmie się do nas uśmiechając i darząc przy tym rozbrajającą gościnnością.

■

1 Ten pierwszy przyczółek cywilizacji powstawał w czasach wojny trzydziestoletniej (1618–1648) i znanego nam z sienkiewiczowskiej Trylogii potopu szwedzkiego (1655–1660).

2 Terminem najlepiej opisującym sprawę jest „pulsujący matecznik cywilizacji”. Zob. rozdział o projekcie cywilizacyjnym na s. 278.

3 Czyt. Kośinga; właśc. Zheng Chenggong, 鄭成功.

Chiński Dziki Zachód

Migracje ludów minnańskich od XVII do XIX wieku

Holendrzy i Koxinga zniknęli z wyspy… ale przynajmniej nie w żołądkach jej pierwszych kolonizatorów. Nie zostali zabici i zjedzeni jak rozbitkowie i inni przybysze czy kolejne fale bezimiennych, zapomnianych ludzi i ludów migrujących przez most lądowy we wcześniejszych stuleciach i tysiącleciach. W ich miejsce na wyspie pojawili się ludzie, których obecność była emanacją innych sił i procesów cywilizacyjnych.

Wokół Tajwanu pojawiły się siły będące emanacją potężnych imperiów i cywilizacji. To one, kolektywnie, gdy już raz stworzyły przyczółek cywilizacji i zaawansowanego państwotwórstwa (ang. statecraft), miały go już jedynie rozszerzać. Rozszerzać kosztem poprzednich, prehistorycznych fal migracyjnych. Bo przecież nie będziemy tacy naiwni, by mniemać, że kolejne ludy, plemiona, wyprawy osadnicze czy zagnani tajfunami podróżni nie walczyli między sobą o prawo do życia, terytoria łowieckie, lokalizacje wiosek i domostw czy pola pod uprawy?

Możemy tylko zgadywać, jak zaciekłe wojny i wojenki toczyły poszczególne ludy austronezyjskie, gdy wyodrębniały się i kształtowały swoją kulturę, aby i tak ulec inwazjom silniejszych sąsiadów czy bezlitosnej naturze.

Za paralelę i lustrzane odbicie tych zmagań możemy wziąć historię zasiedlania Ameryki Północnej przez ludy pierwotne, ich stan ciągłej wojny, a potem zajmowanie przez przybyszy królestw atlantyckich Europy.

Na długo przed pojawieniem się tych ostatnich ludy, szczepy, konfederacje i plemiona obu kontynentów żyły w stanie bezustannej wojny lub zagrożenia nią. Porywały dzieci i kobiety, dokonywały eksterminacji i czystek. Zniewalały i dokonywały masowych mordów rytualnych. Koronnym przykładem skali opresji i zniewalania jednych przez drugich jest imperium Azteków, które Hernán Cortés zdołał podbić i zniszczyć. Cortés zdołał tego dokonać przede wszystkim dzięki sojuszom z ludami i plemionami, które Aztecy ujarzmiali, eksterminowali i zniewalali.

Niemal doskonałym rymem dla Tajwanu jest tzw. Komanczeria, czyli potężne quasi-imperium prerii Ameryki Północnej. Komancze, dzięki przywiezionym przez Hiszpanów koniom, stali się postrachem nie tylko dla osadników z Europy, ale przede wszystkim dla swoich sąsiadów, rasowych pobratymców. Ich porażające okrucieństwo i biegłość w posługiwaniu się łukiem z pozycji jeźdźca sprawiły, że preria od współczesnego Kolorado do Oklahomy stała się wielką strefą no-go − zamkniętą dla handlu i osadnictwa europejskiego mimo teoretycznie miażdżącej przewagi technicznej i kulturowej.

Komanczowie na polu otwartej konfrontacji byli niepokonani. Dopiero metodyczna eksterminacja populacji bizonów, stanowiących materialną podstawę ich egzystencji, doprowadziła do likwidacji ich potęgi. W identyczny sposób konni barbarzyńcy centralnej Azji uniemożliwili handel i kontakty dyplomatyczne carskiej Rosji i imperium Mandżurów. Trzeba było skoordynowanego wysiłku tych potęg, by spacyfikować ludy stepowe, które wspólnym działaniem nieodwołalnie dokonały dzieła zniszczenia ich „sposobu życia”.

Tę ujętą w cudzysłów frazę można wyczytać na nagrobkach wojowników Lakota, Dakota, Czejenów i Arapaho, zabitych w czasie słynnej bitwy pod Little Big Horn z 1876 roku, na porosłych trawą, surowych wyżynach stanu Montana. Ludzie ci walczyli o świat, który prawem sił psychohistorii skazany był na odejście w przeszłość. Był to, musimy pamiętać, świat, w którym okrucieństwo i wojny nie były patologią czy dysfunkcją w ścisłym sensie tych słów. Były esencją systemu hierarchicznego, a więc i motywacyjnego, który animował i społeczności, i jednostki. Pozyskiwanie przez wojowników pozycji społecznej było mechanizmem tak kluczowym i integralnym dla tego „sposobu życia”, że wyrwanie się z pułapki niedoli i wzajemnego zniewalania oraz zabijania musiało zostać dokonane poprzez wyrugowanie jej przez siłę zewnętrzną. W tej właśnie dwuznaczności etycznej, z tą ofertą usunięcia starej opresji i zastąpienia jej nową, przychodziły cywilizacja i postęp. „Jak wzniośle to brzmi!”, ktoś mógłby skwitować. Ano, czasem wzniośle, a czasem wręcz przeciwnie.

[picture]

Nagrobek jednego z wojowników Lakota na preriach Little Big Horn.

Ta sarkastyczna wizja powyżej to moja pułapka na czytelników zarażonych wirusem idei szlachetnego dzikusa. Życie ludów pierwotnych nie było biegło w harmonii z otoczeniem i nie było pasmem sielanki i wspólnego śpiewu przy zbieraniu darów Natury. Wręcz przeciwnie! Na Tajwanie współcześni, dalecy potomkowie tych plemion uwięzionych w epoce niewiele wykraczającej z neolitu, dziś bawiący się smartfonami podłączonymi do sieci 5G i jeżdżący na zakupy do supermarketów, z całą pewnością nie przyjęliby oferty powrotu do ich pradawnego „sposobu życia”. Słuchałem opowieści o życiu w górskich wioskach zaledwie 100 lat temu. To „tradycyjne” życie, odebrane przez paskudnych kolonizatorów minnańskich, a potem „sk…na” Czang Kaj-szeka było pełne głodu, przemocy i trzeszczącej biedy. Pytałem o to także współczesnych amerykańskich aborygenów, i z Ameryki Południowej, i tajwańskich.

Wracamy na Tajwan. Jak rozbicie Komanczerii na preriach Ameryki Północnej, jak wyrugowanie i spacyfikowanie ludów koczowniczych Azji Centralnej, i tak dalej, i tak dalej, tak i migracje ludów minnańskich na Tajwan umożliwiły ogólny postęp cywilizacyjny, czyli – podeprę się świeższym przykładem procesu powstawania Izraela – zagospodarowanie obszarów wcześniej marginalnych tak, aby wzrosła ich pojemność demograficzna. Jego głównymi składnikami były technologia broni palnej, rozwój technik rolniczych i hodowli.

W przypadku Tajwanu dochodzi czynnik cywilizowania i wzmocnienia wpływu władzy centralnej w górzystych obszarach prowincji Fujian na kontynencie. Te i inne składniki generowały presję demograficzną. Stały się impulsem migracyjnym dla wszystkich tych, którzy mogli, chcieli bądź musieli szukać szczęścia za setką kilometrów owiewanej silnymi północnymi wiatrami cieśniny. Podstawowym motywatorem była oczywiście bieda – w podobny sposób jak miało to miejsce z irlandzką biedotą transportowaną masowo do Nowego Świata z Europy. Zagospodarowanie terenów dziewiczych było impulsem, który dawał ludziom coś, co przez całą historię ludzkości jest kluczem – nadzieję. Nadzieję na uwolnienie się z pułapki braku mobilności społecznej. Na przyszłość choć odrobinę lepszą od tego, na co skazani są teraz.

Ci osadnicy dysponowali bronią i wsparciem materialnym z kontynentu, które pozwalały im podjąć równą walkę z przeciwnikiem, który do tej pory czynił wszelkie wizyty na wyspie aktami samobójstwa. Ludy i plemiona austronezyjskie były asymilowane, wyrzucane ze swoich terytoriów, wybijane w ciągnących się latami bataliach pogranicza.

Napływ osadników w XVIII wieku nie byłby zasadniczo możliwy bez „zielonego światła” ze strony władz cesarskich, a więc nie Chińczyków, a Mandżurów. W pewnym momencie zredukowały one zakres wcześniejszych restrykcji – decyzję podjął cesarz Qinlong, rządzący Chinami w latach 1735–1796.

Ciągłe wspominanie o Mandżurach jest konieczne, gdyż w naszych umysłach pokutują takie percepcje jak to, że „Chińczycy podbili Mongolię”, albo „Chińczycy podbili Tybet”. Nie! Tych podbojów dokonali Mandżurowie. Mongolię Wewnętrzną Mandżurowie zdobyli w 1636 roku, a więc na osiem lat przed zawłaszczeniem Chin. Mongolię zewnętrzną podbili w 1691 roku. W posiadanie Tybetu władająca Chinami mandżurska dynastia Qing (a nie „Chiny Qingów”) weszła w przez podbicie Chanatu Dżungarskiego, założonego przez zachodni odłam Mongołów. Dżungarowie podbili Tybet w 1620 roku i utrzymali go do 1658, więc Qingowie nie podbili niepodległego Tybetu. Oni go odbili poprzedniemu najeźdźcy, wybijając przy tym około 80% populacji swoich poprzedników.

Piszę o tym nie bez kozery… i narażam się na emocjonalną reakcję zarówno Hanom z Pekinu, jak i z Tajpej. Problemem jest sukcesja po rozpadającym się imperium Qingów przez powstającą w 1911 i 1912 roku Republikę Chińską.

Republika to byt polityczny, ustanowiony przez rdzennych Chińczyków Han. Ustanowił on sam siebie suwerenem nie tylko Mandżurii, ale i innych terytoriów, które podbili Mandżurowie. W świetle tych faktów roszczenia chińskie, a więc te wysuwane przez RCh i ChRL, są oparte na fikcji zarówno w sferze polityki, jak i etyki. Jednym spośród mrowia przykładów niezrozumienia geopolitycznych przepychanek przez zwykłych konsumentów kultury jest portal lifeoftaiwan.com, którego twórcy w dziale „Historia Tajwanu” zatytułowali jedną z sekcji „Taiwan as part of the Chinese Empire: 1683 to 1895” (Tajwan jako część Imperium Chińskiego: 1683–1895).

Podobnie gmatwa się sytuacja z oddaniem przez Japonię Formozy i Peskadorów Chinom w 1945 roku, ale o tym napiszę nieco więcej w następnym rozdziale. Teraz wróćmy do kolonizacji i zagospodarowania Tajwanu przez ludy minnańskie pod zwierzchnictwem dynastii Qing.

Migranci pochodzili z obszarów najbliższych Tajwanowi – prowincji Fujian i Guandong. Byli to Minnańczycy i Hakkijczycy. Propaganda współczesnego ChRL wrzuca ich do jednego worka z etykietą „Chińczycy Han” na wierzchu. Łatwo jest komuś, kogo świat jest odległy o 10 tysięcy kilometrów, dać się nabrać. Okres cywilizowania tych ludów jest znacznie krótszy niż mniejszości zamieszkujących północne części Chin, wliczając w nie nawet rejon rzeki Jangcy.

Szybko powstawały i rozrastały się osady w miejscach, w których dziś lokują się główne miasta wyspy: Chiayi, Hsinchu i Tajpej. Tajwan był pełen tumultu. Odległa władza centralna i mnogość niezależnych grup migracyjnych, konflikty z aborygenami, konflikty między rodami i klanami. Wszystko to sprawiało, że Tajwan nie był bezpiecznym miejscem. Może nie do Dzikiego Zachodu należałoby odwołać się przy porównaniach, ale do Dzikich Pól, obszaru braku cywilizacji i impulsów państwotwórczych, który jest areną wydarzeń sienkiewiczowskiej Trylogii?

Przejawiała się też inna prawidłowość wczesnych faz kolonizacji i rugowania ludności miejscowej. Historyczny rym do niej widzimy choćby we współczesnej, masowej, niekontrolowanej migracji ludności hinduskiej i muzułmańskiej do państw dominujących Europy, Kanady czy Australii.

Migranci na osiemnasto- i dziewiętnastowieczny Tajwan w znacznej większości byli młodymi bądź w sile wieku bezżennymi mężczyznami. Nazywano ich niezbyt grzeczną frazą „gołe gałęzie” (guanggun, 光棍, ang. bare branches). W swoim oryginalnym znaczeniu fraza opisuje bezżennego mężczyznę, który − zwykle uwikłany w działalność przestępczą − nie sprowadzi na świat potomka, który byłby przedłużeniem rodu.

Filibusterzy, bukanierzy, guanggun i wokou

Są oni rymem dla zjawiska znanego z okresu kolonizowania i cywilizowania obu Ameryk – filibusterów. W XIX wieku nazywano tak amerykańskich awanturników (najsłynniejszy to William Walker), którzy organizowali prywatne wyprawy wojskowe, aby podbijać kraje Ameryki Środkowej bez oficjalnej zgody rządu USA. „Kradli” państwa, tak jak dawni piraci kradli statki. Pierwowzorem dla nazwy było holenderskie słowo vrijbuiter, które powstało z połączenia vrij (wolny) i buit (łup). Dosłownie oznaczało więc „wolnego strzelca polującego na łupy”.

Na ruszt tego rozumowania trzeba dorzucić bukanierów (ang. buccaneers, fr. boucanier). Tamtejsi aborygeni piekli i wędzili dziczyznę na rusztach o nazwie barbacoa. (Tak, to stąd pochodzi współczesne słowo barbecue!) Francuscy osadnicy, którzy w XVII wieku nielegalnie osiedlali się na północnym wybrzeżu Hispanioli (dzisiejsze Haiti) i Tortudze, przejęli tę technikę. Sam ruszt zaczęli nazywać boucan, a proces wędzenia mięsa – boucaner.

I stąd wzięli się niesławni bukanierzy. Początkowo bukanierzy nie byli piratami. Byli to myśliwi (głównie francuscy wygnańcy i zbiegowie), którzy polowali na zdziczałe bydło i świnie pozostawione przez Hiszpanów. Mięso wędzili na boucanach i sprzedawali przepływającym statkom.

Kiedy Hiszpanie próbowali ich przepędzić ze swojego dominium, wybijając zwierzynę płową, myśliwi – pozbawieni źródła dochodu – przenieśli się na morze. Zachowali jednak swoją nazwę, stając się najskuteczniejszymi najemnikami i piratami tamtej ery.

Tu trzeba dopowiedzieć, że plagą akwenów prowincji Fujian i wyspy Tajwan byli głównie japońscy piraci wokou, wyrzutkowie społeczni działający na niemal identycznych zasadach co bukinierzy.

Zobacz ramkę o „piractwie” ludu Paiwan na s. 72.

W osobnym rozdziale o Minnańczykach poznacie wręcz zadziwiające detale o tych czasach. Na ten tłum nieszczęśników szukających swojego miejsca na świecie – przywołałem tu słynną wypowiedź współczesną – składali się nękani biedą desperaci, którzy przybywali na wyspę wbrew zakazom władz prowincji Fujian. Byli wśród nich i przestępcy, uciekający przed wymiarem sprawiedliwości. Wszyscy oni walczyli ze sobą o możność przetrwania i szansę na zbudowanie przyszłości. Ludzie o niezwykle zróżnicowanym statusie i historii życia przenosili z kontynentu i zaszczepiali swoje organizacje. Walczyli ze sobą i budowali swoje struktury władzy. Konkurowali z aborygenami o prawa do ziemi i wody.

Taki napór nie dawał wcześniejszym mieszkańcom szans we współzawodnictwie o dostęp do zasobów, które wcześniej były ich niekontestowaną własnością. Nastąpiły miniaturowe, bo w skali zaledwie Tajwanu, wędrówki ludów, w tym przesiedlenia wymuszane przez administrację. To nieprzeliczony ogrom bardzo smutnych opowieści, których kilka poznacie w tej książce.

W rezultacie tych wszystkich procesów ludy z równin od strony kontynentu uległy asymilacji i rozpuściły się w masie przybyszy. Był to proces aktywnie promowany i wymuszany przez administrację cesarską, która przestała się bać tego, że wyspa stanie się matecznikiem antymandżurskiej rebelii, jak i samych migrantów. Część z nich zawędrowała do odległych i mało atrakcyjnych miejsc w górzystych regionach Tajwanu. Tam, z urwaną ciągłością żywej pamięci, do czego przyczynił się walnie okres rządzącego żelazną ręką Czang Kaj-szeka, po dziś dzień borykają się ze swoją przeszłością i tożsamością.

Wiek XIX

W połowie XVIII wieku administracja prowincji Fujian zleciła wykonanie mapy, która pokazywała dobrze postęp „cywilizowania” Tajwanu – na dobre i na złe. Na Qianlong Taiwan Ditu (Mapa Tajwanu Cesarza Qianlonga) zaznaczono 600 osad chińskich i ponad 300 aborygeńskich. Wtedy wybrzeże wschodnie wciąż jeszcze żyło jak w epoce kamienia łupanego, symbolicznie jedynie ucywilizowanej przez handel z zachodnią, równinną częścią wyspy.

[picture]

Mapa Tajwanu Cesarza Qianlonga, fragment zwoju obrazujący północną część wyspy. Geograficzna północ w kierunku na dół.

Do 1811 roku populacja poddanych cesarza na Tajwanie przekroczyła 2 miliony. Wielki kocioł mieszania genów Hakkijczyków i Minnańczyków gulgotał w najlepsze. Uprzedzając nieco dalszą część opowieści, nadmienię, że współczesne badania genetyczne populacji Tajwanu wykazały, że nawet do 20% ludności ma jakiś dający się wykryć w testach ślad krwi austronezyjskiej.

Druga połowa XIX wieku to czas, w którym nastąpił kolejny znamienny obrót trendów świata – zaczęła się liczyć geostrategiczna lokalizacja Tajwanu. Widziały to i mocarstwa zachodnie, i Japończycy. Na wyspie ponownie zaczęli pojawiać się chrześcijańscy misjonarze. Pierwsi z nich byli rozbitkami statku, który uległ katastrofie w 1859 roku na samym południowym końcu wyspy.

Po trzech wojnach opiumowych połowy tego stulecia niektóre porty Tajwanu stały się „portami traktatowymi”. Obywatele imperiów kolonialnych, w tym Japonii, cieszyli się w nich specjalnymi przywilejami, w tym immunitetem zwalniającym z aresztowania przez policję.

Koniec XIX wieku to gwałtowne przyłączenie Tajwanu do reszty świata. Na wyspie pojawili się Francuzi. Uwikłali się oni w zacięte zmagania z Qingami o kontrolę nad Wietnamem. W 1884–1885 zajęli na krótko Keelung, a także archipelag Peskadorów w Cieśninie Tajwańskiej. Ja sam zostawiłem w pamięci o tym okruchu dziedzictwa historycznego swój symboliczny ślad. W celebrowanym filmie dokumentalnym o historii wyspy (Taiwan: A People’s History, 2007) grałem rolę francuskiego admirała Amédée Courbeta (1827–1885; przy castingu zdecydował parametr zbieżności wyglądu: deficytu fryzury, utrudniającego skalpowanie). Sukcesy francuskie sprawiły, że władze cesarskie zmobilizowały się do utrzymania kontroli nad wyspą. Budowano forty i linie kolejowe. A wyspę podniesiono do statusu pełnoprawnej prowincji.

Tak właśnie, w wymuszonym skrócie, wyglądał czas, w którym wyspa zmieniła właścicieli. W którym masy ludzkie, składające się z jednostek popychanych swoimi własnymi powodami i motywacjami, kolektywnie zmieniły oblicze Tajwanu. Zmieniły na wyspie wszystko.

Mam nadzieję, że widzisz już, Czytelniku, że nazwanie Pięknej Wyspy chińskim dzikim zachodem nie jest aktem taniego efekciarstwa. Jest może minimalnie mylące i wieloznaczne, bo „chiński” oznacza „minnański”. Przede wszystkim jest jednak wskazaniem niezwykle doniosłej prawidłowości tego, jak rozprzestrzenia się cywilizacja. Iteracjami tego procesu są dzieje ludów, mocarstw i imperiów, rozgrywane przez potężne siły, dopisujące kolejne rymy do tej samej pieśni. Za najeźdźcami przychodzą kolejni najeźdźcy i z najeźdźców zmieniają się w podbijanych.

■

Wzorcowa japońska kolonia

Tajwan stał się japońskim łupem wojennym na mocy traktatu z Shimonoseki, kończącego w 1895 kolejną ze spektakularnych i dotkliwych porażek dynastii Qing. Zgodnie z postanowieniami traktatu Japonia przejęła Tajwan oraz Peskadory. Tajwan stał się zagłębiem rolniczym, dostarczając na japońskie Wyspy Macierzyste 30% konsumowanego tam nich ryżu.

Mieszkańcy Formozy nie dali się łatwo podporządkować nowemu właścicielowi. Pierwsze miesiące upłynęły Japończykom na walce z licznymi grupami partyzantów. Ale to był problem zasadniczo pomijalny.

Największym utrapieniem byli dla Japończyków aborygeni. Działo się to w chwili, gdy okupanci zdali sobie sprawę z tego, że aby uczynić z wyspy prosperującą i produktywną część swojego imperium, muszą zlikwidować endemiczną obecność malarii i cholery. Stworzenie systemu opieki zdrowotnej, który to umożliwiał, zabrało dwie dekady. Częścią tego wysiłku było wyrugowanie uzależnienia od opium, które także było plagą na wyspie.

Japończycy przynieśli na Tajwan cywilizację z prawdziwego zdarzenia. Od samego początku budowali nowoczesną infrastrukturę. Jednym z ikonicznych przedsięwzięć było zbudowanie kolei wąskotorowej do masywu góry Ali, dzięki której mogli zwozić drewno cedrowe pozyskiwane w tamtejszych lasach.

Antrakt: efemeryczna Republika Formozy

Republika Tajwanu (znana również jako Republika Formozy) z 1895 roku była krótkotrwałym, trwającym zaledwie pięć miesięcy bytem politycznym. Na mocy traktatu z Shimonoseki Qingowie zostali zmuszeni do oddania wyspy Japończykom, co wywołało falę oporu wśród lokalnych elit i urzędników. Powstanie republiki – pierwszej w Azji – ogłoszono 25 maja 1895 roku. Jej prezydentem został Tang Jingsong, dotychczasowy gubernator prowincji z nadania Mandżurów. Było to przedsięwzięcie lojalistyczne wobec „Chin” – deklaracja niepodległości wprost stwierdzała, że Tajwan pozostaje wierny dynastii Qing. „Niepodległość” i odwołanie do „republiki” były jedynie wybiegiem dyplomatycznym mającym skłonić mocarstwa zachodnie do interwencji przeciwko japońskiej działalności kolonialnej, realizowanej na żerowisku europejskich kolonizatorów.

[picture]

Flaga Republiki Formozy w Muzeum Historii Tajwanu.

Symbolem republiki stała się flaga z motywem żółtego tygrysa na błękitnym tle. Stanowiło to czytelne nawiązanie do cesarskiego smoka Chin – tygrys, choć potężny, był tradycyjnie postrzegany jako niższy rangą od smoka, co podkreślało podległość wyspy wobec „Chin”.

Państwo to było od początku skazane na porażkę. Gdy japońskie wojska wylądowały na północy wyspy, prezydent Tang Jingsong uciekł na kontynent w przebraniu, a stacjonujące na Tajwanie regularne wojska Qingów, często zamiast walczyć, zajmowały się plądrowaniem miast. Opór przeniósł się na południe, do Tainanu, gdzie dowodzenie przejął charyzmatyczny generał Liu Yongfu.

Bez wsparcia finansowego i militarnego z zewnątrz republikańska armia nie miała szans w starciu z nowoczesną machiną wojenną Japonii. Upadek republiki nastąpił w październiku 1895 roku, kiedy Liu Yongfu, podobnie jak jego poprzednik, potajemnie opuścił wyspę na pokładzie brytyjskiego statku, a wojska japońskie wkroczyły do Tai-nanu.

Choć sam byt polityczny przetrwał zaledwie 150 dni, jego dziedzictwo do dziś jest przedmiotem intensywnych debat historycznych i politycznych na Tajwanie. Dla jednych Republika Formozy była heroiczną próbą samostanowienia i prekursorem współczesnej tożsamości tajwańskiej, dla innych zaś jedynie desperacką próbą mandżurskich urzędników, by zachować resztki wpływów w regionie. Natomiast z pewnych nie do końca jasnych wzmianek w dokumentach źródłowych da się wykreślić inną wizję. Proklamowanie republiki było operacją „służb” mandżurskich, chcących zakłócić proces przejmowania politycznego wyspy przez Japończyków. Docelowym efektem miało być wzmocnienie tożsamości chińskiej/minnańskiej u mieszkańców.

Zasoby Tajwanu na początku XX wieku

Drzewa kamforowe

Drzewa tego samego gatunku rosnące w różnym klimacie czy na różnych glebach wytwarzają drewno różniące się właściwościami chemicznymi i fizycznymi. W przypadku średniowiecznej Polski skarbem były sosny rosnące na Mazowszu, dzięki specyficznym glebom i warunkom klimatycznym idealnie nadające się na maszty drewnianych żaglowców. Były towarem strategicznym dla Imperium Brytyjskiego.

[picture]

Wyrośnięte drzewo jest masywne, stąd jego chińska nazwa – krowia (czy też bawola) kamfora (niuzhang 牛樟).

Tajwańską specjalnością były drzewa kamforowe, które właśnie tu, a nie gdziekolwiek indziej, znalazły bardzo ważne zastosowania – medyczne i (od około 1870 r.) do produkcji celuloidu, czyli plastiku, z którego wytwarzano m.in. klisze filmowe oraz piłeczki pingpongowe.

W tamtym okresie surowca o użytecznych właściwościach dostarczały wyłącznie drzewa rosnące na Formozie, do czasu opracowania syntetycznego zamiennika Japończycy cieszyli się więc monopolem na produkcję tej substancji. Tajwan pełen był idealnie nadającego się do natychmiastowej eksploatacji drzewostanu. Taki starodrzew musiał liczyć około 40–50 lat. Wzrost zapotrzebowania na celuloid sprawił, że jego zasoby były jednym z przyczynków gospodarczych przy rozważaniu przez Stany Zjednoczone odkupienia wyspy od Qingów w XIX wieku.

Już na początku XVIII wieku rząd chiński ustanowił monopol na pozyskiwanie surowca z tych drzew, kosztem, oczywiście, lokalnych społeczności aborygeńskich. Chodziło nie tylko o warunki glebowe i klimatyczne, co miało znaczenie przy produkcji celuloidu – współcześnie drzewo kamforowe jest na Tajwanie gatunkiem zagrożonym wyginięciem, a przyczynił się do tego grzyb Antrodia Cinnamomea, któremu w medycynie chińskiej przypisuje się właściwości antyrakowe. Grzyb rośnie wyłącznie wewnątrz spróchniałych pni drzew. Z tego powodu drzewa były często ścinane i po rozkawałkowaniu używane do hodowli grzyba, oczywiście w sporej części nielegalnie.

Drewno z masywu Alishan

Odkrycie skarbu w postaci zasobów leśnych masywu Ali zabrało Japończykom cztery lata. Natychmiast powstały plany wybudowania linii kolei wąskotorowej do zwożenia drewna na równiny. Kolej wybudowano w latach 1906–1912. Dwa lata po jej uruchomieniu ruszył ultranowoczesny tartak w mieście Chiayi. Współcześnie kolejka wąskotorowa jest główną atrakcją turystyczną tego miasta.

[picture]

Lasy masywu Ali i przecinająca je linia kolejowa. Na zdjęciu: odcinek na wysokości ok. 1900 m.n.p.m.

Tory, wspinające się na wysokość 2200 metrów, prowadzą do rozległych lasów, w których najcenniejszym gospodarczo drewnem były cyprysy. Eksploatowano je aż do 1965 roku.

Rejon Ali to jedno z nielicznych zamieszkanych miejsc Tajwanu, gdzie co kilka lat spada śnieg. Dla mieszkańców jest to nie lada wydarzenie – budzi w mediach i wśród mieszkańców tyle tumultu, co urodzenie się noworodka z co najmniej dwiema głowami. Większość Tajwańczyków nigdy nie widziała śniegu na własne oczy i turystów z nizin nie trzeba dwa razy pytać, czy chcą przejechać kilka godzin górską szosą do miejsc, gdzie zalega śnieg. Najzabawniejsze sceny pozowania do zdjęć ze śniegiem w tle można zobaczyć na górnym odcinku jednej z odnóg szosy nr 14, przy górze Hehuan.

Relacje Japończyków z aborygenami

Japońscy kolonizatorzy cieszyli się zmiennym szczęściem w kontaktach z aborygenami. Ich relacje zasadniczo różniły się w zależności od tego, z którym z kilkunastu ludów przyszło się im borykać. Kluczowym problemem była kwestia przejmowania ziemi przodków, potrzebnej przybyszom do budowy takich elementów cywilizacji jak drogi czy kolej. Ważną kwestią było odbieranie ludności miejscowej broni, która mogłaby być użyta w czasie buntów. Broń, jak w wielu miejscach na świecie, miała charakter prestiżowy dla plemiennych elit, myśliwych i wojowników. Przede wszystkim jednak była potrzebna do polowań.

I tak lud Tsou (Zou), zamieszkujący masyw Ali, ułożył sobie życie z nowymi panami wyspy bez poważniejszych incydentów. Nastąpiło to (tak jak w wielu innych przypadkach) oczywiście w sposób wymuszony, ale cywilizacja niesiona przez Japończyków wyzwalała mieszkańców z funkcjonowania na granicy przetrwania. Ba! To, czym Japończycy rekompensowali swoją obecność, był awans cywilizacyjny. Wojownicy Tsou i innych ludów bez oporów dawali się zaciągać do Armii Cesarskiej, a nawet szli do niej na ochotnika.

Trzymając się skali całych ludów, na przeciwnym krańcu skali wrogości był zamieszkujący wysokie góry centralnego i południowego Tajwanu lud Bunun (Bunong). Ich postawa wobec przybyszów była zdecydowanie i w sposób powszechny konfrontacyjna.

Jednym z najsłynniejszych epizodów było powstanie ludu Sidiq¹ jesienią 1930 roku. Lud ten do dziś zamieszkuje obszary centralnego Tajwanu, na wschód od miasta Puli. Wydarzenia roku 1930 noszą oficjalną nazwę Incydentu Wushe – jest to wioska, o której wspomniałem wcześniej, opowiadając o tajfunach. Dowodzący zrywem wódz Mona Rudao poprowadził swoich wojowników na garnizony i placówki japońskie, obywateli pracujących w szkołach, ale także na te okoliczne plemiona i klany, które kolaborowały (współpracowały) z Japończykami.

Tu muszę zastrzec, że współpraca lub konflikty aborygenów z nowymi przybyszami były rozmaite w wielu skalach. Bywało i tak, że jedno plemię podejmowało kolaborację z Japończykami czy migrantami z kontynentu, a plemię w wiosce obok… wręcz przeciwnie.

Kiedy zbliżała się nieuchronna, ostateczna pacyfikacja zrywu Mona Rudao, większość jego uczestników, w tym całe rodziny, decydowały się popełnić zbiorowe samobójstwo. Wydarzenia te rozlegają się echem w umysłach kolejnych pokoleń – zostały odtworzone między innymi w przepięknym, epickim filmie Sidiq bale. Wojownicy tęczy z 2011 roku.

Epizodem konfliktu bodaj najbardziej brzemiennym w długookresowe konsekwencje była ekspedycja karna Królestwa Ryūkyū w 1874 roku. To wyspiarskie królestwo tradycyjnie było wasalem chińskim, a więc dynastii Ming, a potem Qing. Przyczyną wysłania ekspedycji z Okinawy było wymordowanie przez plemię Mudan ludu Paiwan rozbitków ze statku, który rozbił się u południowo-zachodniego krańca Tajwanu trzy lata wcześniej.

Japończykom udało się pokonać lokalne plemiona i wymusić obietnicę powstrzymania się od ataków na rozbitków w przyszłości. Innym rezultatem tego niezwykle zawiłego incydentu było też to, że Królestwo Ryūkyū stało się wasalem Cesarstwa Japonii.

[picture]

Naczelnik plemienia Binmao ludu Paiwan, odległego od Mudan o ok. 70 kilometrów. Zdjęcie współczesne.

Przybrzeżna aktywność Paiwanów

Choć lud Paiwan kojarzony jest głównie z południowymi górami i potężnymi wodzami ludności utrzymującej się z zasobów lądu stałego, ich terytoria sięgały nad morze, co czyniło z nich ważnych graczy w strefie przybrzeżnej. Plemiona uprawiały coś, co z punktu widzenia ludzi z zewnątrz nazywa się „piractwem brzegowym”.

Zachodni żeglarze nazywali ich piratami i barbarzyńcami, ale dla Paiwanów była to po prostu kontrola handlu i surowców przekraczających ich własne terytorium. la ludu Paiwan nie była to bezmyślna agresja, lecz egzekwowanie prawa do ochrony domeny przed intruzami. Tamtejsi wodzowie traktowali morza przyległe do ich ziem jako swoje „pola” i narzucili haracz na statki, które chciały bezpiecznie nabrać słodkiej wody w południowych zatokach. Jeśli załoga odmówiła uiszczenia daniny, ryzykowała nagły atak wojowników ukrytych w zaroślach na brzegu.

Aborygeni rzadko zapuszczali się na pełne morze w celu dokonania ataku. Ich „piractwo” opierało się na ścisłej kontroli linii brzegowej na południu wyspy, zwłaszcza w rejonie dzisiejszych miast Hengchun i Kenting. Każdy statek, który rozbił się na rafach południowego Tajwanu lub osiadł na mieliźnie, był uznawany za własność lokalnego wodza – ranga ta przysługiwać mogła także kobiecie, gdyż takie właśnie zasady primogenitury panowały u Paiwanów.

Proceder był tak sprawnie realizowany, że nawet obce mocarstwa (Stany Zjednoczone, Japonia) musiały negocjować z wodzami, co de facto było formą uznania ich suwerenności nad wodami przybrzeżnymi.

Trik na poziomie taktycznym polega na użyciu lekkich dłubanych czółen. Były one idealne do szybkiego przemieszczania się wzdłuż skalistych wybrzeży i ukrywania się w małych zatoczkach. Wojownicy ludu Paiwan byli mistrzami zasadzek. Wykorzystywali długie noże, a czasem też zdobyczną broń palną. Abordaże były niemal nie do odparcia.

To przejawem tych okoliczności był słynny incydent w którym załoga amerykańskiego statku Rover, która przeżyła katastrofę i wyszła na ląd, została zaatakowana przez wojowników z konfederacji kilku plemion Paiwanów.

Incydent statku Rover z 1876 roku – zobacz s. 573.

Ludzi pamiętających czasy japońskie współcześnie została zaledwie garstka. Ich opowieści i wspomnienia, poza wyjątkami spisanymi przez pisarzy czy dziennikarzy, znane są wyłącznie najbliższym członkom rodziny. Pewnego razu zwożono mnie grzecznościowo z Alishan po awarii skutera. Kierowcą była pani odwożąca dziewięćdziesięcioletnią matkę do szpitala w Chiayi. Jedna z opowieści staruszki, ta o spaleniu munduru japońskiej policji, znalazła swoje miejsce w moich Pieśniach dalekich plemion. Przekazała mi ją jej córka, bo wiekową kobietę poraziła demencja. Wychodząc z samochodu, zawołałem po japońsku sayonara! – do zobaczenia.

Efekt był nadzwyczajny. Starsza pani przez chwilę wróciła do rzeczywistości. Rozświetliła się. Ożywiła. Zapewne przypomniała sobie czasy swego dziecięctwa. Ale to trwało ledwie kilka sekund, po których wygasła, by wrócić do starczego letargu.

Zupełnie inaczej było z inną osobą pamiętającą dawne czasy. W czasie II wojny światowej Tajwan był dla Japończyków bazą wypadową do ekspansji na południe. Ponad 200 000 Tajwańczyków służyło w japońskich siłach zbrojnych, wielu w oddziałach liniowych. I to właśnie tajwańscy aborygeni, a nie rodowici Japończycy, byli tymi, którzy złożyli broń jako ostatni, długo po zakończeniu wojny. Ostatnim był Attun Palalin, który żył i kontynuował służbę na jednej z wysp filipińskich aż do roku 1974. Aby nakłonić go do złożenia broni, trzeba było sprowadzić jego bezpośredniego dowódcę.

Palalin był Amisem. Innym japońskim żołnierzem został pan Voyu z wioski Lijia, pochodzący z ludu Tsou. Zmarł w 2023 roku w wieku 105 lat. Przeprowadziłem z nim przy pomocy tłumacza dwa bardzo obszerne wywiady w 2018 roku, kiedy wciąż cieszył się zadziwiającą jasnością umysłu. To on nada mi moje aborygeńskie imię – swoje własne Voyu.

Voyu był jednym z tzw. ochotników Takasago. Zaciągnął się do armii w 1942 roku jako ochotnik. Po trwającym rok przeszkoleniu na japońskich Wyspach Macierzystych przydzielono go do garnizonu na wyspie Karakelong na Molukach Północnych, archipelagu należącym współcześnie do Indonezji.

Japońskie siły na rozrzuconych po bezkresie Pacyfiku wyspach były odcięte od zaopatrzenia. Voyu wręcz od niechcenia powiedział coś, czego brakuje w pismach historycznych dotyczących wojny na Pacyfiku – gdyby nie obecność aborygenów, potrafiących wyżywić się z dżungli, japońskie mieszczuchy byłyby skazane na śmierć głodową.

Po zakończeniu wojny do wyspy dotarły japońskie statki… które ewakuowały rodowitych Japończyków, a aborygenów pozostawiły swojemu losowi. Pan Voyu i zbieranina ochotników z innych tajwańskich ludów, musieli przetrwać. Tu opowieść weterana stawała się niejasna. Dlaczego nie zabrano ich na pokład z resztą niedobitków?

Nie udało mi się wyciągnąć odpowiedzi na to pytanie, choć próbowałem dwukrotnie. Na ile zdołałem się rozeznać z niejasnych uwag, porzuceni musieli przez kilka miesięcy trudnić się niezbyt szlachetnym zajęciem – piractwem. Zapewne to na tym tle doszło do konfliktu z Japończykami.

Dotarcie do Tajwanu, odległego o 2000 kilometrów, zabrało porzuconym jeden rok, licząc od końca wojny. Gdy podwożący ich statek zbliżał się już do portu w Kaohsiungu, okazało się, że dostęp do nabrzeży był niemożliwy. Zdewastowany w amerykańskich bombardowaniach port otwarty został dla ruchu dopiero w 1947 roku, a więc dwa lata po wojnie. Dowódca jednostki zdecydował się nie zbliżać do wybrzeża celem „desantowania” pasażerów, ale skierował statek na południe, by opłynąć wyspę i dotrzeć do portu w Keelungu, w jej północno-wschodniej części.

Tam, aby opłacić podróż lądową, wracający do domu Voyu i jego koledzy musieli między innymi sprzedać swoje japońskie mundury. I tak Woju wraz z towarzyszami broni podróżował wschodnim wybrzeżem aż na sam południowy kraniec wyspy, dostał się na jej płaską, zachodnią część w pobliżu miasta Mudan i zaczął podróżować na północ. Gdy dotarł do Chiayi, czuł, że jest prawie w domu.

A w domu czekało go szczęśliwe zakończenie wojennej epopei. Jego narzeczona czekała na niego przez pięć lat. O wytrwałości zawyrokował miejscowy szaman, który – zapytany przez rodzinę dziewczyny o to, czy młodzieniec żyje i czy wróci – zawyrokował: „Tak”. No, a jak miał nie wrócić? Przecież powiedział!

[picture]

Pan Voyu wraz z żoną, jeden z ostatnich ochotników Takasago (2018).

Żyli ze sobą niemal pełne 80 lat. Ona umarła dwa miesiące po tym, gdy odwiedziłem ich po raz pierwszy, robiąc zdjęcie powyżej. W tej chwili, w 2026 roku, spośród tych ludzi walczących dla Cesarstwa Japonii nie żyje już ani jeden.

Japońskie ślady, japońskie echa

Od opuszczenia Tajwanu przez Japończyków upłynęło dokładnie siedem dekad, ale ich wpływ jest i odczuwalny, i widoczny. Wojnę przetrwało wiele budynków rządowych i komercyjnych. Współcześnie są one punktami orientacyjnymi, a przede wszystkim stanowią dla Tajwańczyków elementy starówek, którymi my w Polsce cieszymy się do woli.

Najbardziej znanym pojapońskim budynkiem jest oficjalna siedziba tajwańskiego prezydenta w Tajpej. Budowla, nosząca formalną nazwę „Biuro Prezydenta w Tajpej”, została oddana do użytku w 1919 roku.

Starsza infrastruktura ma japoński smak i posmak, a więc z uwagi na duży ruch turystyczny z Wysp Japońskich, hotele nie mają czwartego piętra. Restauracyjki i małe biznesy bardzo często pozostawiają japoński znak の alfabetu hiragana, który jest odpowiednikiem anglojęzycznego of.

Jeszcze lepiej mają mieszkańcy Tajwanu z systemem znaków kanji, które są bezpośrednią pochodną znaków pisma chińskiego hanzi (dosł. znaki Hanów). Znajomość znaków chińskich w ich formie tradycyjnej sprawia, że w niektórych kontekstach japońskie kanji da się prawie-prawie zrozumieć niemal w stu procentach.

Przepytywane przeze mnie na tą okoliczność rozmaite osoby stwierdzają, że ta umiejętność pokazuje się przy obcowaniu z japońskimi grami komputerowymi komiksami czy kreskówkami. Te dwie ostatnie to manga i anime, niezwykle popularne wśród tajwańskich dzieci i młodzieży. Moja własna znajomość znaków chińskiego pisma daje mi zdolność częściowego rozumienia napisów w filmach dokumentujących II wojnę światową na Pacyfiku, co sprawia mi sporą satysfakcję, gdyż pozwala wychwycić dość częste błędy i konfabulacje ich twórców.

Słowa japońskie przenikały do dialektu tajwańskiego wpierw jako zapożyczenia fonetyczne, często zastępując pierwotne swoje odpowiedniki pochodzące z dialektu macierzystego, tj. dialektu minnańskiego prowincji Fujian. Oto najciekawsze, najzabawniejsze i najczęściej używane zapożyczenia:

Słowo polskie i chińskie | Słowo japońskie oraz pochodne słowo dialektu tajwańskiego | Oryginalny dialekt minnański
zapalniczka 打火機 | lái ta | pa4 hhe3 gi1
skuter (tw.)摩托車 | o͘-tó͘-bái オートバイ (ōtobai; motocykl) | bbnoo6 tok1 cia1
manga 漫畫 | bang3 gah4 | bban5 wi5
cytryna 檸檬 | lê-bóng | ling2 bbong2
keczup 番茄醬 | khe1 tsia2 puh4 | -
mikrofon 麥克風 | mài-khek | bāi-khò-hong
pomidor 蕃茄 | kham-má-toh thoo1 má toh4 | cao4 ki5 a3 (西红柿)

Ten mętlik wymaga komentarza:

Japońskie słowo samo jest zapożyczeniem z angielskiego (lighter, czyt. lajter). Dialekt minnański, będący w znacznej części reliktem starożytnych języków chińskich powstałych hen na północy, dysponuje czymś zbliżonym do chińskiego: czyt. pa-he-gi, a w standardowym chińskim da-hło-dźi.

Szczególnie długą drogę odbyło tajwańskie słowo na skuter. Japoński oryginał to zapożyczenie automobile (自動車). Na Tajwanie słowo, brzmiące mniej więcej jak o-to-ba, formalnie oznacza motocykl, jednak w potocznym użyciu odnosi się do skutera.

Podobne przygody przeszedł tajwański mikrofon. W dialekcie tajwańskim funkcjonuje japońskie zapożyczenie z amerykańskiego – mike (mic; czyt. majk). W dialekcie minnańskim słowo jest lokalnym odczytem chińskiego zapożyczenia (czyt. maj-ke-fong)².

Pojapońskie obyczaje i praktyki biznesowe dzielą się na te nie do końca pozytywne oraz na te zabawne, a czasem bardzo zabawne³. Swego czasu odwiedzałem często firmę handlową, której szef zawsze, za każdym razem, odprowadzał mnie do windy. Kłaniał się przy tym w niezwykle kurtuazyjny sposób, świadczący o głęboko wpojonym i należycie praktykowanym dobrym wychowaniu. Krytyczny moment następował w chwili zamykania się drzwi windy – powtarzane ukłony narażały głowę biznesmena na przytrzaśnięcie. Ja oczywiście odkłaniałem się, we w pełni zsynchronizowany sposób. Przejmowałem przy tym na siebie stawanie blisko drzwi tak, aby gospodarz naturalnie ustawiał się w bardziej bezpiecznej pozycji. Jednym słowem zabawa, połączona z dreszczykiem niebezpieczeństwa, była przednia.

■

1 Precyzyjniej rzecz ujmując, w ten „incydent”, jak w wielu podobnych, byli zaangażowani mieszkańcy pewnego obszaru − ale nie wszystkie plemiona, nie wszyscy mieszkańcy poszczególnych wiosek i nie wszyscy członkowie danego klanu.

2 Tabela sporządzona na bazie własnego doświadczenia oraz opracowania The Difference between Taiwan Min-nan Dialect and Fujian Min-nan Dialect: Borrowed Words from Japanese in Taiwan Min-nan Dialect Ya-Lan Tang https://ijllnet.thebrpi.org/journals/Vol_3_No_2_June_2016/9.pdf

3 Zobacz rozdział ►SP VII.2 Patologie japońskiej kultury biznesowej.

Witamy „ponownie” w Chinach

1945–1949

Chińska ceremonia przyjęcia kapitulacji Japonii miała miejsce 25 października 1945 roku w Sali Sun Jat-sena w Tajpej. Ceremonia, celebrowana jako Dzień Retrocesji, zaakcentowała koniec japońskich rządów kolonialnych na wyspie, która od tego roku zaczęła być nazywana przez szeroki świat chińską nazwą – Tajwanem.

Japończycy kontrolowali Formozę i Peskadory przez równo 50 lat. Dla niejapońskich mieszkańców Tajwanu – etnicznych Chińczyków Han, a precyzyjnie mniejszości minnańskich i hakkijskich, które żyły pod zwierzchnością Japońską, oraz ludów aborygeńskich – retrocesja początkowo symbolizowała wyzwolenie oraz powrót pod zwierzchnictwo „chińskie”. Tej percepcji towarzyszyły uroczystości na całej wyspie, takie jak podnoszenie flag Republiki.

Do 13 kwietnia 1946 wysiedlono z Tajwanu 488 tysięcy Japończyków, w tym 166 tysięcy żołnierzy. Co do zjaponizowanej ludności pochodzenia chińskiego, była traktowana jak kolaboranci. Odbierano lub niszczono należące do niej majątki, w tym gospodarstwa rolne, warsztaty i fabryki.

Mieszkańcy żywili nadzieje na większe swobody i autonomię lokalną, która miałaby w ich wyobrażeniu silnie kontrastować z rolą rdzennych mieszkańców kolonii działającej w dyscyplinie zaplecza dla wysiłku wojennego. Rzeczywistość szybko jednak rozczarowała naiwnych. Administracja Republiki Chińskiej, która pojawiła się na wyspie w 1945 roku, traktowała Tajwan bardziej jak terytorium podbite niż przywróconą macierzy prowincję. Narzucono rządy wojskowe, a japońskie aktywa przejęto i zaprzęgnięto do pracy na potrzeby wojny domowej na kontynencie – rozgrywka wkraczała w decydującą fazę.

I tak mieszkańcy pochodzenia chińskiego, zwani później benshengren (本省人), weszli w głęboki konflikt kulturowy, tożsamościowy, hierarchiczny, polityczny i mentalnościowy z tymi, którzy przybywali z kontynentu, zwanymi waishengren (外省人). Oba terminy oznaczają odpowiednio „pochodzący z tej prowincji” i „pochodzący spoza prowincji”.

Nowo przybyłe władze postrzegały zjaponizowanych mieszkańców wyspy jako zdrajców, kolaborantów i obywateli niższej kategorii. Tak nadany status pozwalał odmówić im pełni praw obywateli Republiki Chińskiej. Dodatkowym czynnikiem pogłębiającym rozziew były potężne różnice cywilizacyjne. Mieszkańcy Tajwanu plasowali się tu zdecydowanie powyżej, zwłaszcza zaś powyżej urzędników i żołnierzy przybyłych z terenów wiejskich kontynentu. Do najciekawszych rzeczy, jakie wyczytałem w literaturze, w tym wspomnieniowej, należą dwie wręcz komiczne.

Pierwsza to ta, że żołnierze kradnący rowery z braku umiejętności nie odjeżdżali na nich – musieli brać je pod pachę lub pchać.

Krążyły też inne opowieści, których nie udało mi się zweryfikować faktograficznie, choć jeśli wspomnieć rabunki prowadzone przez żołnierzy Armii Czerwonej „wyzwalającej” Polskę w 1944 i 1945 roku, noszą znamiona prawdopodobieństwa. Opowiastki głosiły, że przybysze z porażająco zacofanego kontynentu byli przekonani o magicznych właściwościach kranów z bieżącą wodą, wmurowanych w ściany. Kradli je w przekonaniu, że wystarczy je przyczepić do nowej ściany w rodzinnej wiosce, aby bez przeszkód korzystać z ich funkcjonalności.

Na poziomie systemowym gospodarka wyspy była bezlitośnie drenowana, padając przy tym łupem – już na poziomie lokalnym – skorumpowanych urzędników i przedstawicieli Kuomintangu. Szybko pojawiły się niedobory żywności, bezrobocie i dokuczliwa przestępczość. Słowem, napięcia pogłębiały się i pchały ludzi w kierunku nieuchronnej konfrontacji.

28 lutego 1947 roku doszło do incydentu, który był katalizatorem i motywacją do trwałego wdrożenia polityki represji i wobec ludności bensheng. Dzień wcześniej policjanci brutalnie pobili czterdziestoletnią Tajwankę Lin Jiangmai (林江邁), którą oskarżono (zasadnie) o szmuglowanie papierosów. Na miejscu incydentu zebrał się wzburzony tłum. W szamotaninie policjanci śmiertelnie postrzelili jednego z uczestników.

Kolejnego dnia „pokojowi protestujący” wdarli się do oddziału Biura Monopolu Tytoniowego w Tajpej, którego funkcjonariusze zainicjowali bieg wydarzeń dzień wcześniej. Tłum ruszył pod urząd prowincji. Zgromadzeni na dachu budynku żołnierze otworzyli do tłumu ogień z broni maszynowej. Zabito i ciężko raniono kilkadziesiąt osób.

Tu warto wskazać na niejasność, której wyjaśnienia kilkukrotnie mi odmówiono. Wedle niektórych narracji tłum domagał się „demokratyzacji życia publicznego”. Trudno to sobie wyobrazić jako spontanicznie zdefiniowany postulat, gdyż mieszkańcy Tajwanu nie zaznali nigdy demokracji, a więc i prawa obywateli do wybierania spośród siebie swoich przedstawicieli. Taki system polityczny nigdy na wyspie nie istniał. Silnikiem napięć zdaje się być to, że przybysze przywieźli swój silny system administracyjny, którego strategią zainstalowania się na wyspie było rozmontowanie wszelkich zastanych hierarchii mieszkańców benshengren. Prawidłowością ludzkich społeczeństw jest to, że takie struktury są układem nerwowym dostępu do zasobów i dystrybucji prestiżu. Przybysze zajęli pozycję dominującą nad tym, co zastali, co zawsze postrzegane jest przez gospodarzy jako strącenie ich z pozycji „gospodarza własnego kraju”.

Protesty i zamieszki z 28 lutego eskalowały w kolejnych dniach. Doszło do powszechnego strajku na całym Tajwanie. Większość firm i instytucji tego dnia nie otworzyło się. Organizujące się komitety wysuwały żądania reform politycznych. Oba typy reakcji, protesty i zamieszki oraz wszystko pomiędzy nimi, w mgnieniu oka rozlały się na całą wyspę i przerodziły w ogólnokrajowy bunt przeciwko złemu zarządzaniu i dyskryminacji – ja spolszczę tę nazwę – benszengżenów.

Władze nie patyczkowały się przy tłumieniu protestów, które interpretowały jako jawną rebelię. Wedle oficjalnych danych Kuomintangu w trakcie pacyfikacji zabito 28 tysięcy mieszkańców.

Na wieść o eskalujących wydarzeniach władze Republiki Chińskiej wysłały na Tajwan żołnierzy i żandarmerię wojskową. Sprawy zaszły na tyle daleko, że siły te po prostu otwierały ogień do napotykanych zgromadzeń bez fatygowania się badaniem, czy osoby te były aktywnymi „buntownikami”, wichrzycielami, czy też domagały się sprawiedliwości i szacunku.

Kres eskalacji położył protest ze strony Stanów Zjednoczonych, które interweniowały u samego Chang Kaj-szeka. Jednym z efektów tych zabiegów było zdymisjonowanie gubernatora prowincji.

Współczesne implikacje

Do czasu demokratyzacji w latach osiemdziesiątych XX wieku jakakolwiek forma czczenia czy wspominania pamięci o tamtych wydarzeniach była zakazana.

W 1987 roku powstało Stowarzyszenie Pokojowej Promocji 28 Lutego. Domagano się ujawnienia prawdy o tamtych wydarzeniach oraz ustanowienia dnia 28 lutego dniem pamięci narodowej. W lutym 1989 roku w Tajpej odsłonięto pierwszy pomnik ofiar białego terroru, a rok później parlament po raz pierwszy uczcił pamięć represjonowanych i mordowanych.

Już po zakończeniu stanu wojennego nastąpił okres, w którym Kuomintang i jego funkcjonariusze w rozmaitych okolicznościach wyrażali skruchę i przepraszali za erę opresji mieszkańców benshengren. Materialną emanacją tego procesu są wzniesione praktycznie w każdym mieście i miasteczku pomniki upamiętniające początek tego podziału mieszkańców na dwie antagonistyczne grupy, który ewoluuje do dziś.

Charakterystycznym tajwańskim (ale praktykowanym też w Korei) zwyczajem dla ważnych wydarzeń stwarza się nazwę składającą się z trzech lub czterech cyfr. Zgodnie z umowną konwencją jest to zapisem daty miesięcznej i dziennej ważnych wydarzeń – a więc w tym przypadku eskalowania feralnego konfliktu do poziomu buntu. W tym przypadku jest to ikoniczne 228, widoczne na pomnikach i w nagłówkach gazet.

Nie do końca pozytywna przeszłość Kuomintangu jest traktowana w rozmaity sposób przez osoby prywatne i organizacje polityczne, przede wszystkim DPP, czyli Partię Demokratyczno-Postępową, która współcześnie jest dla Kuomintangu główną kontrsiłą polityczną. Niekiedy są one lewarowane do jątrzenia współczesnych konfliktów i zaburzania debat parlamentarnych. W okresach kampanii wyborczych lewaruje się je zaś do przejmowania lub zagospodarowywania elektoratu o dynamicznie zmieniających się parametrach percepcji tych coraz bardziej odległych wydarzeń.

Osobiście, w trzeciej dekadzie XXI wieku, miałem kilka razy interakcje z ekstremistami, którzy wręcz ziali nienawiścią do Kuomintangu. Przejawiało się to szokującymi tyradami pogardy dla mieszkańców wiosek, w których zapatrywania kuomintangowskie mają członkowie administracji lub nawet mieszkańcy. Ataki apopleksji, których świadkiem byłem, przypominały napady amoku amerykańskich aktywistów opętanych ideologią „woke” na myśl o wyborach wygranych przez Donalda Trumpa w 2016 roku. Ta żywa pamięć z pewnością będzie niesiona w sztafecie pokoleń przez kolejne dziesięciolecia.

■

Uciekinierzy z kontynentu

1949–1987

Nie do końca pozytywna przeszłość Kuomintangu jest traktowana w rozmaity sposób przez osoby prywatne i organizacje polityczne, przede wszystkim DPP, czyli Partię Demokratyczno-Postępową, która jest główną kontrsiłą polityczną dla Kuomintangu. Niekiedy są one lewarowane do jątrzenia współczesnych konfliktów i zaburzania debat debat parlamentarnych. W okresach kampanii wyborczych lewaruje się je zaś do przejmowania lub zagospodarowywania elektoratu o dynamicznie zmieniających się parametrach percepcji tych coraz bardziej odległych wydarzeń.

Cały okres białego terroru wpływa na myśli i zachowania ludzi do dziś. Jest przy tym niejednoznaczny przy formułowaniu ocen etycznych. Świadczy o tym kilka przypadków, w których zwykli ludzie, niepowiązani z polityką, u których zbierałem wywiady i opowieści o dawnym życiu. Byli to mieszkańcy południa Tajwanu, a więc daleko od Tajpej, głównego ośrodka władzy Kuomintangu. Ci ludzie bali się powiedzieć mi nawet prywatnie, że należą do tych „z zewnątrz prowincji”. Zdarzyło się to w 2024 i 2025 roku, a więc cztery dekady po zakończeniu stanu wojennego.

Tu więc warto przywołać wieczną prawdę o ludzkiej naturze – poddawani opresji zmieniają się w oprawców, gdy wzrosną w siłę. A fizyczny i otwarty terror jest aktywnością, dla której kontrsiłą są oddziaływania skryte, niewypowiedziane. Biały terror został zastąpiony działaniami w białych rękawiczkach. Kolor pozostał ten sam. Ale tak po prostu wygląda w działaniu wieczne prawidło ludzkich społeczności, których treścią życia jest wewnętrzna walka o dominację.

Istnienie antagonizmów politycznych i aktywność ekstremistów w życiu codziennym mają swoje bardzo poważne i pragmatyczne uzasadnienie. Jest sferą tworzenia i stosowania instrumentów stabilizacji i subwersji władzy przez aktorów wewnętrznych i zewnętrznych. U nas w Polsce taką rolę pełnią m.in. organizacje NGO, sterowane w dużej części przez rodzime i zewnętrzne służby oraz inne instytucje bezpieczeństwa państwa.

Wglądu na to, jak takie piekiełko wygląda na Tajwanie, dostarcza seria referendów z lipca 2024 oraz z lipca i sierpnia 2025 roku. Za pomocą uruchomienia instrumentów demokratycznych aktywiści polityczni podjęli próbę odwołania ze stanowisk 25 ustawodawców Kuomintangu i Tajwańskiej Partii Ludowej (TPP), tajwańskiej „trzeciej siły”.

W bardzo dużym skrócie: w 2024 roku partii DPP chodziło o niedopuszczenie do sformowania sojuszu dwóch partii opozycyjnych. W tych przepychankach o dominację stawką były m.in. zmiany w budżecie, które dawały większe środki do dyspozycji samorządom – kontrolowanym w większości przez KMT – kosztem budżetu centralnego, kontrolowanego przez dominującą DPP.

Zdobycie większości w izbie ustawodawczej na drodze debaty na poziomie organów legislacyjnych (za pomocą instrumentów oferowanych przez prawo) okazało się niemożliwe i DPP uruchomiło inicjatywy i ruchy społeczne, w tym „Wielkie Odwołanie” (大罷免) i „Niebieski Ptak” (青鳥行動). Hasłem przewodnim stało się oskarżenie polityków Kuomintangu o kolaborację z Komunistyczną Partią Chin. Do przestrzeni debaty demokratycznej wprowadził je Robert Tsao (Tsao Hsing-cheng, 曹興誠), miliarder i założyciel United Microelectronics Corporation. Także i te „oddolne inicjatywy” zakończyły się porażką DPP – nie został odwołany żaden z polityków opozycji.

[picture]

Baner zachęcający do zagłosowania na odwołanie posłów opozycji. Pierwszy wizerunek od lewej to Xi Jinping, lider ChRL. Centralne miejsce zajmuje Huang Chien-Pin, ustawodawca z rejonu, w którym zawieszono baner. Hasło główne: Ci ludzie sprawią, że Tajwan stanie się taki jak Hongkong.

Osobiście, w trzeciej dekadzie XXI wieku, miałem kilka razy interakcje z ekstremistami, którzy wręcz ziali nienawiścią do Kuomintangu. Przejawiało się to szokującymi tyradami pogardy dla mieszkańców wiosek, w których zapatrywania kuomintangowskie mają członkowie administracji lub nawet mieszkańcy. Ataki apopleksji, których świadkiem byłem, przypominały napady amoku amerykańskich aktywistów opętanych ideologią „woke” na myśl o wyborach wygranych przez Donalda Trumpa w 2016 roku.

Ta żywa pamięć z pewnością będzie niesiona przez sztafetę pokoleń przez kolejne dziesięciolecia. Dla tej emocjonalnej energii i braku samokontroli – w ich wizji świata Polacy zostali kolonizatorami, co mam zarchiwizowane na więcej niż jednym nagraniu – można znaleźć praktyczne zastosowanie. Na przykład w górnictwie naftowo-gazowym zamiast najeżonych diamentowymi zębiskami wierteł należy zamontować drące się ryje i wymachujące kończyny tych pieniaczy. Efektywność rozwiązania zagwarantuje złoty medal w kategorii wydajność na najbliższych targach branżowych.

Ale żarty na bok. Wiele osób traktuje erę białego terroru jako dowód na to, że w 1945 roku nastąpiła nowa era podporządkowania mieszkańców wyspy, a nie ich wyzwolenie spod „jarzma japońskiej kolonizacji”. To bardzo celne spostrzeżenie jest emanacją kolejnej wiecznej prawdy o ludzkich społecznościach i państwach – przejęcie władzy nad jakimś obszarem i zamieszkującą go ludnością polega na strąceniu z pozycji władzy poprzedniego najeźdźcy i tyrana.

Tak było z Tybetem, Mongołami, Mandżurami, a w końcu Hanami. Tak było z Polską wyzwalaną przez Związek Sowiecki. Tak było z Komanczerią Wielkich Równin Ameryki Północnej. I tak jest z Minnańczykami i Hakkijczykami, którzy są oprawcami i kolonizatorami aborygenów, a sami stali się ofiarami oprawców i kolonizatorów hańskich (chińskich).

Wyzwoliciele i zwycięzcy po prostu zajmują miejsce starego reżimu. Ta prawidło ludzkich losów przeziera spod pięknego poetyckiego języka opowieści o Utopii, którą podzieliłem się na wstępie.

Miałem na ten temat kilka i zabawnych, i kilka nieprzyjemnych konwersacji. W czasie tej najbardziej wartościowej, przeprowadzonej z osobą należącą do arystokracji aborygeńskiej, interlokutor zgodził się, że lepszy był już dla aborygenów Czang Kaj-szek niż komuniści z ich rewolucją kulturową, którzy bez Czanga pojawiliby się na wyspie. Gdy zeszło na pojawienie się uciekinierów w 1949 roku, rozmowa zakończyła się konsensusem: zarówno aborygenów jak i wajszengżenów (Hanów) łączy jedno wspólne pragnienie, aby cała wycieczka z kontynentu skutecznie i permanentnie powróciła na kontynent.

Nawiązując do jeszcze mniej pozytywnych interakcji, które opisałem powyżej, moje obiektywne poglądy osoby z zewnątrz, które przedstawiam wam powyżej i poniżej, zapewniły mi bardzo duży szacunek u aborygenów z wyższych sfer, z którymi pracowałem przy okazji albumu z moimi fotografiami.

Spojrzenie z perspektywy uciekiniera

W 1949 roku średnia wieku żołnierzy armii RCh wynosiła zaledwie 20–23 lata. W rzeczywistości tysiące z nich było dziećmi, mając 13–16 lat. Wielu z tych, którzy wylądowali w Keelung lub Kaohsiung, nie planowało ucieczki na Tajwan – byli to chłopcy „zgarnięci” z pól lub ulic w Chinach Kontynentalnych przez cofające się oddziały KMT. Często nie pozwalano im nawet pożegnać się z matkami.

Po przybyciu na Tajwan żołnierze przeżyli szok kulturowy i językowy. Odkryli, że lokalna ludność mówi po tajwańsku lub japońsku, a ich chiński standardowy czy własny dialekt jest niezrozumiały. Chłopcy żyli w izolacji w tzw. Wioskach Wojskowych (juancun, zob. s. 655), początkowo budowanych z bambusa i błota. Wierzyli, że „za rok wrócą do domu”.

Aby utrzymać gotowość do ataku na kontynent, rząd Czang Kaj-szeka wprowadził surowy zakaz zawierania małżeństw przez żołnierzy niższych rang. Wielu z tych młodych chłopców spędziło więc w samotności całe dekady, stając się „starymi kawalerami” (laobing, dosł. starzy żołnierze), których jedyną rodziną byli koledzy z oddziału.

Zjawiskiem niemal nieznanym na Zachodzie, a niezwykle poruszającym na Tajwanie na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych, były ogłoszenia w lokalnej prasie, w których młodzi żołnierze publikowali prośby o adopcję lub „duchowe pokrewieństwo”. Szukali oni „przybranych rodziców” (gafumu, yifumu, 義父母, in. rodzicielstwa zastępczego) nie tyle jednak w sensie prawnym, co emocjonalnym i społecznym. Samotni żołnierze, pozbawieni oparcia, oferowali swoją lojalność i pomoc w zamian za namiastkę domu i kogoś, do kogo mogliby pisać listy lub u kogo mogliby zjeść noworoczny obiad.

Te ogłoszenia często nazywano „poszukiwaniem bliskich” (xunqin, 尋親) lub „prośbami o rodzicielstwo zastępcze”. W tamtym czasie młodzi żołnierze lub osieroceni uchodźcy pisali w tym stylu (rekonstrukcja na bazie archiwów):

Mój los jest samotny i gorzki. Szukam przybranych rodziców.身世孤苦，尋求義父母

Albo:

Nazywam się [Imię], mam 17 lat, pochodzę z prowincji Hunan. Przybyłem na Tajwan z armią w 1949 roku. Nie mam tu żadnych krewnych. Jestem pracowity i lojalny. Pragnę znaleźć starsze małżeństwo, któremu mógłbym służyć jak syn, aby poczuć ciepło domowego ogniska w te święta.¹

Izolacja Tajwanu od Chin Kontynentalnych po 1949 roku stworzyła nie tylko wyrwę polityczną, ale przede wszystkim głęboką traumę metafizyczną dla milionów uchodźców i żołnierzy.

W kulturze konfucjańskiej tożsamość człowieka jest nierozerwalnie związana z linią przodków, a rytuały przejścia muszą odbywać się przed rodzinnymi tabliczkami w rodzinnym powiecie. Brak dostępu do grobów przodków i świątyń rodowych (w tym ksiąg zupu z genealogią rodu) sprawił, że uchodźcy żyli w ciągłym lęku przed staniem się „korzeniami na wietrze”. Dodatkowo wierzono, że duchy rodziców pozostawionych na kontynencie, pozbawione ofiar z kadzideł i rytualnego jedzenia od swoich synów na Tajwanie, zamieniają się w głodne duchy (egui, 餓鬼). Ta masowa niemożność dopełnienia synowskiego obowiązku (xiao) wygenerowała specyficzny rodzaj narodowej nerwicy, w której każda niewyjaśniona choroba czy nieszczęście były interpretowane jako kara za porzucenie domowych ołtarzy.

Lęk przed „duchową bezdomnością” zrodził makabryczne przesądy o „duchach wygnanych” (guhunyegui, 孤魂野鬼, in. duchy bez przynależności). Według ludowych wierzeń żołnierz, który zginął na Tajwanie, nie mając potomstwa ani dostępu do ziemi przodków, stawał się szczególnie niebezpiecznym demonem, ponieważ jego dusza nie miała dokąd wrócić. Pojawiły się opowieści o duchach żołnierzy błąkających się po portach Keelung czy Kaohsiung, desperacko szukających statku płynącego na zachód, ku rodzinnemu powiatowi.

Brak pochówku w „ziemi powiatowej” oznaczał, że zmarły stawał się „duchem bez przynależności”, skazanym na wieczną tułaczkę między brzegami cieśniny. Aby temu zaradzić, na Tajwanie zaczęły powstawać „świątynie zastępcze”, gdzie uchodźcy wypisywali na kartkach imiona zmarłych, próbując symbolicznie „przywołać” dusze przodków przez morze, co jednak uznawano za rozwiązanie tymczasowe i niedoskonałe.

W odpowiedzi na te napięcia narodził się specyficzny nurt literatury tajwańskiej, nazywany często Nostalgiczną Literaturą Duchów. Pisarze tacy jak Nie Hualing (聶華伶) czy później Li Ang (李昂), a w szczególności autorzy nurtu juancun wenxue, 眷村文學, literatura wiosek wojskowych), wykorzystywali postacie nadprzyrodzone jako metafory traumy historycznej.

W tych opowieściach duchy nie są elementami z horroru w sensie zachodnim. Są tragicznymi postaciami, które nie mogą „odejść”, bo zostały zerwane ich polityczne i geograficzne więzi. Częstym motywem jest postać zmarłego żołnierza, który powraca do swojej wioski wojskowej na Tajwanie, by prosić o spalenie papierowych pieniędzy lub listu, który miałby „dotrzeć” na drugi brzeg cieśniny. Literatura ta łączy tradycyjną chińską opowieść o dziwnych zdarzeniach (zhiguai) z nowoczesnym egzystencjalizmem, sugerując, że cały Tajwan tamtego okresu był „wyspą duchów”, na której żywi i umarli byli jednakowo uwięzieni w poczekalni historii.

Wiara w to, że dusza nie może spocząć, dopóki nie zostanie odprowadzona do „rodzinnego powiatu”, sprawił, że po otwarciu granic w latach osiemdziesiątych tysiące starych żołnierzy wyruszyło do Chin nie po to, by tam zamieszkać, ale by „odnaleźć groby” i symbolicznie połączyć oba światy, kończąc tym samym trwający niemal pół wieku stan metafizycznego zawieszenia.

Zanim to nastąpiło, najpopularniejszą metodą było wysyłanie listów do pośredników w Hongkongu, Japonii lub USA. Rodzina w USA przekładała list do nowej koperty i wysyłała ją do Chin, aby tajwańska cenzura nie wykryła pieczątek z kontynentu. Był to proces trwający miesiącami i niosący ryzyko przesłuchań przez służby bezpieczeństwa. Pod naciskiem Organizacji Starych Żołnierzy², którzy protestowali w Tajpej w koszulkach z napisem „Tęsknię za domem” (xiangjia, 想家), rząd dopuścił wizyty humanitarne. Sceny na lotniskach, gdzie sześćdziesięcioletni mężczyźni padali na kolana przed swoimi dziewięćdziesięcioletnimi matkami, stały się narodowym katharsis. Często jednak powrót był tragiczny – okazywało się, że żony wyszły ponownie za mąż, a domy rodzinne zostały zburzone podczas rewolucji kulturowej.

W Korei sytuacja była i jest jeszcze bardziej rygorystyczna niż na Tajwanie, ponieważ do dziś nie ma tam swobodnego przepływu osób ani korespondencji.

Program południowokoreańskiej telewizji KBS Poszukiwanie rozproszonych rodzin z 1983 roku był jednym z najbardziej niesamowitych momentów w historii telewizji. Stacja transmitowała na żywo program, w którym ludzie trzymali tabliczki z imionami i opisami bliskich. Planowany na kilka godzin, trwał 138 dni! Dzięki niemu ponad 10 tysięcy rodzin odnalazło się w obrębie samej Korei Południowej. Byli to ludzie, którzy uciekli z Północy, ale stracili się w chaosie wojny na Południu.

Od 1985 roku (z przerwami) organizowane były krótkie, kilkudniowe spotkania w ośrodku w górach Kumgang. Wybór uczestników odbywał się drogą losowania (szanse są minimalne). Staruszkowie mieli zaledwie kilka godzin na rozmowę w obecności strażników, wiedząc, że widzą się ostatni raz w życiu. W obu przypadkach wspólnym mianownikiem jest „Długi Żal” (han, 恨 w Korei; yuan, 怨 na Tajwanie).

Na naszej wyspie jednym z najbardziej poruszających symboli tego pokolenia jest historia pana Gao Binghana (高秉涵). Jako czternastoletni chłopiec, uciekając przed wojną w 1949 roku, obiecał matce, że „zaraz wróci”. Zamiast tego los rzucił go na ostatni statek płynący na Tajwan.

Przez niemal 40 lat żył w poczuciu metafizycznego zawieszenia. Kiedy w 1987 roku wreszcie pozwolono mu odwiedzić rodzinną wioskę w prowincji Shandong, zastał widok, który złamał mu serce. W centralnym punkcie domostwa stał jego własny grób. Pusty. Rodzina, nie mając żadnych wieści przez cztery dekady, uznała go za zmarłego i odprawiała rytuały ku czci jego ducha, podczas gdy on po drugiej stronie morza palił kadzidła w intencji ich spokoju.

Po tym powrocie Gao Binghan podjął się misji, która uczyniła go legendą wśród podobnych mu wygnańców – obiecał swoim umierającym kolegom z oddziału, że ich prochy nie zostaną na obcej, tajwańskiej ziemi.

Przez kolejne lata, jako starszy, niemal stojący nad własnym grobem człowiek, osobiście przewoził urny z prochami setek zmarłych towarzyszy z powrotem do ich rodzinnych wiosek w Chinach, aby mogli zostać pochowani obok przodków. Stał się „przewoźnikiem dusz”, który realnie i symbolicznie zszywał rozerwane więzi rodowe, kończąc tułaczkę „błąkających się duchów”, które przez pół wieku nie mogły znaleźć drogi do domu.

Fotografie Gao Binghana niosącego urny przez bramki na lotnisku stały się jednym z najbardziej ikonicznych zdjęć dokumentujących koniec ery izolacji.

■

1 Olbrzymią ilość tych ogłoszeń udostępnia National Repository of Cultural Heritage (Taiwan) Należy szukać frazy „尋親” (szukanie bliskich) lub „流離失所” (bezdomni/wysiedleni). Uprzedzam, nie jest to łatwa lektura.

2 外省人返鄉探親促進會, dosł. Stowarzyszenie waishengrenów odwiedzających swoje powiaty i rodziny.

Wyspa Kinmen

Zapraszam cię, Czytelniku, do lektury kilku skromnych kart wstępu do innego dzieła, książki Chiny–Pulsujący matecznik cywilizacji.
To krótka impresja pokazująca prawidła burz dziejowych, które miotają ludźmi i ciskają ich w zakątki świata, właśnie takie jak Tajwan. Cała książka jest zaś wyjątkową wizją historii politycznej i cywilizacyjnej Chin, opowiedzianą za pomocą przysłów, maksym i poezji.

Kinmen (Jinmen, 金門; też Quemoy, dosł. złote wrota) to miejsce, które w tajwańskiej świadomości funkcjonuje jako „wyspa frontowa” – przestrzeń zawieszona między wojenną przeszłością a nostalgią za dawną architekturą dynastii Min i Qing.

Wysepka leży tuż przy brzegu kontynentu i od dwóch dekad tłumnie odwiedzają ją turyści z ChRL, kupując m.in. słynną wódkę i noże wykonane z korpusów pocisków, którymi wyspa była ostrzeliwana w latach czterdziestych i pięćdziesiątych poprzedniego stulecia. Turyści z Tajwanu odwiedzają również miejsca związane z końcem walk z komunistami, ale dla nich głównym magnesem są piękne trasy rowerowe, nietypowa architektura i klimat dawnych dni.

W przeciwieństwie do Tajwanu, gdzie najpopularniejszą boginią jest Mazu, na Kinmen najważniejszym strażnikiem jest Lew Wiatru (fengshiye, 風獅爺). Tradycja ta zrodziła się z desperacji mieszkańców, którzy po masowym wylesianiu wyspy w czasach dynastii Ming i Qing zmagali się z dokuczliwymi zimą wiatrami monsunowymi.

[picture]

Wizualizacja zimowych pasatów z północnego wschodu w Cieśninie Tajwańskiej w styczniu..

Kamienne posągi stały się deifikowanymi strażnikami, mającymi moc „połykania wiatru”. Każdy lew ma inną osobowość – niektóre są groźne, inne zabawne, a jeszcze inne trzymają w łapach pędzle lub zwoje, symbolizujące sukcesy w nauce. Podczas wojennych bombardowań wiele lwów przetrwało nienaruszonych, co tylko umocniło u wyspiarzy wiarę w ich nadprzyrodzoną moc.

Ciekawostką jest fakt, że niektóre lwy mają wyraźnie zaznaczone cechy płciowe, co według lokalnych wierzeń pomaga w problemach z płodnością.

Kinmen słynie z unikatowych rezydencji zwanych fanzailou (番仔樓), czyli budynków w stylu zachodnim budowanych przez emigrantów. Nazwa pochodzi z języka hokkien (tajwańskiego), gdzie fanzai to potoczne, czasem lekko pejoratywne określenie „obcokrajowca” lub „barbarzyńcy”. Budynki te są pomnikiem tzw. „wyjścia na południowe morza” (chulu)¹. W XIX i na początku XX wieku bieda na wyspie zmuszała mężczyzn do emigracji do Azji Południowo-Wschodniej, co często oznaczało rozłąkę z rodziną na całe życie.

Ci, którym się powiodło, przesyłali pieniądze na budowę imponujących domów, łączących tradycyjne chińskie dziedzińce z barokowymi fasadami i kolorowymi kafelkami. Budowano je z materiałów sprowadzanych z zagranicy (np. cementu, kolorowych płytek ceramicznych z Japonii czy metalowych okuć). Budynki te miały być dowodem sukcesu i dumą rodu, ale paradoksalnie wiele z nich pozostało pustych lub zamieszkałych jedynie przez starsze kobiety, tzw. „słomiane wdowy”, które nigdy więcej nie zobaczyły swoich mężów.

Najsłynniejszym przykładem jest Rezydencja Chen Jing--lana (陳景蘭洋樓). Zbudowana w 1921 roku, jest największym tego typu obiektem na wyspie. W swojej historii budynek ten pełnił funkcje szpitala wojskowego, szkoły, a nawet kwatery głównej armii podczas najgorętszych okresów konfrontacji z komunistami.

Po 1949 roku brutalnie przerwano świetność tych budowli. Wiele z nich zostało przejętych przez wojsko lub zniszczonych przez ostrzał artyleryjski.

Ale najbardziej ikonicznym widokiem na Kinmen, są tradycyjne domostwa w stylu minnańskim. Te należące do zamożniejszych mieszkańców mają dach typu „jaskółczy Ogon” (yanwei 燕尾), skromniejsze – końską grzywę. Budowane były z lokalnej czerwonej cegły i granitu. Wysoko uniesione i ostro zakończone kalenice według wierzeń miały przyciągać pomyślność i chronić przed złymi duchami. Typowa wioska na Kinmen to gęste labirynty tych budowli – emanują one niezwykłym urokiem i atmosferą dawnych czasów.

[picture]

Jeden z użytkowanych do dziś domostw minnańskich na Kinmen.

Dolne partie ścian wznoszono z solidnych bloków granitowych, co chroniło budynek przed wilgocią. Górną budowano z ozdobnej, wypalanej gliny. Centralnym punktem takiego domostwa jest otwarty dziedziniec (tianjing 天井). Zapewnia on wentylację i pozwala na akumulację wody deszczowej – w suchym klimacie Kinmen miało znaczenie nie tylko praktyczne, ale i symboliczne, bo woda oznacza napływ bogactwa. Układ pomieszczeń ściśle przestrzega hierarchii konfucjańskiej – centralna sala zawsze poświęcona jest ołtarzowi przodków, a boczne skrzydła to pomieszczenia mieszkalne. Domostwa mają wmurowane w ściany lub dachy Lwy Wiatru oraz inne talizmany, które miały chronić mieszkańców przed potężnymi wiejami, nawiedzającymi wyspę.

Wiele z tych budynków nosi do dziś blizny po ostrzale „co drugi dzień” – na czerwonych murach można dostrzec łaty z cementu zakrywające dziury po odłamkach pocisków propagandowych. Niestety tych unikatowych pamiątek, nadających całej wyspie absolutnie wyjątkowy klimat, jest coraz mniej. Paradoksalnie, jest to wynikiem starań o zachowanie tych zabytków – są one po prostu remontowane… ale te uszkodzone i porzucone się wyburza. Wielka szkoda.

Ikoniczna dla turystów jest wódka Kinmen Kaoliang (金門高粱酒) – potocznie kaoliang, czyli dosłownie „wysokoprocentówka”. Jej 58% to duma wyspy. Użytkownicy trunku są dumni zarówno z jego mocy, jak i swojej zdolności do jego picia. Często gaszę ich dumę zdjęciami z polskich wesel, na których widoczne są butelki ze spirytusem 98%. Dodatkowo polska Wikipedia poważnie podchodzi do dokumentowania nadzwyczajnych osiągnięć naszego narodu i grupy etnicznej w ilości promili we krwi. One robią wrażenie. Należyte wrażenie.

Tu trzeba dopowiedzieć, że z przyczyn genetycznych mieszkańcy Azji Wschodniej są daleko bardziej podatni na efekty uboczne picia. U około 40–50% mieszkańców regionu występuje mutacja genu kodującego enzym ALDH2, który odpowiada za przemianę etanolu w bezpieczniejszy kwas octowy. Ogólnie więc Azjaci nie mają ze Słowianami szans w pojedynku na to, kto kogo przepije. Ale już w poważniejszym tonie – trzeba trochę rozcieńczyć ten biały suprematyzm, ponieważ z medycznego punktu widzenia mutacja jest… korzystna. Osoby z brakiem aktywnego ALDH2 rzadziej popadają w alkoholizm, ponieważ picie wiąże się dla nich z natychmiastowym złym samopoczuciem, a nie z przyjemnym rozluźnieniem. W moim przekonaniu wstrzemięźliwość alkoholowa jest jedną z przyczyn, dla których Azjaci są najmniej dokuczliwym składnikiem etnicznym w krajach wielokulturowych, takich jak USA (więcej s. 261).

Wracamy na Kinmen. Powstanie produktu było wynikiem czystego pragmatyzmu wojskowego. Jak podaje Archiwum Gorzelni Kinmen (金門酒廠), pomysłodawcą masowej produkcji był generał Hu Lian. W latach pięćdziesiątych wyspa cierpiała na brak paliwa i żywności. Oficer zauważył, że transport ryżu z Tajwanu jest zbyt drogi, więc zaproponował układ: wojsko dostarczy mieszkańcom ryż w zamian za uprawę sorga, potrzebnego do produkcji kaoliangu.

Proces produkcji został zoptymalizowany. Z sorga produkowano alkohol, a pozostałe po procesie łodygi służyły jako paliwo. Dodatkowo okazało się, że unikatowa woda z granitowych warstw wodonośnych Kinmen nadaje trunkowi wyjątkowy smak. To był biznesowy strzał w dziesiątkę.

Wokół picia kaoliangu narosła cała kultura żołnierska. Pije się go z małych kieliszków, jednym haustem, koniecznie z okrzykiem ganbei – do dna! – co miało hartować ducha żołnierzy na posterunkach wystawionych na kradnący morale wiatr.

Problematyczna w wymiarze strategicznym jest lokalizacja gorzelni. Wpierw tło: Kinmen Kaoliang Liquor Inc. kontroluje około 80% do 85% rynku krajowego w kategorii tradycyjnych, chińskich alkoholi wysokoprocentowych na Tajwanie. Roczna produkcja wynosi od 20 do 25 milionów litrów, co przy populacji Tajwanu (ok. 23,5 mln) daje niemal litr tego konkretnego trunku na każdego mieszkańca rocznie, wliczając niepijące niemowlaki. Ta dominacja wynika z oczywistej okoliczności – żołnierze wracający do cywila, często stacjonujący właśnie na Kinmen, wynosili z woja nawyk picia alkoholu właśnie tej marki. Sednem sygnalizowanego problemu lokalizacji jest to, że w razie rozpoczęcia inwazji na Tajwan zniszczenie gorzelni ostrzałem rakietowym w pierwszych minutach działań stanie się nokautem w morale całego narodu, graniczącym przez swoją perfidię ze zbrodnią wojenną.

Skoro jesteśmy przy morale, czas powiedzieć coś o propagandzie tamtych burzliwych czasów. To tu, na Kinmen, Chang Kaj-szek w 1952 roku wygłosił słynną przemowę mobilizującą uciekinierów 1949 roku do wysiłku celem zbudowania siły pozwalającej na odbicie Kontynentu z rąk (czy raczej krwawych szponów) komunistów.

Hasłem przewodnim tego wysiłku była słynna fraza wu wang zai Ju, którą na wyspie Kinmen widać wszędzie do dziś, a która na Tajwanie znikła niemal zupełnie. Odnosi się ona do słynnej, powszechnie znanej starożytnej opowieści, zbliżonej przesłaniem do polskiego mitu obrony klasztoru częstochowskiego w czasie potopu szwedzkiego. W chińskiej iteracji tego tzw. mitu energetyzującego natchniony generał Tian Dan, broniący ostatniego niezdobytego miasta przed inwazją sąsiedniego państwa, zdołał w szeregu błyskotliwych forteli i zabiegów doprowadzić do rozbicia oblegającej armii… a potem zupełnego przepędzenia agresora z granic państwa.

Trudno o lepszą opowieść, rymującą się z sytuacją Czang Kaj-szeka. Póki co Ju-Tajwan trwa i opiera się „komunistycznym zapędom” do aneksji wyspy, która jest prestiżowym priorytetem dla władz w Pekinie.

Jeśli spojrzeć na sytuację z ostatnich dwóch dekad, w szepcie rymującej historii odpowiednikiem geniuszu Tian Dana i marzenia Czang Kaj-szeka o odbiciu Kontynentu jest dominacja korporacji TSMC na rynku produkcji układów logicznych. Być może korporacja powinna z hasła „Nie zapomnij o Ju!” uczynić ze swój slogan firmowy?

Choć pomysł możecie uznać za niepoważny i nie na miejscu, wcale tak nie jest. To właśnie warty setki miliardów dolarów wyścig technologiczny jest na dziś krytyczną siłą, której istnienie gwarantuje Tajwanowi „utrzymanie status quo”. Przetrwanie. Siła ta jest kluczem do zrozumienia mechanizmów gospodarczych i strategicznych. Spójrzmy na kilka prostych faktów:

Na lata 2025–2026 udział samego TSMC w PKB Tajwanu to 8,5–9%. Jeśli doliczymy efekt mnożnikowy (dostawcy, logistyka, usługi), cała branża półprzewodników generuje blisko 15–20% PKB.

W szczycie, który miał miejsce w latach 2022–2025, wartość eksportu produktów TSMC (najnowocześniejszych chipów 3 nm i 5 nm) stanowiła niemal 20% (1/5!) całkowitej wartości wywiezionych z wyspy towarów. Warto pamiętać, że same półprzewodniki jako kategoria stanowią obecnie blisko 40% całego eksportu Tajwanu, z czego TSMC odpowiada za lwią część.

Dodatkowo TSMC stanowi około 30–35% całkowitej wartości indeksu TAIEX (głównego indeksu giełdy w Tajpej). Korporacja jest największym płatnikiem podatku dochodowego od osób prawnych na Tajwanie, odpowiadając za około 10% całkowitych wpływów z tego tytułu do budżetu państwa.

Eksperci nazywają ten mechanizm „krzemową tarczą” Tajwanu. Po wgląd w strategiczne oraz geopolityczne szczegóły zapraszam do tomu Przetrwanie lub zagłada państwa. Tu dam wam do przemyślenia kluczowe filozoficzne spostrzeżenie:

Przed dekadami to siła ideologii, w tym mitów energetyzujących, była dominującym czynnikiem stabilizowania układu sił czy zwyciężania w konfliktach militarnych. W systemie Pax Americana rolę tę pełnią zależności gospodarcze i tzw. silniki ekonomiczne.

Wracamy na Kinmen. Podczas długoletniego impasu po 1958 roku konflikt między armiami obsadzającymi Kinmen a oddalonym o zaledwie kilka kilometrów Xiamen przybrał formę surrealistycznej wojny psychologicznej. Obie strony strzelały do siebie pociskami propagandowymi – zawierały one ulotki. Używano też gigantycznych głośników, z których emitowano piosenki ówczesnej tajwańskiej gwiazdy – Teresy Teng, namawiając chińskich żołnierzy do ucieczki na Tajwan. Zakazana surowo twórczość robiła w szeregach wroga furorę.

Elementem tej walki o serca i umysły były „balony z prezentami”. Z Kinmen w stronę Chin kontynentalnych puszczano balony z żywnością, ulotkami, a nawet damską bielizną, co miało pokazać dobrobyt na wyspie. Druga strona odpowiadała podobnymi paczkami.

Kuriozalnym elementem był system ostrzału „co drugi dzień” (ang. odd-day shelling). Przez lata ustalił się niepisany zwyczaj, że Chiny bombardują Kinmen tylko w dni nieparzyste. Pozwalało to mieszkańcom na pewną przewidywalność życia – w dni parzyste robili zakupy i brali śluby, a w nieparzyste schodzili do schronów. Ta „zorganizowana wojna” doprowadziła do powstania unikatowej psychologii mieszkańców, którzy nauczyli się żyć w rytm spadających pocisków.

Praktyka była tak niespotykana i w sumie zabawna, że Tajwańczycy jej nazwę przekuli na wyrażenie slangowe. Idiom dan da-shuang buda (單打雙不打) stał się metaforą sytuacji absurdalnych, rządzonych przez dziwne, biurokratyczne reguły, lub działań, które mają charakter czysto rytualny, a nie realnie sensowny. Ma ono posmak podobny do naszego „czeskiego filmu”, w niektórych kontekstach zawierając nutę obecną w istnej poezji stwierdzenia „nie mój cyrk, nie moje małpy”.

Właśnie z uwagi na potrzebę ukrycia się przed ostrzałem Kinmen stała się wyspą-serem – jest podziurawiona setkami tuneli. Najbardziej spektakularnym z nich jest Tunel Zhaishan (翟山坑道), wyryty w twardym granicie. Na oficjalnej stronie Parku Narodowego Kinmen przeczytamy, że budowa tego obiektu w latach sześćdziesiątych była nadludzkim wysiłkiem. Żołnierze pracowali 24 godziny na dobę, używając jedynie prostych narzędzi i dynamitu. W efekcie powstał kanał zdolny pomieścić 42 małe jednostki desantowe.

Dziś tunel ten nie służy już celom militarnym, a turystycznym. Kto zwiedzał Wilczy Szaniec, ten jest w stanie wczuć się w odczucia odwiedzających go turystów z ChRL.

Pod samym miastem Jinning rozciąga się sieć tuneli cywilnych. Mieszkańcy musieli budować schrony łączące ich domy z budynkami użyteczności publicznej. W czasach największego zagrożenia całe życie społeczne – szkoły, banki, a nawet szpitale – przenosiło się pod ziemię.

W roku 2009 rząd rozpoczął proces zwracania gruntów, które w latach pięćdziesiątych zarekwirowano mieszkańcom po to, aby wybudować instalacje obronne. I tak przestały być dostępne kompleksy, których eksploracja była marzeniem każdego eksploratora tego typu obiektów.

Czasem jest i tak, że mieszkańcy odzyskują grunty, ale często wraz z bunkrem, którego nie wolno im wyburzyć bez zgody konserwatora zabytków. Innym problemem jest brak dokumentów. Wiele rodzin uciekło z wysp Mazu, Kinmen i Mały Kinmen podczas ostrzałów, a stare mapy katastralne spłonęły lub zaginęły.

Bunkier widoczny na poniższym zdjęciu, wcześniej część większego parku, po oddaniu pierwotnemu właścicielowi, obsadzony krzakami, stał się całkowicie niedostępny.

Propaganda obu stron tamtego okresu to fascynujące pomniki historii i języka. Niektórych ówczesnych zwrotów i sformułowań – jako miłośnik eksplorowania slangu i poszukiwania słów dziwnych i nietypowych – wyuczyłem się, by zaskakiwać rozmówców. Czasem w rozmowach ze znajomymi związanymi z Kuomintangiem sygnalizuję nimi, że znam historię najnowszą Chin celująco. Oznajmiając kilkudniowy wyjazd do Chin, nazywam Chiny Kontynentalne „strefą [kontrolowaną przez] bandytów” – feiqu (匪區). Fei jest skrótem od określenia gongfei (共匪, dosł. komunistyczni bandyci), elementu słownika propagandowego Kuomintangu w czasach wojny domowej i po niej. Młodsi wiekiem członkowie KMT nie znają tego pierwszego słowa, więc często dochodzi do zabawnej konieczności wyjaśniania propagandy dawnych dni, zwykle kończącej się podniesieniem mojego statusu w oczach „tubylców”.

Wiele lat temu poświęciłem wiele czasu na badania propagandy obu stron wojny domowej. Ten wysiłek narracyjny prowadzony był pod hasłem „dać opór komunistom i odzyskać kraj” (fan gong fu guo 反共復國). Zwykle po tej nazwie dodaję moją autorską przeróbkę – kefu Zhongyuan (克復中原). Nazwa nawiązuje do starożytnej aspiracji z czasów Song (X w.), aby odzyskać z rąk obcych etnicznie państw region Rzeki Żółtej, a więc kolebkę chińskości.

W propagandzie Kuomintangu Mao Zedong był często przedstawiany jako krwawy tyran, marionetka Związku Sowieckiego lub potwór niszczący tradycyjne chińskie wartości (konfucjanizm). Częstym motywem był żołnierz KMT wyciągający rękę do głodujących i uciemiężonych mieszkańców kontynentu.

Plakatem, który wybrałem dla was na ilustrację, jest ten poniżej, pochodzący z wczesnych lat pięćdziesiątych. Napis głosi: „Dziś w Chinach Kontynentalnych panuje kompletny chaos”. W haśle użyto idiomu pochodzącego z epoki Tang, ponad tysiąc lat temu, z klasycznego tekstu Liu Zongyuana zatytułowanego O łapaczu węży. Autor opisuje w nim okrutnych poborców podatkowych, których wizyty w wioskach były gorsze niż plaga jadowitych węży. Pisał, że gdy przybywali do wioski, krzyczeli i siali taki popłoch, że „kurczaki i psy nie miały spokoju”.

Fraza opisuje stan totalnego chaosu, załamania porządku, który dotyka wszystkich dookoła – nawet domowe zwierzęta. Dobrze pasuje też do sceny, w której ktoś zachowuje się tak głośno lub agresywnie (z ang. disruptively), że cała okolica jest postawiona na nogi (np. awantura domowa, głośny remont w nocy). Pierwotnie odnosiła się do sytuacji, w których urzędnicy lub żołnierze najeżdżali wioski, by ściągać podatki lub dokonywać grabieży, siejąc panikę.

Sami Tajwańczycy używali idiomu do opisania dwóch sytuacji. Drugą jest cały okres białego terroru, ale i jego dokuczliwe symptomy – choćby nocne aresztowania, które podnosiły na nogi całe sąsiedztwo. Pierwszą sytuacją jest zaś ostrzał wyspy Kinmen – huk armat oraz wycie pocisków i wybuchy sprawiały, że życie cywilne i rolnicze kompletnie zamierało.

Oczywiście strona komunistyczna odpłacała tą samą monetą. Świadectwem jest plakat poniżej, którego reprodukcję kupiłem na straganie z pamiątkami po czasach Mao w hutongach obok Zakazanego Miasta w Pekinie. Napis głosi: „Oczywiście, że wyzwolimy Tajwan”.

Z tą przywiezioną z feiqu pamiątką wiąże się przezabawna anegdota. Pewnego razu gościłem u siebie kilku kolegów, studentów z uczelni. Zaprezentowałem plakat, chcąc poznać reakcję przybyłych. Jeden z nich n widocznie się podekscytował i podniósł rękę, by już-już cenny obiekt pognieść lub podrzeć. Zmitygował się w ostatniej chwili.

Rozmowa z wytwórcą noży z Kinmen

Najlepsze zostawiłem na koniec. Z pocisków propagandowych powstał najsłynniejszy produkt eksportowy wyspy – noże Maestro Wu (金門鋼刀). Ojciec obecnego opiekuna firmy był kowalem, który wpadł na oczywisty pomysł. Do produkcji narzędzi rolniczych zaczął używać stali z chińskich pocisków propagandowych, które w olbrzymich ilościach zalegały na polach. Dziś noże są praktycznie obowiązkową pamiątką kupowaną przez turystów z „komunistycznych Chin”. Z Panem Wu przyjaźnię się od lat – łączy nas zamiłowanie do noży².

Pociski burzące często pękały na drobne, bezużyteczne odłamki. Pociski propagandowe zaprojektowano tak, by nie niszczyć ulotek w środku, przez co po uderzeniu w ziemię nie pękały. Stal użyta do ich produkcji musiała być szczególnie odporna, by wytrzymać zarówno wystrzelenie, jak i uderzenie o grunt bez szkody dla zawartości. To właśnie z tych korpusów powstają najtrwalsze noże.

Z racji profesji założyciel był wyjątkiem pośród mieszkańców. Kiedy inni bali się ostrzałów, kowal widział w nich darmowe dostawy stali najwyższej jakości. Po każdej nocy nieparzystej (kiedy trwał ostrzał), mieszkańcy wychodzili z domów i zbierali pociski, które potem odsprzedawali rzemieślnikowi. Stary Wu wyliczył kiedyś, że w ziemi na wyspie wciąż znajduje się wystarczająco dużo stali, by jego rodzina mogła produkować noże przez kolejnych kilka pokoleń. I tak właśnie się dzieje.

Młodszy Wu narzeka jednak na kwestię dostępności surowca. Choć na wyspę spadło około miliona pocisków, wydobycie ich z upływem dekad staje się problematyczne. Dawniej ludzie po prostu znajdowali je na polach, dziś firma współpracuje z rolnikami i ekipami budowlanymi, które podczas kopania fundamentów wciąż natrafiają na wbite głęboko w ziemię niewybuchy lub puste korpusy.

Ze względu na ogromną popularność noży z pocisków na rynku pojawiło się wielu naśladowców. A jednak mimo należytego, emanującego historią wystroju ich sklepików, używają oni zwykłej stali przemysłowej.

Wu Młodszy wspomina, że w dawnych latach praca z pociskami była niebezpieczna. Choć większość „prezentów” z kontynentu była wypełniona papierem, zdarzały się niewybuchy z prochem i trzeba było nauczyć się je odróżniać. Opowiada też, że nawet dzisiaj, kiedy rozcina stare, zardzewiałe skorupy palnikiem acetylenowym, w warsztacie czasem unosi się specyficzny zapach przeszłości, który natychmiast przywołuje wspomnienia nocy i dni spędzanych w schronach.

Wu wie, że stal z różnych okresów ostrzału ma inne właściwości. Pociski z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych pochodziły nie tylko z Chin, ale i ZSRS. Ja tego nie potrafiłem zobaczyć mimo demonstracji, ale on sam twierdzi, że potrafi rozpoznać jakość stali po tym, jak iskry sypią się pod szlifierką.

To Wu Tseng-dong wpadł na pomysł, by z firmy sprzedającej narzędzia rolnicze zrobić atrakcję dla turystów. Udało mu się stworzyć laozihao, czyli markę, która staje się symbolem miejsca i obowiązkowym przystankiem dla wizytujących Kinmen. W wywiadach dla prestiżowych mediów wyjaśnia swój sukces – trzeba sprzedawać emocję związku pozornie zwykłego noża z historią. Tak jak i dla nas, jest dla niego zabawne, że chińscy turyści, którzy dziś masowo kupują jego noże, de facto „kupują z powrotem stal, którą ich rząd wysłał na wyspę za darmo”. Gdy czasem osobiście prowadzi pokazy dla kolejnej grupy, która właśnie wysypała się z kolejnego autobusu, żartuje z nimi, mówiąc: „Patrzcie, zwracamy wam waszą własność, ale w nieco bardziej użytecznej formie”.

Typową pamiątką jest dla tych gości tasak do mięsa lub warzyw wykonany zwykle wedle współczesnych i nowoczesnych stylów. Dzięki temu pamiątka, często kupowana na prezent, ma pełne wartości użytkowe.

■

1 Chiń. 出路, choć dosłownie oznacza to „wyjść na ulicę”, ale w miejscowym slangu to „droga wyjścia” lub „sposób na przetrwanie”,

2 Poniższa lista ciekawostek jest kompilacją opowieści zapamiętanych z rozmów i jego wypowiedzi w czasie pokazów dla turystów.

Biały terror i demokratyzacja

1947–1987

Demokratyzacja Tajwanu w latach osiemdziesiątych to dekada przejścia od mroków dyktatury ku pełnej swobód obywatelskich nowoczesności. Był to czas pełen patosu, ale i brutalności. W tamtym czasie mieszkańcy czuli się tak, jak Polacy po 1989 roku. Świat stanął przed nimi otworem – we wszystkich możliwych sensach tego wyrażenia. Nowoczesne idee wolności mieszały się ze starymi drogami życia, wpasowując się, adaptując bądź rugując to, co stare. Dzięki boomowi gospodarki eksportowej przyszłość była świetlista i otwierały się nieskończone możliwości.

Ten proces to wielki miszmasz zmian wymuszanych celowo i siłą. To także czas cierpliwego czekania, aż pewne obyczaje i elementy mentalności wymrą wraz z ich nosicielami, przerywając tym samym sztafetę międzypokoleniowej transmisji tożsamości i kultury. Poniżej skompilowałem zbiorek impresji, który pozwoli wam i poczuć, i zrozumieć przemianę systemu politycznego i mentalnego wyspiarzy.

Jednym z ważniejszych wydarzeń tego procesu był incydent w Kaohsiung. Choć sam incydent miał miejsce pod koniec 1979 roku, jego konsekwencje zdeterminowały ducha początku lat osiemdziesiątych.

Był to moment, w którym opozycja¹ zorganizowała demonstrację na rzecz praw człowieka. Zgromadzenie przerodziło się w zamieszki. Jak opisuje to historyk Chen Fang-ming (陳芳明) w swojej książce Historia literatury tajwańskiej (台灣新文學史), procesy uczestników stały się „narodową szkołą demokracji” – po raz pierwszy media dostały pozwolenie, by relacjonować argumenty obrony.

Dla wciąż rządzącego autorytarnie KMT incydent był próbą buntu, a dla opozycji narodzinami nowej tożsamości. Czuć było przynoszący zmiany wiatr historii, czy też – jak nazwaliby to Chińczycy – działanie wielkich trendów świata (tianxia dashi, 天下大勢). Niezrozumiałym dla obcokrajowców widokiem było to, że oskarżeni w sądzie wojskowym często uśmiechali się do kamer. Nie był to brak szacunku, ale sygnał dla rodzin: „wciąż żyję i nie złamali mnie”. To właśnie te zdjęcia uśmiechniętych więźniów politycznych stały się ikonami demokratyzacji.

W okresie przed zamieszkami, przez cztery miesiące, od sierpnia, ukazywał się miesięcznik „Formosa Magazine”². Piąty numer został skonfiskowany przed kolportażem w grudniu, tuż przed zamieszkami. Współcześnie wielu Tajwańczyków mówi o tym z dumą, ale w latach osiemdziesiątych samo posiadanie egzemplarza miesięcznika mogło skończyć się wizytą tajnej policji w środku nocy. Przyczyną ostrej reakcji reżimu była błyskawiczna ekspansja struktur „redakcyjnych” na cały Tajwan – otwarto 11 delegatur, których działalność miała de facto profil partii politycznej. A to było już – w kraju pod rygorami stanu wojennego – zakazane.

Innym incydentem było morderstwo lidera opozycji Lin Yi-hsiunga 28 lutego 1980 roku. O tej sprawie starsi wiekiem Tajwańczycy czasem nawet dziś mówią ściszonym głosem, więc przy wywiadach zostawiałem to na sam koniec rozmowy.

Gdy Lin przebywał w areszcie, jego matka i dwie siedmioletnie córki zostały zamordowane w ich domu, który był pod stałą obserwacją policji. Sprawa ta do dziś pozostaje oficjalnie nierozwiązana, co kładzie się cieniem na wizerunku ówczesnych ehm… nie tyle organów bezpieczeństwa państwa, co organizacji delegowanych do zarządzania bezpieczeństwem reżimu/państwa. Jeden z przypisów poniżej w pełni naświetla tę nazewniczą gimnastykę, ale i bez niego łatwo załapać, co było grane.

Wokół tego morderstwa politycznego narósł poważny przesąd dotyczący daty – to rocznica incydentu 228 z 1947 roku. Wierzono, że dom rodziny Lin jest nawiedzony przez duchy „poszukujące sprawiedliwości”. Budynek został potem przekształcony w kościół – intencją było praktykowane w podobnych sytuacjach rytualne „oczyszczenie” miejsca z tragicznej energii.

Warto dodać, że makabrycznym zwyczajem politycznym tamtego okresu było wysyłanie przez nieznanych sprawców „ostrzegawczych” wieńców pogrzebowych pod domy żyjących jeszcze działaczy opozycji. Była to forma psychologicznego terroru, która lewarowała głęboki lęk Chińczyków przed symbolami śmierci.

Sprawa Lin Yi-hsiunga jest do dziś traumą narodową. Tajwańczycy mówią o niej niechętnie, gdyż przypomina o bezsilności obywatela wobec wszechpotężnego aparatu bezpieczeństwa, który potrafił „nie widzieć” morderców działających w biały dzień.

Kolejny incydent miał miejsce w lipcu 1981 roku. Na terenie kampusu National Taiwan University znaleziono ciało Chen Wen-chena, profesora matematyki, po tym, jak został zabrany na przesłuchanie przez służby bezpieczeństwa. Chen był podejrzany o wspieranie opozycji za granicą. Jego śmierć została oficjalnie uznana za samobójstwo, w co ówcześnie oczywiście nie uwierzono.

Wokół miejsca jego śmierci na kampusie NTU narósł mroczny, akademicki przesąd. Studenci wierzyli, że biblioteka, przy której znaleziono ciało, jest „zimna” nawet w środku lata. Co więcej, przez dekady istniał tam nieformalny zakaz siadania na schodach po zmroku. Dopiero po roku 2000 na miejscu ustawiono pomnik, by ułagodzić ducha profesora i pamięć o nim.

O sprawie Chen Wen-chena mówi się bardzo niechętnie, zwłaszcza w kręgach akademickich związanych ze starym systemem. Przypomina ona o przypadkach, kiedy reżim ścigał intelektualistów nawet tysiące kilometrów od wyspy, tworząc globalną sieć szpiegów i informatorów.

Nietypowym obyczajem politycznym tamtego czasu było „przypadkowe wypadanie z okien” osób przesłuchiwanych. Tajwańczycy używali eufemizmów, mówiąc, że ktoś „poszedł na herbatę do biura bezpieczeństwa i zapomniał zejść po schodach”. Ten czarny humor pozwalał oswoić terror. Polacy pamiętają podobne wentyle bezpieczeństwa choćby ze stanu wojennego, odleglejszej okupacji czasów II wojny światowej czy okresu stalinowskiego terroru.

Kolejnym epizodem jest zabójstwo pisarza Henry’ego Liu, znane pod nazwą afery Jiang Nan. Miało ono miejsce w 1984 roku w Kalifornii. Agenci tajwańskiego wywiadu, współpracując z triadą Związku Bambusa³, zamordowali pisarza, który napisał krytyczną biografię prezydenta Jiang Jing-guo (syna Czang Kaj-szeka). Afera ta zniszczyła reputację Tajwanu w USA. Skutki były wyjątkowo dalekosiężne, gdyż rząd Stanów wymusił na Jiangu obietnicę, że żaden członek jego rodziny nie przejmie po nim władzy.

Zabawnym, choć cynicznym przesądem w kręgach rządowych było wtedy przekonanie, że Związek Bambusa jest chroniony przez duchy przodków, dopóki służy on państwu⁴. Po aferze pojawiło się przekonanie, że na służby wywiadowcze spadła „klątwa bambusa”, czego skutkiem była seria dymisji w strukturach służb państwowych.

Może wydawać się zupełnie niezrozumiałe to, jak państwo mogło oficjalnie współpracować z przestępczością zorganizowaną. Ale na Tajwanie lat osiemdziesiątych, jak i w wielu miejscach i czasach, granica między „patriotyzmem”, „elitą” polityczną a „gangsterstwem” była płynna. Istniał zwyczaj, że szefowie triad składali ofiary w tych samych świątyniach, co wysocy rangą generałowie, gdyż obie grupy wierzyły, że łączy ich wspólny cel: walka z komunizmem.

O tej sprawie Tajwańczycy związani z KMT mówią szczególnie niechętnie, gdyż obnażają ona brudne kulisy walki o władzę wewnątrz ich partii. Cały incydent pokazał, że dyktatura w ostatnich latach trwania sięgnęła po najgorsze możliwe środki. Paradoksalnie, przyspieszyło to proces zniesienia stanu wojennego.

„Osiemnastu Prekursorów” i urodziny Konfucjusza.

Demokratyczna Partia Postępowa (DPP) została założona 28 września 1986 roku w Grand Hotelu w Tajpej (s. 489). Jak wspomina w swoich pamiętnikach jeden jej z założycieli, You Si-kun (游錫堃), wszyscy uczestnicy spotkania mieli przygotowane „torby do więzienia”, spodziewając się, że policja wtargnie do sali w każdej chwili.

Miejsce to wybrano z dwóch przyczyn. Poważnym przesądem było wtedy wierzenie, że hotel wybudowany w tradycyjnym stylu pałacowym na wzgórzu Yuan skupia „smoczą energię”, która ochroni opozycjonistów przed gniewem Jiang Jing-guo. Ten prestiżowy hotel był wówczas symbolem elity KMT i kojarzył się z rodziną Jianga. Wierzono, że bóstwa strzegące hotelu sprzyjają tym, którzy mają odwagę rzucić wyzwanie staremu porządkowi. I chyba zadziałało! Prezydent Jiang, mimo nacisków twardogłowych, zdecydował się nie aresztować założycieli. Uznano to za „cud polityczny”.

Tak oto najważniejsze wydarzenie polityczne dekady odbyło się pod przykrywką bankietu i przyjęcia herbacianego, aby nie wzbudzać podejrzeń straży hotelowej. Wielu obecnych liderów partii drżało wówczas ze strachu, a niektórzy nawet próbowali wycofać swoje podpisy w ostatniej chwili, obawiając się kary śmierci za zdradę stanu.

Podczas tego tajnego spotkania uczestnicy podpisywali się na fladze partii, co było traktowane jak pakt krwi. O tym wydarzeniu zwolennicy i członkowie DPP mówią często z dużą dozą nostalgii.

Data również nie była przypadkowa. Założyciele DPP potrzebowali daty, która miałaby silny ładunek symboliczny i moralny, utrudniający brutalną reakcję rządu. Wybór Dnia Nauczyciela (urodzin Konfucjusza) był natchnionym posunięciem na poziomie strategicznym. W kulturze chińskiej Konfucjusz symbolizuje edukację, etykę i „rządy poprzez cnotę”. Założenie partii w tym dniu miało sugerować, że DPP nie jest grupą „buntowników”, ale ruchem „oświeconym”, który chce uczyć naród demokracji.

Istniała jednak przesłanka kulturowa przemawiająca przeciw tej dacie – wśród założycieli DPP pojawiło się przeświadczenie, że ogłoszenie powstania partii w dniu urodzin mędrca, który popierał rygorystyczny porządek społeczny, może sprowadzić na nich „gniew Niebios”. Ale po opublikowaniu deklaracji, kiedy nad Tajpej nie przeszła żadna burza, a policja nie wyważyła drzwi – prezydent Jiang Jing-guo zdecydował się na tolerowanie tego faktu, co było przełomem – w kręgach opozycji narodził się żart, że „Konfucjusz sam zapisał się do DPP”.

Istniała też bardziej taktyczna przesłanka w kwestii daty. Otóż cały aparat bezpieczeństwa i policja polityczna były zajęte zabezpieczaniem oficjalnych uroczystości, co dało opozycjonistom „okno czasowe” na zebranie się w hotelu pod pretekstem lunchu. Kiedy agenci wywiadu zorientowali się, że w sali 132 ogłoszono powstanie partii opozycyjnej, było już za późno na cichą pacyfikację. Postawiło to reżim Kuomintangu w trudnej sytuacji, tym bardziej, że zaatakowanie przeciwników w świętym dla konfucjańskich wartości dniu byłoby wizerunkowym samobójstwem.

1987. Zniesienie stanu wojennego

Po 38 latach, 15 lipca 1987 roku prezydent Jiang Jing--guo zniósł najdłuższy stan wojenny na świecie. Był to moment psychologicznego przełomu – Tajwańczycy nagle mogli podróżować do Chin Kontynentalnych, by odwiedzić rodziny, i mogli zakładać gazety wolne od rządowej cenzury.

Zabawnym przesądem, który pojawił się tuż po zniesieniu restrykcji, był lęk przed „nadmiarem wolności”. Starsze pokolenie wierzyło, że bez cenzury w gazetach duchy zmarłych zaczną się swobodnie komunikować z żywymi przez nekrologi, co doprowadzi do chaosu.

Innym znakiem czasu było to, że wiele osób po raz pierwszy od dekad odważyło się głośno mówić w dialekcie tajwańskim (in. taiyu) w miejscach publicznych. Wcześniej było to karane grzywną. Pojawiło się zjawisko gremialnego palenia na ulicach starych podręczników i ulotek propagandowych. Ludzie wierzyli, że spalenie symboli dyktatury pozwoli im „narodzić się na nowo”. To wtedy narodziła się kultura protestów ulicznych, które stały się niemal narodowym sportem Tajwańczyków – każda grupa zawodowa, od rolników po prostytutki, zaczęła wychodzić na ulice z transparentami.

Chociaż zniesienie stanu wojennego jest uznawane za datę przełomową, rzadko wspomina się o tym, że wiele przepisów represyjnych zostało po prostu „przepisanych” do nowej ustawy o bezpieczeństwie narodowym, co sprawiło, że pełna wolność nadeszła znacznie później, niż sugeruje to oficjalna data.

1989. Samospalenie Cheng Nan-junga

W kwietniu 1989 roku wydawca Cheng Nan-jung (鄭南榕) zamknął się w swojej redakcji i dokonał samospalenia, gdy policja próbowała aresztować go za publikację projektu konstytucji Republiki Tajwanu. Jak wspominała później jego żona, Cheng wierzył, że tylko „całkowita ofiara” może przynieść Tajwanowi pełną wolność słowa.

Wokół postaci Chenga powstał niemal religijny kult. Wierzono, że ogień, który go pochłonął, „wypalił strach” z serc Tajwańczyków. Miejsce jego śmierci do dziś jest traktowane przez radykalne skrzydła niepodległościowe jak sanktuarium. Poważnym przesądem jest to, że każda próba cenzury na Tajwanie wywołuje „ducha Chenga”, który ma strzec dziennikarzy.

Nietypowym obyczajem podczas jego pogrzebu było niesienie przez tłum tysięcy małych latarek, co miało symbolizować „niesienie ognia wolności”. Dla nas, rozleniwionych dostatkiem współczesności,takie radykalne akty poświęcenia są trudne do zrozumienia i często budzą przerażenie, ale w kontekście tajwańskim Cheng stał się „bóstwem świeckim”. Nie został jednak elementem panteonu taoistycznego – wymagałoby to dekad oddolnego kultu, poza tym jest sprzeczne z areligijnymi składnikami ideologii wyznawców/wyborców i decydentów DPP. Niemniej w 2016 roku rząd Tajwanu oficjalnie ogłosił 7 kwietnia, dzień śmierci redaktora, Narodowym Dniem Wolności Słowa (言論自由日).

Skoro panuje wolność głoszenia opinii (słowa), dopowiem. O samospaleniu Chenga Tajwańczycy w większości mówią z ogromnym, quasi-religijnym napięciem. Dla nich jest bohaterem. Dla innych – radykałem, którego czyn był niepotrzebny.

1990. Ruch Studencki Dzikich Lilii

Chociaż to rok 1990, ruch ten był bezpośrednim wynikiem procesów trwających w poprzedniej dekadzie. Tysiące studentów okupowało plac przed Salą Pamięci Czang Kaj-szeka w Tajpej, domagając się rozwiązania „Starego Parlamentu” (posłów, którzy nie zmienili się od 1947 r.). Jak opisuje uczestniczka ruchu, Fan Yun (范雲), dzisiejsza poseł, studenci wybrali lilię jako symbol czystości i odporności.

Poważnym przesądem podczas protestu było przekonanie, że dopóki ogromna, nadmuchiwana lilia stoi na placu, wojsko nie odważy się zaatakować. Studenci wierzyli, że ich niewinność i brak powiązań z partiami politycznymi stanowią „duchową tarczę”. Co ciekawe, ówczesny prezydent Lee Teng-hui zaprosił studentów do swojej rezydencji na rozmowy, co było pierwszym takim przypadkiem w historii Azji Wschodniej.

Dziwnym, a może nawet kuriozalnym dla obcokrajowców obyczajem było to, że studenci podczas protestu rygorystycznie sprzątali plac co godzinę. Chcieli pokazać, że są bardziej uporządkowani i cywilizowani niż rząd, przeciwko któremu protestują. Była to „rewolucja w białych rękawiczkach”, gdzie czystość bruku była tak samo ważna, co hasła polityczne. Identyczne zachowanie uczestników protestów, a nawet zamieszek można było obserwować także w Hongkongu w 2019 roku. Wtedy to demonstranci nie tylko sprzątali po sobie ulice, ale wzbudzili szacunek i szok kulturowy m.in. w Polsce. Na migawkach medialnych mogliśmy obserwować, jak pozornie rozemocjonowany tłum rozstępuje się sprawnie po to, aby przepuścić karetkę na sygnale. To, co tutaj widzimy, to zakorzenione i wdrukowanie wartości konfucjańskie, o których zaraz powiemy sobie znacznie więcej (s. 262).

Warto wspomnieć tutaj pewną plotkę. Chodziły słuchy, że Ruch Dzikich Lilii był finansowany i po cichu wspierany przez frakcje wewnątrz KMT, które chciały pozbyć się „starej gwardii”. Jeśli odpowiadają one faktycznemu przebiegowi rozgrywek wewnątrz Kuomintangu, całe zamieszanie było nie tylko oddolnym zrywem, ale również epizodem bezwzględnych gier na szczytach władzy.

Pozornie całkowicie spontaniczni aktywiści są niezwykle użytecznym narzędziem. To wieczne prawo walki o władzę, a na Tajwanie… w praktyce główny nurt inżynierii społecznej budowania „oddolnych ruchów” i kształtowania masowej percepcji u wyborcy. Jak to było? Aaa! „Wyborcy przemówili. S…syny!” Te nieśmiertelne słowa miał powiedzieć Dick Tuck, spin-doctor amerykańskiego prezydenta Nixona.

■

1 Nazywana potocznie tang wai; chiń. Dangwai, 黨外 – dosł. „poza partią.

2 Meilidao (chiń. Meilidao Zazhi, 美麗島雜誌) – użycie portugalskiej nazwy wyspy było kontrą wobec nazewnictwa Kuomintangu, obstającego przy nazwie Tajwan.

3 Związek Bambusa (chiń. Zhu Lian Bang, 竹聯幫, ang. UBG – United Bamboo Gang), to organizacja (gang/mafia/biznesmeni) założona w 1956 r. przez synów uciekinierów z Kontynentu. Organizacja jest energetyzowana przez idee nacjonalistyczne, a przy tym była (i jest?) silnie powiązana z aparatem bezpieczeństwa RCh. Do dziś pozostaje najpotężniejszą triadą na wyspie i jedną z największych organizacji tego typu na świecie. Więcej: s. 449.

4 W chińskim kulcie przodków, kształtującym się od neolitu, kluczem jest to, że duchy zmarłych przodków są dysponentami De (德), odpowiednika naszej Bożej Opatrzności.

Tajwański folklor polityczny

Część I. Walka o poparcie i dostęp do koryta

Nota: Proszę was o wybaczenie (jeśli to kogoś uraża, to go przepraszam), ale w tym rozdziale będę posługiwać się językiem satyry. Opis politologiczny, pozbawiony elementu satyrycznego, znajdziecie na s. 459.

Folklor polityczny na Tajwanie to barwne zjawisko, w którym nowoczesna demokracja miesza się z ludową obrzędowością, taoistyczną metafizyką i specyficznym poczuciem humoru. Na Tajwanie polityka to nie tylko zarządzanie narzędziami nowoczesnego marketingu. To prawdziwy festiwal, który ma swoje rytuały, tabu i momenty czystego absurdu.

Zanim zaprezentuję wam najzabawniejsze z punktu widzenia outsidera epizody walki o wyborcę, wspomnę tylko, że gdy zdarza się mi czasem uczyć kogoś języka polskiego, jednym z prezentowanych zaawansowanych idiomów jest ten oto dowcip:

Pytanie: Czym się różni rzeka od polskiego polityka?

Odpowiedź: Rzekę łatwiej oderwać od koryta.

2020. Parlamentarna „Bitwa o świńskie flaki”

To jeden z najbardziej jaskrawych przykładów fizycznej walki w Yuanie Ustawodawczym. W listopadzie 2020 roku posłowie Kuomintangu (KMT), protestując przeciwko importowi amerykańskiej wieprzowiny z raktopaminą, przynieśli do sali obrad wiadra wypełnione surowymi świńskimi podrobami. Gdy premier Su Tseng-chang próbował zabrać głos, flaki poleciały w jego stronę, lądując na dywanach i mównicy.

Incydent wywołał falę memów, ale dla samych posłów był to poważny „akt performatywny” – świńskie flaki miały symbolizować troskę o zdrowie obywateli. Smród gnijącego mięsa, który unosił się w parlamencie przez kolejne dni, stał się metaforą stanu debaty politycznej. Dla obcokrajowców widok polityków w garniturach rzucających w siebie zwierzęcymi sercami i jelitami jest absolutnie surrealistyczny i zabawny. A dla samych Tajwańczyków? Poważnym „przesądem” związanym z tą bójką było przekonanie, że krew i wnętrzności na sali obrad przyniosą pecha całej kadencji. Niektórzy posłowie sugerowali, że salę należy rytualnie oczyścić.

Jak zauważa politolog Wang Yeh-li (王業立), podobne konfrontacje, w tym słynne, widowiskowe bójki, w czasie których w ruch nieraz szły krzesła, nie są przypadkowe. Są starannie planowane przez sztaby, aby w telewizji pokazać wyborcom „wolę walki”, co jest kluczowym elementem tajwańskiej – ten, tego… jak jej tam? A! Kultury politycznej.

2017. „Bitwa o balon” i blokowanie mikrofonów

Innym przykładem parlamentarnego folkloru była konfrontacja o „Infrastrukturę Przyszłości” w 2017 roku. Posłowie KMT przynieśli na salę trąbki, gwizdki, a nawet gigantyczne balony, aby zagłuszyć obrady. Doszło do rękoczynów, podczas których posłanki różnych partii szarpały się za kudły (włosy) i okładały plastikowymi butelkami z wodą.

Wedle wykładni samych Tajwańczyków (socjologów i politologów) bójki te pełnią m.in. funkcję „wentylu bezpieczeństwa” w społeczeństwie, które tradycyjnie unika otwartych konfliktów. W parlamencie agresja jest dopuszczalna, a wręcz oczekiwana. Co ciekawe, posłowie, którzy rano okładali się pięściami, wieczorem potrafią razem pić herbatkę, traktując walkę jako element wypełniania swojej roli zawodowej. No, skąd my to znamy?

Podczas takich ustawionych awantur i „spontanicznych” protestów posłowie często przynoszą ze sobą „ekwipunek przetrwania”: śpiwory, składane krzesła, a nawet wałówkę – często kurczaka w panierce (xiangjipai). Sala obrad zamienia się w obozowisko, a media relacjonują, kto z posłów najdłużej wytrzymał bez snu, okupując mównicę.

„Saojie”. Konwoje wyborcze

Niezbędnym elementem folkloru wyborczego jest saojie (掃街) – dosłownie „zamiatanie ulic”. Kandydat wsiada na otwartą pakę ciężarówki lub jeepa i godzinami jeździ po swoim okręgu wyborczym, machając do mieszkańców. Kandydaci nie mają więc życia usłanego różami. Często taki objazd to całe godziny energicznego gestykulowania, które ma pokazać entuzjazm. Robią to nawet przy nie do końca optymalnej pogodzie – gdy na dworze jest 35 stopni i 90% wilgotności.

[picture]

Objazd okolicy na luksusowym jeepie (2020).

Konwojom towarzyszy często bardzo głośna muzyka, a czasem i petardy. Kandydaci stoją obok wielkich maskotek, które przedstawiają ich samych. Kandydat na burmistrza, który stoi obok swojej dwumetrowej, gumowej kopii i wspólnie kłaniają się przechodniom, jest postrzegany jako symbol pokory i bliskości z ludem.

W tajwańskich miastach śmieci nie wystawia się rano przed dom – system lese-bu-luo-di („śmieci nie dotykają ziemi”) wymaga osobistego wyrzucenia ich do śmieciarki, która przyjeżdża o konkretnej godzinie przy dźwiękach muzyki. Jest to jedyny moment w ciągu dnia, kiedy wszyscy mieszkańcy danego bloku lub ulicy muszą wyjść z domów i stanąć na chodniku.

Dla polityków na patrolu saojie śmieciarka to ni mniej, ni więcej, jak „ruchomy wiec wyborczy”. Kandydaci często planują swoje trasy tak, aby pojawić się na danej ulicy około 3 minut przed śmieciarką. Dlaczego? Proste! Ludzie stoją już z workami, plotkują, nudzą się i nie mają gdzie uciec przed wręczeniem ulotki. Logistykę wpierają aplikacje na telefony, w których widać poruszające się śmieciarki.

Taki złoty moment jest idealny na uściśnięcie dłoni, wręczenie ulotki wyborczej lub małego gadżetu, na przykład paczki chusteczek higienicznych z wkładką w postaci kartki z wizerunkiem polityka. Te paczki chusteczek są nieśmiertelnym hitem każdej kampanii. I straszne, i śmieszne jest to, że jeśli pozostaną nierozdane, trafią do publicznych toalet w miejsce papieru toaletowego.

Przesądem podczas saojie jest wiara, że jeśli pies przebiegnie przed konwojem, przyniesie to szczęście (pies po tajwańsku szczeka wang!, co brzmi jak słowo oznaczające „pomyślność”). Poważnym „zabobonem” taktyczno-operacyjnym jest to, że jeśli polityk przegapi śmieciarkę lub jego ludzie nie poznają zawczasu jej marszruty, tracą okazję. Ludzie natychmiast po wyrzuceniu śmieci wracają do domów. Jazda za śmieciarką to dla polityka „zbieranie resztek” – nie ma sensu.

Zielone chrupki Kuai Kuai

Na całym Tajwanie obecność tych chrupek przy urządzeniach technicznych jest powszechna – także w komisjach wyborczych. Na każdym terminalu do głosowania i w serwerowniach Centralnej Komisji Wyborczej muszą leżeć paczki zielonych chrupek Kuai Kuai. To najsłynniejszy tajwański przesąd technologiczno-polityczny. Zielone opakowanie symbolizuje „zielone światło” (brak awarii), a nazwa oznacza „grzeczny”. Chrupki mają sprawić, że maszyny liczące głosy będą „grzeczne” i nie będą się psuć.

Pewnego razu wybuchła afera, gdy jeden z urzędników przez roztargnienie pożarł paczkę Kuai Kuai leżącą na serwerze obok. Lokalne media relacjonowały to z powagą godną kryzysu państwowego. Wierzono, że po zjedzeniu „strażnika” system jest bezbronny wobec błędów. W sytuacji typowej paczki są często przyklejane taśmą, aby nikt nie mógł ich skonsumować przed zakończeniem wyborów.

„Czerwone Koperty” i afera z pieczoną kaczką

Skandale wyborcze na Tajwanie często mają zabarwienie kulinarne. Jednym z najbardziej śmiesznych i głośnych oszustw była próba kupowania głosów za pomocą „luksusowych pudełek z jedzeniem”. Kandydat w jednym z okręgów wiejskich rozdawał wyborcom pieczone kaczki, w których środku, zamiast nadzienia, znajdowały się banknoty w czerwonych kopertach. Incydent ten stał się tematem niezliczonych żartów o „najdroższym drobiu w historii Tajwanu”.

Poważnym problemem jest granica między „gościnnością” a „korupcją”. Ustawowa granica wartości prezentu to 30 TWD (około 3,50 PLN). Kandydaci prześcigają się w wymyślaniu prezentów, które wyglądają na drogie, ale oficjalnie kosztują grosze, np. maseczki z ich podobizną czy butelki wody z „błogosławieństwem”.

Rytualne pożeranie i zongzi

Folklor polityczny obejmuje również symboliczne jedzenie podczas kampanii. Kandydaci masowo jedzą zongzi (ryż w liściach bambusa), ponieważ nazwa rymuje się ze słowem zhong („wybrać/trafić”). Jeśli kandydat udławi się lub upuści ryż przed kamerami, jego sztab wpada w panikę, uznając to za „metafizyczny błąd w kampanii”. Problemem jest i to, że zongzi są sycące, więc nie da się ich zjadać na tuziny.

Politycy muszą również uczestniczyć w festiwalach lokalnego jedzenia. Śmiesznym skandalem była sprawa ówczesnego burmistrza Taichungu w 2018 roku. Udawał, że zjada bardzo ostre lokalne danie, aby przypodobać się wyborcom. Kamery uchwyciły go jednak, jak natychmiast wypluwa jedzenie do chusteczki. Pechowiec został okrzyknięty „papierowym twardzielem”, a jego poparcie w tym okręgu drastycznie spadło. W innym z licznych epizodów tego typu polityk uczulony na kapsaicynę zasłabł po zjedzeniu kilku kęsów ostrego dania na festiwalu ostrej papryki. Wedle relacji, co było dość dziwne, wyborcy nie odpuścili mu tej ewidentnej przypadłości medycznej.

Ja sam natrafiłem na kulturoznawczą zagadkę w czasie goszczenia na festiwalach ludu Amis, na których oczywiście pojawiają się okoliczni politycy. Akurat u Amisów jednym z obowiązkowych dań są krewetki królewskie. Są one, nawiasem mówiąc, bezpieczne dla turystów bez zacięcia do próbowania wszelkich miejscowych dań – widać, co się zjada. Nie będzie niespodzianek w rodzaju konieczności zjedzenia tutejszego odpowiednika flaków z uśmiechem na ustach i zapewnieniami, że poczęstunek jest przepyszny.

Zauważyłem, że praktycznie w 100% przypadków na stole dla VIP-ów talerz z krewetkami pozostaje nietknięty. Po aż trzech latach trafiłem na osobę, która potrafiła wyjaśnić fenomen – osobistego sekretarza jednego z gości VIP. Odpowiedź okazała się bajecznie prosta! Politycy nie lubią brudzić sobie rąk jedzeniem – a krewetki trzeba obrać ze skorupki za pomocą palców.

Wojna o słupy telegraficzne i plakaty

Mimo cyfryzacji tajwańskie wybory to wojna na plakaty. Dawniej nietypowym zwyczajem było wieszanie plakatów kandydata tak wysoko, jak to możliwe – wierzono, że im wyżej wisi plakat, tym wyższe stanowisko zajmie polityk. Dochodziło do absurdalnych sytuacji, w których sztaby wynajmowały dźwigi, by umieścić twarz kandydata na poziomie 10 piętra.

Głośnym skandalem była „Afera Plakatowego Sabotażu” z Kaohsiungu w 2014 roku. Chao Tian-lin (趙天麟), kandydat DPP, prowadził kosztowną kampanię wielkoformatowych plakatów. Nieznani sprawcy, z których kilku potem ujęto, zamalowywali zęby w uśmiechu i dopisywali napisy sugerujące przynależność kandydata do triad. Te akty wandalizmu na poziomie podstawówki generowały olbrzymie koszty, a w późniejszych latach wymusiły instalowanie kamer monitoringu. Dziś na Tajwanie zdewastowanie plakatu wyborczego jest traktowane bardzo poważnie – jako przestępstwo naruszenia porządku publicznego i grozi za to surowa kara grzywny lub więzienia. Warto dodać, że w tego typu marketingu zdecydowanie dominuje DPP. W 2023 roku zrobiłem test – przejeżdżając przez miasto Tainan szosą krajową nr 1, poza okresem przedwyborczym, zliczałem ilość wielkich plakatów. Rezultat: DPP – 24, KMT – 4, pozostałe – 1.

Pielgrzymki do Mazu i „Wola Niebios”

Żaden polityk nie ogłosi kandydatury bez wizyty w świątyni bogini Mazu. Folklorystycznym szczytem jest moment, w którym kandydat próbuje „odczytać” wolę bogini za pomocą kostek wróżebnych jiaobei (筊杯). Te używane do wróżb dwa kawałki drewna w kształcie półksiężyca są podstawowym wyposażeniem świątyń. Jeśli wróżba uparcie wychodzi na „nie”, kandydaci potrafią spędzić w świątyni dłuższy czas, rzucając nimi, dopóki bogini nie zmieni zdania.

Głośnym wydarzeniem była deklaracja miliardera Terry’ego Gou, który twierdził, że Mazu „ukazała mu się we śnie” i kazała kandydować na prezydenta. Wywołało to narodową dyskusję o tym, czy Tajwan jest demokracją, czy teokracją senną. Ale sacrum jest używane do legitymizacji świeckiej władzy wręcz nagminnie. Bo działa.

Pamiętajmy przy tym – przejdźmy na chwilę do poważnego tonu – że w skali strategicznej lewarowanie na przesądach i religijności to narzędzie wykorzystywane głównie przez Kuomintang albo kierowane do starszego, konserwatywnego pokolenia. Wszelkie osłabianie i dewastowanie międzypokoleniowego przekazu tradycji, religijności i przesądów pogłębia więc przewagę DPP, która bazuje na młodszym elektoracie i „nowoczesnych mitach tożsamościowych”, takich jak te pod kontrolą ideologiczną organizacji promujących ideologie spod hasztagu LGBT.

Afera „znikających głosów”

W historii tajwańskich wyborów zdarzały się skandale, które wydają się być wyjęte z filmów o magikach. Najgłośniejsza afera (花蓮作票事件) wydarzyła się podczas wyborów lokalnych w latach dziewięćdziesiątych w jednym z okręgów w Hualienie, tradycyjnym bastionie wyborczym Kuomintangu, w 1992 roku. Podczas liczenia głosów nagle zgasło światło. Gdy zapalono je ponownie, zawartość urny wyborczej powiększyła się o znaczną ilość głosów na kandydata KMT, mimo że wcześniej skrzynia była pełna tylko w połowie. Zrobiła się naprawdę bardzo poważna inba – na cały kraj! Kandydat przypłacił aferę wyrokiem więzienia. Wydarzenie to do dziś służy jako fundament tajwańskiej transparentności. Incydent wymusił reformę, która zakłada, że liczenie głosów musi odbywać się publicznie, a każda karta musi zostać pokazana obserwatorom przed zakwalifikowaniem głosu.

„Przesądem” politycznym, który narodził się po 1992 roku, jest lęk przed jakimkolwiek mrugnięciem światła w lokalach wyborczych. Do dziś na Tajwanie każda komisja wyborcza ma obowiązek posiadać generatory awaryjne i latarki, a sam proces liczenia głosów jest obserwowany przez obywateli z telefonami w ręku.

[picture]

Trauma pozostała. Współcześnie każdy głos wyjęty z urny jest okazywany zgromadzonym mieszkańcom wioski (2020).

Numery na listach wyborczych

Kiedy kandydaci losują swoje numery na liście, numer ten staje się ich całą tożsamością. Jeśli kandydat wylosuje numer 1, jego sztab natychmiast krzyczy: „Zawsze pierwszy!”. Jeśli numer 4 (cyfra jest homofonem słowa „śmierć”), sztab musi wykazać się kreatywnością, np. mówiąc: „Cztery pory roku pełne pomyślności”.

Zabawnym zwyczajem jest to, że politycy zmieniają swoje gesty machania tak, aby pokazywać palcami swój numer. Jeśli kandydat ma numer 2, wszędzie pokazuje znak „V”. Jeśli numer 3, robi gest „OK”¹. Politycy stają się więc na kilka miesięcy żywymi cyframi.

Tu wtrącę ciekawostkę etnograficzną. W przyjętym na Tajwanie systemie pokazywania cyfr za pomocą jednej dłoni trzy palce od strony kciuka oznaczają osiem, a od strony małego palca (kciuk i palec wskazujący tworzą kółko jak w OK) – trzy. Lekcję na ten temat przerobiłem tuż po moim pierwszym przylocie na Tajwan. W restauracji pokazałem – jak mi się zdawało – że na próbę chcę tylko trzy smażone pierożki guotie. Pani z obsługi nałożyła mi 8… których niestety nie dojadłem.

Skandal „Ostatniej Chwili”

Absolutnie najbardziej dramatycznym i kontrowersyjnym wydarzeniem w folklorze politycznym Tajwanu był „Incydent 319” z 2004 roku. Dzień przed wyborami prezydent Chen Shui-bian z DPP został (wedle oficjalnej wersji) postrzelony w brzuch podczas jazdy konwojem. Kandydat okazał mediom ranę postrzałową – było to rozcięcie, które – wedle narracji Kuomintangu – było fałszerstwem zrealizowanym za pomocą skalpela. Opozycyjny KMT do dziś uważa to za „największe oszustwo w historii”, sugerując, że wydarzenie sfingowano tak, aby wzbudzić litość i zyskać tzw. sorrow vote (głos ze współczucia).

Wydarzenie faktycznie zmieniło wynik wyborów – Chen odniósł zwycięstwo o włos. Jak opisano to m.in. w dzienniku „Liberty Times” (自由時報), Tajwańczycy kochają dramatyzm, a „krew na koszuli kandydata” jest najsilniejszym argumentem wyborczym. Ten incydent stworzył trwały przesąd, że „dzień przed wyborami zawsze wydarzy się coś strasznego”.

Tu pochwalę się grepsem, który wymyśliłem na poczekaniu i z uwagi na reakcje ludzi wokół uważam za jeden z najlepszych w mojej całkiem bogatej karierze dowcipnisia. W 2023 roku gościłem na ceremonii ludu Paiwan, której początkiem jest salwa ze strzelb myśliwskich. Jeden z plemiennych myśliwych dzierżył starą, prostą i dość sfatygowaną flintę. Drugi przeciwnie – trzymał w rękach supernowoczesny karabinek z wszelkimi dodatkami, wyglądającymi na najdroższe możliwe, takimi jak luneta snajperska.

Podszedłem do znających mnie, oczekujących na początek ceremonii myśliwych i wskazując na pierwszą strzelbę, wyrzekłem: „zwykły karabin”. Nie dając im czasu do namysłu, do czego zmierzam, wskazałem na wypasiony karabinek, mówiąc „karabin na Chen Shui-biena”.

Udało się idealnie. Potrzebowali dwóch sekund, aby zatrybić i zacząć śmiać się w głos… W sporej części z szacunku do mojej – ewidentnie okazało się, że nadzwyczajnej – znajomości współczesnej historii Tajwanu.

Kto kogo, a kto przez kogo²

Trudno znaleźć naprawdę dobry, pojedynczy przykład tego, jak działa system demokratyczny na Tajwanie. Ten będzie minimalnie bardziej skomplikowany i długi, za to bardzo wartościowy edukacyjnie.

Na tajwańskiej scenie politycznej oczywiście ma miejsce walka o dominację, jednak na dziś sytuacja jest następująca. W wyborach parlamentarnych i prezydenckich 13 stycznia 2024 roku DPP utrzymała kontrolę nad pałacem prezydenckim – Lai zdobył 40,05% głosów, a kontrkandydaci z Partii Narodowej (Kuomintang) oraz z Partii Ludowej (TPP) uzyskali odpowiednio 33,49% i 26,46% głosów. Tajwański system wyborczy nie przewiduje prezydenckiej dogrywki w przypadku uzyskania mniej niż 50% głosów przez zwycięzcę.

Ale inaczej jest z parlamentem. Wyborcze preferencje Tajwańczyków sprawiły, że żadna z trzech partii nie uzyskała większości wynoszącej 57 ze 113 mandatów. Efektem było to, że DPP utraciła 10 z 61 miejsc, a liczba reprezentantów KMT zwiększyła się z 38 do 52. TPP zwiększyło swoją obecność z pięciu do ośmiu przedstawicieli. Oczywistym następstwem stał się sojusz dwóch pozostałych sił przeciw DPP. Rozgorzała zażarta walka w ramach budowy nowego układu sił na politycznej scenie Tajwanu. Głównym wątkiem sprawy stały się starania DPP, zmierzające do wynalezienia kruczka prawnego (greps z polskiego podwórka to słynne „szukamy podstawy prawnej”) do tego, aby nie dopuścić do utraty wcześniej posiadanej przewagi dominacyjnej.

Przed wyborami parlament był kontrolowany przez DPP. Sądy były niezależne, choć takie stwierdzenie można – podobnie jak w Polsce – kontestować na rozmaite sposoby. Wyborcy zdecydowali, że izba ustawodawcza przeszła pod kontrolę sojuszu KMT oraz Partii Ludowej (TPP). Nagle dla DPP skończył się więc złoty okres, w którym izba wykonywała polecenia rządu. Przeciwnicy takiego stanu – a więc KMT – głoszą, że w wyniku monopolizacji obu ciał przez DPP izba przestała pełnić swoją funkcję nadzorczą w procesie demokratycznym.

Wkrótce po nastaniu nowego układu sojusz partii opozycyjnych przygotował projekt ustawy o reformie Izby Ustawodawczej. Miała ona rozszerzyć kompetencje izby, a więc doprowadzić do bardziej „sprawiedliwego” podziału dostępu do władzy między dwie strony. DPP formułuje zarzuty, że ustawa była procedowana z naruszeniem prawa, choćby poprzez pominięcie należytej liczby czytań. Niemniej, z uwagi na to że to koalicja KMT i TPP miała wtedy większość bezwzględną (powyżej 50%), dla DPP nie istniały żadne legalne drogi, by powstrzymać proces utraty dominacji. To, że interesy rządzącej niepodzielnie DPP zostały trwale naruszone, przejawiało się w bardzo przykry prestiżowo sposób – kontrolowana przez opozycję wobec DPP izba nakazała prezydentowi sporządzić raport o stanie państwa. Było to gestem pokazującym dobitnie „kto tu teraz rządzi” i kto komu każe pisać wypracowania.

17 maja nastąpiło kluczowe wydarzenie telenoweli, gdy jeden z członków izby ustawodawczej, Kuo Kuo-wen, schwycił projekt ustawy rozszerzającej kompetencje izby i niczym gracz rugby przedarł się przez tłum kolegów, by opuścić salę obrad.

Brak jedynej kopii dokumentu powstrzymał proces głosowania nad treścią dokumentu. W czasie gwałtownych przepychanek, które nastąpiły potem, tajwańscy reprezentanci narodu celebrowali ugruntowany w latach dziewięćdziesiątych element lokalnego folkloru − rzucanie i okładanie się krzesłami. Tym razem jednak w ruch poszły nie krzesła, a jedynie fotel… a i to tylko jeden. Udało mi się ukuć świetny greps, którym drażniłem głosujących na DPP znajomych: zdjęcie Kuo, wybiegającego z potężnym folderem tulonym do piersi, zdobyło pierwszą nagrodę Grand-Foto Tajwańskiej Federacji Rugby.

Wróćmy do poważnego opisu sprawy.

Jest pięć głównych zmian zwiększających kompetencje izby ustawodawczej. Pierwsza to zobligowanie prezydenta do składania do IU corocznie (do końca stycznia) raportu dotyczącego bezpieczeństwa państwa. Z uwagi na inaugurację kadencji prezydenta 20 maja, raport musiałby być złożony do 20 czerwca.

Druga zmiana, która wywołała incydent, to nadanie IU uprawnień do prowadzenia śledztw, w tym przesłuchań. Ustawa dawać miała izbie również prawo do przeglądu projektów ustaw lub spraw o istotnym znaczeniu. Izba zyskałaby prawo żądania od urzędników instytucji państwowych – obsadzonych w dużej części przez DPP – dostarczenia dokumentów i zeznań w ekspresowym terminie pięciu dni, pod rygorem kary w przeliczeniu około 28 tysięcy zł lub do roku więzienia.

Trzecią wprowadzaną nowością było wprowadzenie pominięcia debaty przy procedowaniu ustaw, które mogłyby być po prostu poddawane pod głosowanie. A w tamtym momencie przewagę miała koalicja opozycyjna. Ostatnią istotną zmianą był nowy tryb wyboru marszałka i wicemarszałka izby – mieliby być wybierani w głosowaniu imiennym.

Ustawa zabetonowałaby całkowitą kontrolę nad izbą ustawodawczą w rękach koalicji opozycyjnej, stawka była więc niemal egzystencjalna. To właśnie dlatego cała ta awantura miała tak dramatyczny przebieg.

Ogólne podsumowanie: Tajwan to Walka o rząd dusz między DPP a KMT

Fraza „sprawka chińska”, użyta w trakcie całego zamieszania, jest w perfidny sposób wieloznaczna, co jest wynikiem bardzo poważnych procesów tożsamościowych, demograficznych i politycznych na Tajwanie. Procesy te nie są rozumiane na Zachodzie i nie są tematem wystarczająco pogłębionej dyskusji. Przez ostatnie cztery lata przemieszczam się intensywnie po całym Tajwanie w ramach projektu etnograficznego. Robiąc fotografie portretowe tajwańskich aborygenów, mam uszy i oczy szeroko otwarte na zmiany obyczajowości i postawy związane z katastrofą demograficzną na Tajwanie. Mam też wgląd w opinie drugiej strony społecznej hierarchii. W styczniu 2024 roku przeprowadziłem pogłębiony wywiad z jedną z głównych postaci odpowiadających za ideologię DPP, Vincentem Chao, dyrektorem departamentu relacji międzynarodowych DPP.

Pierwszym obliczem „sprawy chińskiej” jest szermierka narracyjna realizowana przez dwóch głównych oponentów. KMT to partia narodowa, a więc nacjonalistyczna, której tożsamość definiowana jest jako chińska w tym sensie, że „narodem”, a więc i dominującym na Tajwanie etnosem są, bądź powinni być, Chińczycy Han.

Po zapoznaniu się z opiniami kilku polityków KMT średniego szczebla mam wrażenie, że wizja ta ulega w ostatnich latach rozmyciu. Nie jest to spostrzeżenie ani odkrywcze, ani zaskakujące, wszak pokolenie ludzi, którzy przybyli na wyspę w latach 1945−1949, wymarło praktycznie w całości. Niemniej wizja jakiegoś rodzaju politycznego zjednoczenia Tajwanu z Chinami jest bliższa politykom i wyborcom Kuomintangu, niż elektoratowi DPP, który możliwie silnie przesuwa się ku tożsamości tajwańskiej. Głównym zapleczem głosów wyborczych jest ludność pochodzenia minnańskiego, która pojawiła się na wyspie we wcześniejszych falach migracji z kontynentu.

Tym, z czego nie zdajemy sobie w Europie sprawy, jest to, że na Tajwanie aktualnie realizowany jest proces nie tyle pogłębiający de facto niezależność wyspy od władzy Komunistycznej Partii Chin rezydującej w Pekinie, co proces rugowania chińskości na poziomie głębszym niż polityczny − na poziomie tożsamości cywilizacyjnej (tzw. projektu cywilizacyjnego). Niech jedna obserwacja stanie się impulsem do głębszego przemyślenia tej myśli. Wedle najnowszych badań młode pokolenie odrzuca tożsamość chińską i deklaruje się jako Tajwańczycy. Robi to, posługując się językiem chińskim, praktykując chińskie (minnańskie) obyczaje i wartości konfucjańskie. Kwestią przez tą grupę nie w pełni rozumianą i mieszaną z innymi składowymi siłami tożsamości jest nacjonalizm Hanów. Nacjonalizm ma w Chinach XX wieku swoje specyficzne znaczenie. To przede wszystkim idea energetyzująca w postaci ogólnochińskiego państwa narodowego, w którym dominującą grupą etniczną są Hanowie. Minnańczycy to tylko drobny element tego kolektywu tożsamości, które kształtowały się przez stulecia w radykalnie rozmaitych warunkach politycznych, pod ciśnieniem innych zagrożeń zewnętrznych czy w izolacji od głównego nurtu, To dlatego nacjonalizm przyniesiony na wyspę przez KMT nie ma wiele wspólnego z Minnańczykami… a już nie z tymi, którzy od trzech stuleci instalują się na wyspie Tajwan.Rugowanie chińskości Han i dominacji politycznej wajszengżenówwaishengrenów to takie przemiany jak reforma podręczników szkolnych, przeprowadzona dekady temu. To działania DPP mające emancypować politycznie aborygenów³.

Ostatnim przykładem jest wracająca, ale i postępująca presja na usunięcie z przestrzeni publicznej symboli reżimu KMT. Na początku maja 2024 roku wznowiono gorącą debatę nad kwestią usunięcia wciąż istniejących 760 pomników Czang Kaj-szeka z miejsc publicznych. Część została już zdemontowana w ubiegłych latach. Od siebie dodam, że pomniki te, abstrahując od totalitarnego reżimu i terroru, jaki Czang zaprowadził w okresie od przybycia na Tajwan do lat osiemdziesiątych, nadają Tajwanowi kolorytu i są „pamiątką po dawnej epoce” o niewielkim potencjale ożywiania złych wspomnień. W opinii osób mieszkających w pobliżu pomników, nikomu one nie przeszkadzają i nie budzą emocji.

Stąd obserwacja: te i podobne zabiegi inżynierii społecznej prowadzą do osłabienia dominacji osób pochodzących z fali imigracji z lat czterdziestych XX wieku.

Przybycie na Tajwan Czang Kaj-szeka w 1949 roku dla ludności lokalnej było aktem kolonizacji. I taka jest retoryka protestów, kampanii oddolnych i debat. Przybysze zainstalowali się ze swoimi strukturami władzy w Tajpej, położonym na samej północy mieście, które aktualnie jest stolicą Republiki Chińskiej na Tajwanie. Zastane struktury wcześniejszej i trwającej całe stulecia fali kolonizacji zostały zepchnięte w podległość w sposób dla poszkodowanych dotkliwy. Jużeśmy o tym mówili.

Oto tajwański paragraf 22. Kluczowy proces to ten, w którym tajwańscy biznesmeni przyczynili się do budowy potęgi gospodarczej ChRL, która zagraża ich ojczyźnie. Cała sprawa oczywiście jest wielowymiarowa i wymaga znacznie dłuższej prezentacji. Istotne dla zrozumienia rozgrywki na linii Republika Chińska–ChRL jest to, że protesty Pekinu wobec procesów politycznych i społecznych na Tajwanie odnoszą się w dużym stopniu właśnie do procesu dehanizacji, rugowania chińskości.

Z punktu widzenia bardzo silnych na wyspie Chińczyków Han, a więc przede wszystkim struktur biznesowych i politycznych, wcześniej zintegrowanych z dyktaturą KMT, dominacja DPP oznacza powolną, acz nieuchronną degradację ich struktur władzy, w tym powiązań biznesowych. To właśnie to stawia biznesmenów związanych z KMT, a inwestujących gigantyczne kwoty w Chinach, w bardzo niekorzystnej wizerunkowo pozycji. By bronić źródeł prosperity i pozycji społecznej muszą opowiadać się za współpracą z Chinami.

Tak w największym skrócie wygląda aktualny stan gry o tron w wersji tajwańskiej. Pekin może realizować i z pewnością realizuje działania mogące pogłębić utratę społecznej harmonii i podziały sięgające − jak chyba udało mi się pokazać − znacznie głębiej niż różnice ustroju politycznego między ChRL a Republiką Chińską.

To, jak powikłane są to sprawy, niech pokaże przykład, który zawarłem w 2 tomie książki Oni albo my! Tajwan od lat siedemdziesiątych XX wieku wspinał się po drabinie gospodarczej ku procesom produkcyjnym o coraz wyższych marżach– przeszedł od montowni prostych produktów do stanu, w którym TSMC, największy na świecie producent półprzewodników, zapewnia gospodarce kluczową część wpływów z importu. „Kluczową” oznacza w tym kontekście to, że z uwagi na awans w łańcuchu wartości Tajwan bezpowrotnie stracił miejsca pracy, które przyniosły mu boom gospodarczy i prosperitę lat siedemdziesiątych, osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia.

Procesy niskomarżowe zostały eksportowane z Tajwanu do Chin w procesie trwającym już kilka dekad i to rękami samych Tajwańczyków! To przede wszystkim wspomniane powyżej olbrzymie inwestycje w produkcję na terenie ChRL. Dzięki temu know-how i pieniądzom ChRL dokonało olbrzymiego skoku ekonomicznego w ciągu ostatnich trzech dekad.

Inaczej mówiąc, i oczywiście upraszczając znacznie bardziej zagmatwany bieg rzeczy, tajwańscy biznesmeni − niczym w powieści Paragraf 22 Hellera − sami przyczynili się do budowania potęgi gospodarczej i militarnej, która teraz zagraża ich ojczyźnie, wartościom i suwerenności.

■

Dopełnienie tego tematu na s. 151, ale przede wszystkim w tomie Przetrwanie lub zagłada państwa.

1 Tytułem dygresji: w USA gest ten w pewnym momencie stał się tabu, gdyż aktywiści „woke” wypatrzyli w nim litery WP – „biała siła”, symbol białej supremacji. Wyjątkową karierę memiczną zrobiła afera oskarżenia jakiegoś przypadkowego kierowcy o pokazanie gestu w tym znaczeniu, podczas gdy, co okazało się dość szybko, ułożenie palca było niewinnym pstrykaniem zawartością z nosa.

2 Ta sekcja jest rozszerzoną i zmodyfikowaną wersją mojego tekstu z maja 2024 r. pt. Tajwan ma nowego prezydenta…, https://www.rp.pl/publicystyka/art40400091-tajwan-ma-nowego-prezydenta-jak-wyglada-sytuacja-polityczna-na-wyspie [dostęp: 2025-10-09].

3 Tu polecam podcast „Czemu Tajwan staje się bardziej aborygeński” z wypowiedziami dra Macieja Gacy.

楚河漢界

Geopolityka: Dwa wybrzeża [Cieśniny Tajwańskiej]

Relacje między Tajwanem a Chinami Kontynentalnymi to historia pełna paradoksów, niedopowiedzeń, dwuznaczności i konfuzji. Składa się ona z galimatiasu okoliczności, procesów historycznych, rozgrywek geopolitycznych gdzieś hen powyżej… To moloch wydarzeń poważnych i śmiertelnie poważnych: od krwawych starć, przez tajne negocjacje, aż po głębokie współuzależnienie gospodarcze przy jednoczesnej wrogości ideologicznej i budowaniu często skrajnie silnych emocji.

Da się w tym wszystkim wskazać wiele prawidłowości, które towarzyszą rodzajowi ludzkiemu przez całą jego historię. Na jedną z nich wskazuje chiński idiom w tytule tego rozdziału. To „rzeka Chu i granica Han”. Idiom odnosi się do krótkiego epizodu starożytnej historii Chin pod koniec III wieku p.n.e. Efemeryczne imperium Qin, założone przez Pierwszego Cesarza, właśnie uległo buntowi podbitych dwie–trzy dekady wcześniej ówczesnych ludów Równiny Centralnej, kolebki cywilizacji chińskiej. O wypełnienie próżni politycznej, a więc o rangę Władcy Całego Świata (Wszystkiego Pod Niebem), mieli za moment toczyć batalię dwaj przywódcy zwycięskiej rebelii – ten pochodzący z państwa Chu, i ten z Han.

Idiom jest powszechnie znany i rozpoznawany, wraz ze swoim historycznym kontekstem, po obu stronach Cieśniny Tajwańskiej. Jest namalowany na środku planszy chińskich szachów, w pasie oddzielającym terytoria dwóch graczy, którzy przecież gorączkowo szykują się do ostatecznego rozstrzygnięcia.

Rym historii zestawia starożytną rozgrywkę o powstanie imperium Han z Czang Kaj-szekiem, który wycofawszy się na Tajwan, planował z determinacją powrót na Kontynent. Wymaga od Chińczyków momentu zastanowienia, z uwagi na konieczność wydobycia z pamięci wiedzy wyniesionej ze szkoły podstawowej. Jest jednak bardzo klarowny i trafny.

Historia dla Czang Kaj-szeka potoczyła się inaczej niż losy starożytnych wodzów. Czang umarł, nie spełniwszy swoich aspiracji. Ale tak za życia, jak i już po śmierci, jego decyzje i czyny wpływały na los i perypetie życiowe milionów ludzi. O tym właśnie jest niniejszy rozdział.

Oto kilka impresji i opowiastek, które pomogą nam zrozumieć wydarzenia i procesy, które wyprodukowały współczesny Tajwan. Są one siłami psychohistorii – to w ogniu niepowstrzymanej wieczności tych prawideł władzy i ludzkiej natury wykuwa się i kształtuje tożsamość tajwańska.

1994. Incydent na Jeziorze Tysiąca Wysp

Jezioro w Zhejiangu, na południe od Szanghaju, kontrastujące swym pięknem z gęsto zabudowanym Tajwanem, stało się mekką turystyki sentymentalnej. Wielu Tajwańczyków waishengren chciało zobaczyć miejsca, o których jedynie słyszeli w opowieściach z dzieciństwa.

Wydarzenie (千島湖事件) stało się jednym z najbardziej traumatycznych w relacjach obu stron. W marcu 1994 roku na jeziorze Qiandao spłonął statek turystyczny z 24 Tajwańczykami na pokładzie. Chińskie władze początkowo twierdziły, że to wypadek, śledztwo wykazało jednak, że był to rabunek i zakamuflowane masowe morderstwo. Jak opisuje politolog Wang Yeh-li (王業立) w swoich analizach opinii publicznej, arogancja Pekinu i blokowanie informacji doprowadziły do skokowego wzrostu poparcia dla niepodległości Tajwanu.

Poważnym tabu obłożona była rola w tym ataku chińskich żołnierzy – na Tajwanie powszechnie wierzono, że sprawcami byli zdemobilizowani lub czynni wojskowi, czego jednak Chiny nigdy ani nie przyznały, ani nie wyjaśniły. Jak zauważa autor Zhang Tie-zhi (張鐵志), incydent ten zniszczył mit „braterskiej miłości” między rodakami rozdzielonymi Cieśniną. Prezydent Lee Teng-hui nazwał wtedy KPCh „reżimem bandytów”, co wywołało wściekłość Pekinu.

Dziwnym przesądem, który narósł po tragedii, był lęk przed podróżowaniem do Chin w grupach turystycznych. Tajwańczycy zaczęli wierzyć, że jezioro jest „miejscem przeklętym”, które pożera tajwańskie szczęście. Do dziś starsze pokolenie Tajwańczyków wspomina jezioro z dreszczem strachu, postrzegając je jako symbol braku szacunku komunistycznych Chin dla życia człowieka.

Lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte. Wojna na ulotki i „Balony Wolności”

W okresie największego nasilenia „animozji” obie strony prowadziły „wojnę psychiczną”. Tajwan wysyłał nad kontynent ogromne balony wypełnione ulotkami, żywnością, a nawet nylonowymi pończochami i tranzystorami. Miało to pokazać „nędzarzom na kontynencie” luksusy tajwańskiego kapitalizmu. Nietypowym dla ludzi Zachodu zwyczajem było dołączanie do balonów portretów Czang Kaj-szeka, które miały służyć jako talizmany. Chiny odpowiadały własnymi balonami, w których znajdował się miks komunikatów: oprócz słodyczy znajdowały się tam zdjęcia „szczęśliwych chłopów” i groźby inwazji.

Armie obu stron zatrudniały profesjonalnych „lektorów propagandowych”, którzy przez gigantyczne głośniki na wyspach Kinmen i Matsu wykrzykiwali obelgi i zaproszenia do dezercji. Szczególną mocą rażenia dysponowała tajwańska piosenkarka Teresa Teng. Jej głos puszczany z głośników doprowadzał chińskich dowódców do szału, bo żołnierze KPCh potajemnie uwielbiali jej piosenki i pozostałe, nie mniej ważne walory.

1949. Bitwa o Kinmen i „Duchy z Guningtou”

Bitwa o Guningtou, niewielką wysepkę na północ od wyspy Kinmen, była momentem, w którym armia Kuomintangu powstrzymała komunistyczną inwazję. Porażka Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej była tak sromotna, że przez całe dekady w Chinach był to temat objęty całkowitym milczeniem. Na Tajwanie bitwa naturalnie urosła do rangi mitu energetyzującego wysiłki ku zapewnieniu wyspie bezpieczeństwa od inwazji.

Wokół pola bitwy narosły przesądy. Mieszkańcy Kinmenu wierzą, że ziemia w Guningtou jest wciąż „czerwona od krwi” i że nocami słychać tam maszerujące oddziały widm. Pojawił się nietypowy obyczaj stawiania „Lwów Wiatru”, które miały nie tylko chronić przed wiejami, ale też blokować dusze poległych żołnierzy kontynentalnych przed wchodzeniem do domostw na Kinmenie.

Ciekawostką jest to, że po bitwie armia RCh użyła wraków chińskich łodzi do budowy umocnień. Dla obcokrajowca widok bunkrów zbudowanych ze „szczątków wroga” jest makabryczny, ale dla Tajwańczyków z tamtego pokolenia była to praktyczna magia wojenna – wykorzystanie energii pokonanego przeciwnika przeciwko niemu samemu.

1995–1996. Kryzys rakietowy i „gówno”

Gdy prezydent Lee Teng-hui odwiedził USA, Chiny zareagowały wystrzeleniem rakiet w pobliże tajwańskich portów. Był to czas największego napięcia od dekad. Na Tajwanie zapanowała panika – ludzie masowo kupowali złoto i dolary, przygotowując się na najgorsze – ale kontrapunktował ją specyficzny czarny humor.

Kluczowym epizodem stała się wtedy sprawa tajwańskich szpiegów w Chinach. Wedle dostępnych publicznie wersji przekazali oni informację, że głowice rakiet są… puste (ćwiczebne). To pozwoliło Lee Teng-huiowi publicznie ogłosić odkrycie i wyśmiać Pekin.

W mistrzowskim wyczuciem, nie do końca licującym z powagą należną politykowi jego rangi, Lee stwierdził, że chińskie rakiety to – za przeproszeniem – sai, czyli „gówno”¹. Tajwańczycy przyjęli facecję z bardzo pozytywnym skutkiem, pokerzyści w Pekinie natomiast stracili twarz – wypowiedź zdemaskowała ich bluff. Doszło do egzekucji kilku wysokich rangą oficerów KPCh, oskarżonych o szpiegostwo na rzecz Tajpej.

Gdy Chińczycy strzelali, tajwańska giełda silnie poleciała w dół, lecz po kilku dniach zaczęła rosnąć. Inwestorzy uznali, że skoro Chiny „tylko strzelają, a nie lądują”, to znaczy, że są słabe. Na Tajwanie kpiono, że „Chiny szczekają głośno tylko wtedy, gdy nie mogą ugryźć”.

Ale żarty i propaganda strony tajwańskiej na bok! Cały incydent do dziś ma wręcz krytyczne skutki dla tego, jak kształtuje się logika życia biznesowo-politycznego na Tajwanie. Dla wszystkich jest jasne, że Tajwan jako homeostat (system) opierający prosperitę na eksporcie, jest szalenie wrażliwy na incydenty, w czasie których dochodzi do strzelania rakietami. Oddziaływanie to jest tym silniejsze, że Pekin skrajnie emocjonalnie reaguje na każde wydarzenie powiązane z choćby wzmianką o tym, że Republika Chińska mogłaby ogłosić suwerenność w takiej czy innej formie.

Kluczowy czynnik ma naturę biznesową i poznamy go już w kolejnym rozdziale – inwestycje tajwańskie na Kontynencie są przeogromne. Przekłada się to na potencjalne straty inwestorów z wyspy, którzy – powiązani ze światem polityki – prędzej powieszą na najbliższej latarni dobrego kumpla-polityka, niżby mieli pozwolić mu na nieodpowiedzialne wybryki i prowokowanie władz ChRL.

Mechanizm działa nie tylko na „światek” Kuomintangu. Działa także na polityków DPP, choćby na byłą już prezydent Tsai Ying-wen, której wypowiedzi były konstruowane z nadzwyczajnym artyzmem tak, aby jednocześnie zadowolić wyborców, a przy tym nie prowokować zakłóceń w interesach. Biznes wszystkich zainteresowanych mógł bez zakłóceń kręcić się dalej.

Resztę sobie dopowiedzcie. To łatwe.

„Ciche telefony” – tajny kanał negocjacyjny

Mimo braku oficjalnych stosunków między reżimami Mao i Czanga od lat pięćdziesiątych istniał kanał „posłańców pokoju”. Emisariusze tacy jak Cao Juren kursowali między Hongkongiem, Pekinem a Tajpej, przekazując osobiste listy od Mao Zedonga do Czang Kaj-szeka. Obie strony do dziś mówią o tym niechętnie, bo narusza to oficjalną narrację o „totalnej wrogości”.

Przywódcy przesyłali sobie też prezenty o znaczeniu symbolicznym. Mao wysłał kiedyś Czangowi informację o stanie grobów jego przodków w Fenghua, aby pokazać, że „szanuje jego korzenie”. W kulturze chińskiej to potężny gest – sygnał, że mimo wrogości wciąż należą do tej samej cywilizacji.

Jedna ciekawostka dotycząca tej komunikacji jest wyjątkowo ciekawa. Poważnym przesądem wśród negocjatorów była wiara w „klątwę trzeciego spotkania”. Wierzono, że pierwsze dwa spotkania to kurtuazja, ale trzecie zawsze kończy się zdradą lub przeciekiem do mediów, dlatego tajni wysłannicy często zmieniali lokalizacje i tożsamości po dwóch rundach rozmów, co nadawało tym relacjom charakteru rodem z powieści szpiegowskich.

„Małe Trzy Połączenia” (xiaosantong, 小三通)

Przed oficjalnym otwarciem granic w 2008 roku handel między Kinmenem a Xiamenem (Chiny) odbywał się w „szarej strefie”. Rybacy z obu stron spotykali się na morzu, by wymieniać tajwańskie papierosy na chińską wódkę i zioła. Władze tajwańskie przymykały na to oko, bo była to może nie jedyna, ale zawsze jakaś droga dostarczania świeżych produktów na wyspy.

Jednak prawdziwie niezwykłym obyczajem było „ślubne pośrednictwo przez cieśninę”. Rybacy przekazywali zdjęcia kandydatek na żony, co doprowadziło do zawarcia tysięcy małżeństw jeszcze przed legalizacją ruchu osobowego. Sprawa, gdy pierwszy raz o niej usłyszałem od miejscowych, wydawała się blagą wymyśloną do wkręcania turystów. Jednak blagą nie jest!

Rybacy z Kinmenu często cierpieli na brak kandydatek na żony, ponieważ młode kobiety z wyspy masowo emigrowały do Tajpej w poszukiwaniu pracy. Miasto Xiamen było więc naturalnym zapleczem matrymonialnym, a przy tym Tajwańczyk był atrakcyjną partią z uwagi na ówczesny gradient rozwoju gospodarczego obu krajów.

Przekazywanie zdjęć odbywało się często w puszkach po tajwańskiej herbacie lub w paczkach papierosów Long Life (長壽煙). Rybacy żartowali, że „papierosy skracają życie, ale przedłużają ród”, bo dzięki nim dochodziło do spotkań rodzin. Istniało przekonanie, że małżeństwo zawarte „przez morze” w czasach zakazu jest szczególnie trwałe, ponieważ przetrwało próbę polityczną. Wierzono, że połączenie krwi z obu stron cieśniny „uspokaja fale” i przynosi pokój regionowi.

Poważnym przesądem było to, że towarów z Chin nie wolno było wnosić do domów bez wcześniejszego „oczyszczenia” dymem z kadzideł. Wierzono, że rzeczy z Kontynentu niosą ze sobą „ducha komunizmu” (brak wiary), który mógłby przynieść pecha tajwańskim ołtarzom przodków.

Rywalizacja o pandy i niedźwiedzie

W 2008 roku Chiny podarowały Tajwanowi dwie pandy: Tuan Tuan i Yuan Yuan. Ich imiona złożone razem oznaczają „zjednoczenie”. Decydenci DPP początkowo odmawiali przyjęcia zwierząt, widząc w nich „konie trojańskie” propagandy. Spór o pandy był jedną z najbardziej absurdalnych debat politycznych w historii wyspy.

W odpowiedzi Tajwan zaczął promować swojego rodzimego niedźwiedzia czarnego (ang. Formosan Black Bear) jako symbol oporu. Poważnym przesądem stało się wierzenie, że zdrowie pand odzwierciedla stan relacji przez cieśninę.

Dezercje pilotów

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych Tajwan hojnie nagradzał chińskich pilotów, którzy uciekali swoimi MiG-ami na wyspę. Dostawali oni ogromne nagrody finansowe i byli obwożeni po kraju jak bohaterowie. Wielu z nich po latach popadło jednak w zapomnienie lub kłopoty z prawem, co jest tematem, o którym rząd mówi niechętnie.

Nie do końca przemyślanym zwyczajem było zmuszanie uciekinierów do publicznego palenia flagi KPCh podczas konferencji prasowych. Wierzono, że taki rytuał definitywnie „odcina” ich od komunistycznych korzeni. Jednak na Tajwanie istniał też poważny przesąd, że tacy ludzie to „podwójni agenci”, których należy obserwować do końca życia. Dziwnym aspektem tych ucieczek było to, że Chiny w odwecie oferowały nagrody za ucieczkę w drugą stronę.

Dwukierunkowy przemyt kultury

W latach osiemdziesiątych, przed erą Internetu, tajwańskie filmy i muzyka były w Chinach zakazane – krążyły na czarnym rynku jako kasety wideo. Chińscy obywatele ryzykowali więzienie, by obejrzeć tajwańskie melodramaty! Z kolei na Tajwanie zakazane były filmy z Kontynentu, które miały „zbyt dużo czerwieni” w kadrze. Obie strony wierzyły w niemal hipnotyczną moc propagandy wizualnej. Tajwańscy cenzorzy wycinali z filmów wszelkie symbole chińskiej flagi, a chińscy cenzorzy wycinali sceny pokazujące luksusowe życie w Tajpej, by nie budzić zazdrości.

Po roku 2000 nastąpiło coś trudnego do przewidzenia. Chińskie seriale historyczne stały się hitami na Tajwanie, a tajwańskie talk-show stały się kultowe w Chinach. Obie strony do dziś udają, że nie są pod swoim wzajemnym wpływem kulturowym, choć codzienne języki obu narodów są pełne wzajemnych zapożyczeń.

Warto tu podać przykłady, które dla nas mają wydźwięk komiczny. W latach dziewięćdziesiątych Tajwan oszalał na punkcie seriali kostiumowych produkowanych na Kontynencie, szczególnie tych opartych na historii dynastii Qing. Z kolei Chiny zaimportowały tajwański sposób realizacji tzw. „dramatów pałacowych”.

Tajwańczycy zapożyczyli od aktorów z ChRL głęboką, teatralną dykcję i historyczne zwroty, a zwłaszcza zhaer – „tak, panie”). Greps szybko stał się częścią codziennego slangu na wyspie. W oryginalnym kontekście miał zastosowanie jako onomatopeiczne potwierdzenie przyjęcia rozkazu, używane przez podwładnych wobec cesarza lub osób wyższych rangą – wykrzykuje się zha! (喳!), przy jednoczesnym wykonaniu lekkiego, teatralnego ukłonu. Na Tajwanie zha! jest odczytywane jako ironia lub lekkie podkpiwanie z przełożonego. Efekt użycia może być bardzo śmieszny, zwłaszcza w moim wykonaniu, optycznie zupełnego outsidera, co przetestowałem przy wielu okazjach. Trzeba jednak uważać, bo można źle wymierzyć lub trafić na osobę obrażalską.

W szczycie popularności zawołanie tuningowano, stąd dodatkowe „er” powyżej. Tajwańczycy, których naturalny akcent jest miękki i pozbawiony retrofleksji (charakterystycznego „r”), celowo wymawiali zha z bardzo przesadzonym, pekińskim akcentem. Współcześnie moda na stare seriale przygasła, a slang się zestarzał i wyszedł z mody. Zha! czasem można usłyszeć w tajwańskich programach typu talk-show, gdy prowadzący chcą udawać, że są terroryzowani przez swojego gościa.

■

1 Wymowa tajwańska znaku 屎, wymowa standardowa to shi.

Jak Tajwan został tygrysem Azji

Od roli podwykonawcy do dominacji półprzewodnikowej

Nota od Autora: pogłębiona analiza spraw geopolitycznych i geostrategicznych związanych z Tajwanem, a zwłaszcza jego pięciem się na drabinie wartości, znajduje się w książce Przetrwanie lub zagłada.

Droga Tajwanu i Hongkongu do miana „Azjatyckich Tygrysów” to nie tylko suche wskaźniki PKB, ale też historia przetrwania, adaptacji i głębokiej wiary w metafizyczne wsparcie sukcesu gospodarczego. Tajwan przeszedł drogę od producenta cukru i tanich zabawek do globalnego hegemona w produkcji najnowocześniejszych półprzewodnikowych jednostek logicznych. Oto kluczowe impresje, które pomogą nam zrozumieć drogę, jaką przeszedł Tajwan.

1953. Reforma rolna

„Ziemia dla uprawiających”¹ – to jeden z pierwszych elementów tajwańskiego cudu gospodarczego. Po 1945 roku rząd KMT, uciekając z kontynentu, wyciągnął lekcje z porażki i wprowadził program „Ziemia dla uprawiających”. Właściciele ziemscy zostali wykupieni akcjami przedsiębiorstw państwowych. To zmusiło dawną elitę do awansu w kierunku przemysłu, rolników zaś uczyniło właścicielami ziemi ornej. Ten manewr radykalnie podniósł wydajność rolnictwa na wyspie.

Awans w łańcuchu wartości zaczął się tak, że nadwyżki z rolnictwa sfinansowały import pierwszych maszyn dla przemysłu lekkiego. Bez tej reformy Tajwan pozostałby gospodarką plantacyjną. Sukces reformy polegał na tym, że rolnik stał się pierwszym „mikrokapitalistą” wyspy.

Z całym procesem wiąże się niezwykle ciekawy przesąd. Nowo uwłaszczeni chłopi odczuwali strach przed „rozgniewaniem Księcia Ziemi Tudi Gonga” poprzez zmianę granic pól. Przejmując ziemię na własność, masowo budowali małe kapliczki na rogach swoich nowych działek, co miało zagwarantować dobre plony.

Potęga naśladowania

Lata sześćdziesiąte to okres „zabawek i parasoli”. Tajwan stał się światową fabryką wszystkiego, co tanie. Każde tajwańskie dziecko z tamtego pokolenia pamięta chałupnicze składanie produktów w domu. Taki system pracy – „z pokoju gościnnego do fabryki” (keting-ji-gongchang 客廳即工廠) – pozwolił Tajwanowi na masową produkcję przy niemal zerowych kosztach stałych. Tajwan był wtedy królem parasoli i plastikowych figurek bożonarodzeniowych. Tajwańczycy potrafili skopiować dowolny zachodni projekt w 48 godzin, co później stało się bazą dla inżynierii odwrotnej bardziej zaawansowanych produktów.

W tej dekadzie wyspa wciąż była na poziomie „niskiej wartości dodanej”. Ludzie bardzo szybko uczyli się jednak przestrzegania standardów jakości, niezbędnego do dal-szego awansu. Inaczej mówiąc, etap prostych produktów był dla lokalnych producentów i siły roboczej niezbędnym etapem nauki, który dekady później pozwoli im zdominować rynek najbardziej zaawansowanych procesorów.

Tymczasem w Hongkongu…

Tajwan stawiał na produkcję. Hongkong stał się tygrysem inaczej – dzięki byciu oknem na świat dla izolowanych Chin. Mówiąc nieco poetycko, miasto pod zarządem Brytyjczyków było wąskim gardłem, przez które przepływał w obie strony handel Chin i reszty świata. Skala tego quasi-monopolu Hongkongu sprawiała, że w mieście osadzało się i akumulowało nadzwyczajne bogactwo.

Tu należy wtrącić, że zachodnie wzorce cywilizacyjne, które sprzęgały to wszystko w ultrawydajny homeostat gospodarczy, były przedmiotem skrupulatnego kopiowania przez komunistyczne Chiny. Ale to osobna opowieść. Wróćmy do dwóch, wciąż przyszłych jeszcze, tygrysów Azji.

Hongkong zaczął od tekstyliów. Jak opisuje ekonomista i polityk Li Peng-fei (李鵬飛) w swoich wspomnieniach, Hongkong po 1949 roku zalała fala kapitału i know-how z Szanghaju. Szanghajscy magnaci tekstylni przywieźli ze sobą nie tylko maszyny, ale i rygorystyczny styl zarządzania. To było początkiem.

Fenomenalne miejsce geograficzne w obiegu gospodarczym sprawiło, że Hongkong awansował do finansów i reeksportu. Stał się miejscem, gdzie „Wschód spotyka Zachód” w sposób najbardziej drapieżny. Sukces Hongkongu pokazał Tajwanowi kluczową kwestię, że sama produkcja to za mało – potrzebny jest sprawny system bankowy i prawny.

1974. Dziesięć Wielkich Projektów Budowlanych

Kiedy świat popadł w kryzys naftowy, premier Jiang Jing-guo podjął ryzykowną decyzję o gigantycznych inwestycjach państwowych. Powstała autostrada północ-południe. Budowano stalownie i porty.

Jak opisuje natchniony technokrata Li Guo-ding (李國鼎), uznawany za ojca tajwańskiej technologii i architekta tajwańskiego cudu gospodarczego, bez tej infrastruktury Tajwan nie zdołałby wykorzystać potencjału cudu gospodarczego, który rozpędzał się właśnie wtedy. To był moment wejścia w przemysł ciężki i chemiczny. Tajwan przestał być „lekki”. Produkcja stali i petrochemia pozwoliły wyspie na uniezależnienie się od importu surowców do produkcji bardziej złożonych maszyn.

Z budową autostrad wiąże się kolejna ciekawostka związana z religijnością. Przesądem towarzyszącym budowie dróg szybkiego ruchu było przekonanie, że przecinanie wzgórz budzi „śpiące smoki”. Podczas budowy tuneli robotnicy często odmawiali wejścia do środka, dopóki taoistyczny kapłan nie odprawił rytuału udobruchania ziemi. Do dziś na tajwańskich autostradach można spotkać ołtarze poświęcone „Duchom Dróg” – miały one zapobiegać wypadkom.

Zaraz dojdziemy z tą opowieścią do powstania TSMC, dodam więc jeszcze jedną ciekawostkę dotyczącą hysia (mówiąc delikatnie), jakiego Tajwańczycy mają na punkcie rozmaitych przesądów. TSMC nie posiada żadnej fabryki, w której numerze występowałaby cyfra 4.

1980. Narodziny Hsinchu Science Park

Lata osiemdziesiąte to przeskok w tzw. high-tech. To był początek końca ery zabawek i początek ery komputerów. W 1980 roku Tajwan zrobił najbardziej ryzykowny krok – powołano do działania Park Technologiczny w Hsinchu, wzorowany na Dolinie Krzemowej w Kaliforni. Jak wspomina Stan Shih (założyciel firmy Acer) w książce Globalna marka: Droga Acer (品牌志), rząd musiał wręcz błagać tajwańskich naukowców, by wrócili z USA na rodzinną wyspę.

Dzięki Hsinchu Tajwan awansował do roli projektanta. Acer i Asus pokazały, że Tajwan potrafi budować własne marki, a nie tylko montować komponenty urządzeń, które projektował ktoś inny. To był decydujący moment wyjścia z pułapki średniego dochodu.

1987. Powstanie TSMC i model foundry

W tym roku na scenie pojawia się Morris Chang i jego geniusz. Chang stworzył coś, co nie istniało w branży półprzewodników – fabrykę, która nie projektuje własnych czipów, tylko produkuje je dla innych. Ten model biznesowy dosłownie zbudował nasz świat! Ten świat, w którym żyjemy i nie jesteśmy sobie w stanie wyobrazić innego.

Model uruchomiony przez TSMC pozwolił małym firmom projektowym z USA konkurować z gigantami takimi jak Intel bez konieczności inwestowania gigantycznych pieniędzy we własne moce produkcyjne. Było to przepotężnym bodźcem dla innowacji w dziedzinie elektroniki.

Dzięki TSMC Tajwan wspiął się na sam szczyt łańcucha wartości. Dzisiaj bez Tajwanu nie istnieje sztuczna inteligencja, smartfony ani samochody elektryczne. Dominacja w produkcji układów logicznych stała się „Krzemową Tarczą” (ang. Silicon Shield) – jej znaczenie gospodarcze dla całego świata jest tak wielkie, że chroni wyspę przed jakąkolwiek zmianą status quo, a więc jakimkolwiek jawnie wrogim działaniem ChRL.

Kryzys roku 1997 zmusił Tajwan do jeszcze większej specjalizacji. Rolnicy i drobni rzemieślnicy ostatecznie ustąpili miejsca inżynierom oprogramowania i biotechnologom. Tajwan zrozumiał, że w globalnej wiosce przetrwa tylko ten, kto ma unikatową technologię, której nie da się łatwo skopiować. Na tę chwilę sztuka ta udaje się w nadzwyczaj imponujący sposób.

Złote dekady taishang – początek końca?

W latach dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych tajwański biznes wspiął się na szczyt łańcucha wartości. Koszt robocizny na wyspie zaczął jednak sprawiać, że produkcja stawała się nieopłacalna.

Zbiegło się to w czasie z włączeniem ChRL do systemów obiegu energii i produktów kontrolowanych przez władców światowego systemu – mocarstwa zachodnie. Tajwańscy biznesmeni tytułowi dla tej sekcji tekstu – taishang (台商; to termin pochodzący z ChRL) – przenosili produkcję na kontynent. To oni byli główną siłą innowacyjną i finansową stojącą za stworzeniem elektronicznej fabryki świata – przylegającego do Hongkongu miasta Shenzhen.

Tajwański kapitał wykorzystał Chiny jako „ogromną montownię”, samemu stając się mózgiem operacji. To pozwoliło wyspie zachować wysoką marżę przy niskich kosztach pracy u sąsiada. Inaczej można ująć to tak, że do Chin kontynentalnych przeniesiono brudną i tanią produkcję, pozostawiając na wyspie centra badawcze, a więc inkubatory innowacji. Tajwan przestał konkurować ceną pracy, a zaczął patentami i organizacją pracy.

Współcześnie Tajwan awansuje w stronę gospodarki opartej na danych i sztucznej inteligencji. Przejście od „sprzętu” (hardware) do „rozwiązań” (solutions) to obecna walka o najwyższą wartość dodaną.

Chipowa porażka Singapuru i historyczny upadek Japonii

Singapur jest globalnym centrum logistycznym i finansowym, ale nie zdołał utrzymać tempa w wyścigu o produkcję najbardziej zaawansowanych chipów (logic chips, procesory) głównie z powodu strategicznego przesunięcia kapitału i ograniczeń demograficznych.

Na przełomie wieków Singapur posiadał obiecującego czempiona – firmę Chartered Semiconductor Manufacturing. Była ona trzecim co do wielkości kontraktowym producentem chipów na świecie (foundry). W przeciwieństwie do tajwańskiego TSMC Chartered nie otrzymał jednak tak silnego i długofalowego wsparcia państwowego w kluczowym momencie transformacji technologicznej.

W 2009 roku, po serii strat finansowych pogłębionych przez globalny kryzys, singapurski holding Temasek podjął decyzję o sprzedaży firmy arabskiemu inwestorowi (GlobalFoundries). To de facto zakończyło marzenia o rodzimej potędze w produkcji najmniejszych układów elektronicznych. Czynnikiem ogólnym tego upadku było to, że produkcja zaawansowanych elementów pamięci i układów logicznych jest biznesem rządzonym przez ultrazaciętą konkurencję. Bez miliardowych nakładów i całego szeregu innych zdolności nikt nie ma szans na dołączenie do gry na najwyższym poziomie.

W przypadku Singapuru barierą okazały się wysokie koszty operacyjne oraz chroniczny brak przestrzeni i zasobów ludzkich. Produkcja chipów w najnowszych technologiach (poniżej 7 nm) wymaga gigantycznych nakładów energii, wody oraz ogromnej liczby wyspecjalizowanych inżynierów pracujących w trybie ciągłym. Singapur, ze swoją niewielką populacją i wysokimi kosztami życia, zaczął przegrywać rywalizację o rentowność z Tajwanem i Koreą Południową. Te dwa ośrodki stworzyły całe ekosystemy dostawców i szkół technicznych, skoncentrowanych wyłącznie na półprzewodnikach.

Ostatnim czynnikiem był brak „efektu skali” i ekosystemu projektowego. Podczas gdy Tajwan obudował TSMC setkami mniejszych firm projektowych i montażowych, Singapur pozostał wyspą nowoczesnych, ale odizolowanych fabryk należących do zagranicznych gigantów, takich jak Micron czy Infineon. Bez własnego, zintegrowanego łańcucha dostaw i przy mniejszej determinacji politycznej, by dotować sektor miliardami dolarów rocznie, Singapur został raczej stabilnym „bezpiecznym portem” dla produkcji średniej klasy podzespołów niż liderem innowacji w dziedzinie układów logicznych.

Zupełnie innym „pacjentem” jest Japonia. Kraj ten miał prymat w układach logicznych w latach osiemdziesiątych, ale stracił go. Złożyły się na to trzy sprawy.

Pierwszą było porozumienie handlowe z USA z 1986 roku. Pod naciskiem Waszyngtonu Japonia musiała ograniczyć eksport i otworzyć własny rynek na zagraniczne chipy. To zahamowało ekspansję gigantów takich jak NEC, Toshiba czy Hitachi.

Głównym powodem utraty prymatu było jednak przeoczenie modelu foundry: japońskie firmy trzymały się modelu IDM („sam projektuję, sam produkuję”). Gdy świat przeszedł na model TSMC („wy projektujecie, ja produkuję”), Japonia została z przestarzałymi, nieefektywnymi fabrykami.

Sprawę przesądziła przewaga w inwestowaniu w moduły pamięci, które akurat wtedy stały się towarem masowo potrzebnym. Gdy Koreańczycy (Samsung) zaczęli produkować je taniej, japońskie koncerny straciły przychody pozwalające na utrzymanie przewagi technologicznej.

Historie tych trzech porażek to trylogia, która niesie ważne spostrzeżenie. Stawianie Singapuru czy Hongkongu (miast-państw ulokowanych w newralgicznych miejscach przepływu bogactwa) jako przykładu do naśladowania dla Polski jest wręcz szokująco bezmyślnym pozowaniem na mędrca-eksperta. Warunki sukcesu są w przypadku Polski niemożliwe do wypracowania z przyczyn zupełnie innych niż „wady narodowe Polaków”.

Ciekawostka obyczajowa na zakończenie

Masowa migracja kapitału i menedżerów (taishang) do takich ośrodków jak Dongguan czy Kunshan stworzyła specyficzną próżnię moralną. Odizolowani od rodzin, dysponujący znacznie większymi zasobami finansowymi niż lokalni mieszkańcy Chin, biznesmeni masowo wynajmowali luksusowe apartamenty dla swoich kochanek, tworząc tam kompletne i nieoficjalne gospodarstwa domowe, często z dziećmi, które nie miały pojęcia o istnieniu „pierwszej rodziny” na wyspie.

Zjawisko tworzenia „równoległych rodzin” przez tajwańskich biznesmenów w Chinach Kontynentalnych jest znane pod nazwą ernai (二奶, dosł. „druga żona”). Stało się ono jednym z najtrudniejszych problemów społecznych Tajwanu lat dziewięćdziesiątych i początku XXI wieku.

Perypetie te przybierały często formę tragikomiczną, co znalazło odzwierciedlenie w tajwańskiej popkulturze. Klasycznym przykładem były „naloty” zdradzanych żon z Tajwanu, które organizowały się w grupy wsparcia i wynajmowały prywatnych detektywów, by śledzić mężów w Chinach. Do legendy przeszły historie o żonach, które pojawiały się niezapowiedziane w fabrykach w Dongguan, co doprowadzało do dantejskich scen przed bramami zakładów. Powstały wyspecjalizowane agencje detektywistyczne, które oferowały pakiet „zdobycia dowodów zdrady na kontynencie”, co było kluczowe dla uzyskania korzystnego rozwodu na Tajwanie, gdzie cudzołóstwo było karalne aż do jego depenalizacji w 2020 roku.

Sytuacja skomplikowała się jeszcze bardziej wraz z bogaceniem się ChRL. „Drugie żony” przestały być jedynie ubogimi dziewczynami z prowincji i wiele z nich z czasem przejmowało kontrolę nad finansami chińskich filii firm swoich partnerów. Zdarzały się przypadki, gdy po śmierci biznesmena dochodziło do brutalnych wojen o spadek. Bywało i tak, że na pogrzebie pojawiały się dwie grupy dzieci roszczących sobie prawo do nazwiska i majątku. Najsłynniejsze przypadki dotyczyły wysokich rangą dyrektorów z branży technologicznej, których podwójne życie wychodziło na jaw dopiero w momencie ich nagłego powrotu na Tajwan z powodu choroby.

Najgłośniejszym przykładem jest Wang Yung-ching (王永慶) – założyciel potężnego konglomeratu Formosa Plastics Group, nazywany „Bogiem Zarządzania”. Miał on aż trzy żony! To tak formalnie, gdyż po jego śmierci po udział w spadku zgłosiła się czwarta osoba – kochanka z dziećmi pod pachami. Wang pozostawił niejasne dyspozycje testamentowe, więc pranie brudów było spektakularne.

Mam z tym zjawiskiem prywatne doświadczenia – związek z dziewczyną urodzoną z tajwańskiej, a więc poszkodowanej zdradą małżeńską żony. Dziewczyna była nieodwracalnie zdewastowana psychicznie tym, co zapewne działo się w jej rodzinie.

■

1 Chiń. geng-zhe-you-qi-tian 耕者有其田

Część II

Mozaika etniczna i językowa

Aborygeni austronezyjscy

Historia rdzennych mieszkańców Tajwanu (yuanzhumin) to opowieść o przetrwaniu, oporze i niezwykłej adaptacji kulturowej. Jako ludy austronezyjskie, zamieszkują wyspę od tysiącleci, a ich losy splatały się z kolejnymi falami kolonizacji w sposób często tragiczny, ale i fascynujący.

Interakcje między migrantami z prowincji Fujian (Minnańczykami) a Aborygenami nizinnymi (pingpu 平埔) opierały się na skomplikowanym systemie dzierżawy ziemi. Migranci, chcąc uprawiać ryż, musieli płacić „podatek za polowanie” (fanzu 番租) rdzennym właścicielom. Dochodziło do masowych oszustw. Minnańczycy używali sfałszowanych aktów własności lub podstępem upijali wodzów alkoholem jaglanym, by podpisywali niekorzystne umowy.

Poważnym i mrocznym przesądem z tamtego okresu był lęk migrantów przed „łowcami głów”. Wierzono, że duchy ściętych osadników błąkają się po polach, dlatego przy granicach wiosek stawiano posągi bóstw z ogromnymi oczami, które miały „odstraszać” wojowników z gór. Z kolei aborygeni wierzyli, że posiadanie czaszki wroga zapewnia pomyślność zbiorom. Zabobony obu stron pogłębiały nieustający cykl przemocy.

[picture]

Nóż w pochwie ludu Tsou z Alishan, którego ostrze jest typowe dla Atayalów, odległych o 150 km w linii prostej. Obecny właściciel znalazł go pod podłogą swojego remontowanego domostwa. Prawdopodobnie jest to łup wojenny.

Nietypowym obyczajem, o którym Tajwańczycy mówią niechętnie, był handel „mięsem dzikusów” (fanrou). W kronikach z epoki Qing pojawiają się wzmianki o zjadaniu części ciał zabitych aborygenów przez osadników, którzy wierzyli, że ma to właściwości lecznicze. To jedno z największych tabu historycznych dzisiejszego Tajwanu.

Jednym z ikonicznych elementów wizualnych są u aborygenów tatuaże. Dla ludów Atayal i Seediq tatuaż na twarzy był symbolem dorosłości i honoru. Mężczyźni musieli wykazać się odwagą w boju, a kobiety mistrzostwem w tkactwie. Osoby z tradycyjnymi tatuażami twarzy to patis muqi – tatuaż był dowodem dojrzałości i przestrzegania kodeksu gaga (tradycyjnego prawa), Bez tatuażu dusza nie mogła przejść przez „Tęczowy Most” hongo utux do krainy przodków.

„Prawdziwy Człowiek” Sidiq Baleto najważniejsze określenie dla członka plemienia. Słowo Seediq oznacza „człowiek”, a Bale oznacza „prawdziwy”, „autentyczny”. Tylko osoba posiadająca tatuaż twarzy mogła zostać uznana za Seediq Bale (u Seediqów) lub Tayal Balay (u Atayali).

U Atayalów mężczyźni otrzymywali tatuaż na czole oraz na podbródku. Ten drugi był kluczowy – mógł go nosić tylko wojownik, który brał udział w udanej wyprawie i przyniósł głowę wroga (rytuał mgaga). Symbolizowało to krew spływającą po brodzie.

Kobiety otrzymywały szerokie tatuaże na policzkach, ciągnące się od ust do uszu. Były one dowodem, że dziewczyna opanowała skomplikowaną sztukę tkania i jest gotowa do zamążpójścia oraz prowadzenia domu.

Proces tatuowania był rytuałem religijnym prowadzonym przez szamanki, a krew nie mogła być wycierana byle jaką szmatą – musiała wsiąknąć w ziemię, by „nakarmić duchy”.

Współcześnie, po okresie zakazu tatuaży wprowadzonego przez Japończyków i KMT, tradycja ta wygasła wśród żyjących starszych osób, ale młodzi Aborygeni zaczynają nosić „tymczasowe tatuaże” podczas festiwali i ceremonii,

Po 1895 roku Japończycy traktowali góry jako zasób drewna kamforowego i złota, a rdzenną ludność jako „przeszkodę”. Japończycy wprowadzili rygorystyczny system kontroli aborygenów. Budowali „linie obronne” z drutu kolczastego pod napięciem (pierwsze takie w Azji), by odciąć plemiona od terenów leśnych.

W tamtym okresie aborygeni, podobnie jak inne ludy pierwotne w innych częściach świata, bali się fotografowania. Japońscy antropolodzy masowo robili zdjęcia, a rdzenni mieszkańcy wierzyli, że „czarne pudełko” kradnie ich duszę. Japończycy lewarowali ten przesąd, strasząc oporne wioski, że jeśli nie oddadzą broni, ich twarze zostaną „uwięzione w papierze”.

Niezrozumiałym dla Japończyków obyczajem było „wspólne spanie” w domach młodzieży (Palakuwan) u ludu Puyuma. Japończycy uznali to za niemoralne i próbowali zakazać tej praktyki, co doprowadziło do buntu. Było to klasyczne zderzenie cywilizacji: japońskiego purytanizmu z aborygeńską kulturą wspólnotową.

Po 1945 roku reżim Czang Kaj-szeka uznał aborygenów za „górskich rodaków” (shandi tongbao) i siłą zaczął ich asymilować. Zakazano używania języków ojczystych i narzucono naukę języka narodowego. Aborygeni musieli przyjąć chińskie nazwiska, które często były im nadawane losowo przez urzędników. Zwyczajem było nadawanie nazwisk Hanów całym wioskom, nawet jeśli były zamieszkane przez więcej niż jeden klan. Nagle cała społeczność nazywała się „Chen” lub „Lin”

W przekazie edukacyjnym tamtego okresu propagowano przekonanie, że kultura aborygeńska jest „zacofana” i „brudna”. W ten sposób celowo generowano ogromne kompleksy wśród młodego pokolenia, które zaczęło wstydzić się swoich korzeni. Walis Nokan współczesny pisarz ludu Atayal, nazwał ten proces „duchowym wygnaniem we własnym domu”.

Powszechny na całym Tajwanie napój alkoholowy wytwarzany przez aborygenów to napój niskoprocentowy z prosa (xiaomijiu 小米酒). To więc po prostu sfermentowany napój zbożowy, a nie wódka.

Zawartość alkoholu oscylowała zazwyczaj w granicach 4% – 8%. Fermentacja odbywała się naturalnie przy użyciu śliny (przeżuwanie ziarna przez starszyznę w celu rozbicia skrobi na cukry lub naturalnych kultur drożdży z dzikich ziół. Napój był mętny, bogaty w składniki odżywcze i postrzegany jako „pokarm” oraz niezbędny element rytuałów religijnych. Pito go w dużych ilościach, ale upicie się nim wymagało czasu. Tajwańczycy z nizin często postrzegają to jako przejaw pijaństwa, nie rozumiejąc, że dla Aborygenów alkohol to „woda życia”, która łączy światy.Po aneksji wyspy Japończycy wprowadzili na masową skalę alkohole wysokoprocentowe, głównie Sake (ok. 15% – 20%) oraz destylowany Shōchū i alkohole ryżowe o mocy od 35% do nawet 50%.

Alkohol odgrywa centralną rolę w kulturze austronezyjskiej, ale interakcje z Japończykami i rządem KMT zmieniły go w narzędzie ucisku. Rząd wprowadził monopol na alkohol, delegalizując tradycyjne domowe bimbrownictwo. Jednym z deklarowanych powodów było uznanie tradycyjnej metody wytwórstwa za niehigieniczne.

Jednym z nietypowych obyczajów jest „plucie alkoholem” w czasie ceremonii. Jest to ofiara dla duchów przodków. Poważnym przesądem jest zakaz warzenia napoju przez kobiety podczas menstruacji – wierzy się, że napitek skwaśnieje, a duchy się rozgniewają.

[picture]

Plucie alkoholem w czasie ceremonii trzech plemion Amisów w mieście Hualien (2024). Dodatkowe zdjęcie: przygotowane do ceremonii orzechy betel i wódka ryżowa.

Ludy Rukai i Paiwan wytworzyły system hierarchiczny, zwany czasem systemem kastowym. Ich tabu (Gaya lub Pinanaman) dotyczy wszystkiego: od ubrań po motywy zdobnicze. Wzór stugłowego węża może nosić tylko „szlachta”. Naruszenie tabu przez zwykłego mieszkańca mogło w przeszłości skutkować wygnaniem z wioski.

Oba ludy budują swoje domy bez użycia zaprawy, z pięknych, niemal czarnych łupków powstałych ze sprasowanego pyłu wulkanicznego. Domostwa z takich kamieni są zadziwiająco odporne na trzęsienia ziemi.

Zwyczajem ludu Rukai jest ozdoba rytualna w postaci kwiatu lilii. Tylko mężczyźni, którzy upolowali określoną liczbę dzików, mieli prawo nosić kwiat za uchem.

Częścią procesu demokratyzacji w latach 80. i 90. były dwa ruchy „Oddajcie nam naszą ziemię” i „Oddajcie nam nasze imiona”. Ukute określenie „górskich rodaków” zamieniono na yuanzhumin (dosł. ludy pierwotne), co zapisano w konstytucji z 1994 roku. Tajwańczycy waishengren z nizin mówią o tym niechętnie, gdyż wiązało się to z oddaniem części przywilejów i uznaniem win historycznych KMT. Poważnym przesądem wśród polityków KMT było wtedy wierzenie, że przyznanie praw Aborygenom doprowadzi do „bałkanizacji” Tajwanu i utraty kontroli nad surowcami w górach.

Ten proces włączania aborygenów w nowoczesne społeczeństwo Tajwanu został oczywiście upolityczniony i włączony w szerszą kampanię wymierzoną przeciw „kolonizatorom” – w rytm i pod dyktando synchronizowanej międzynarodowo marksistowskiej narracji walki z opresją. W czasie moich trwających siedem lat wypraw fotograficznych zebrałem bogate doświadczenie. Pewna część młodzieży aborygeńskiej, ze szczególnym naciskiem na dzieci osób o wysokim statusie, jest radykalizowana i włączana nieformalnych struktur animowanych ideologią nienawiści do wszystkiego, co obce.

W jednym z incydentów chłopak-aktywista, widząc białego – zwyzywał mnie i kolektywnie wszystkich Polaków od „kolonizatorów”. Wpadł w taki stan apopleksji, mając okazję wyrzucić, co miał w sercu, że nie było nawet jak wspomnieć i takich sprawach jak Generalplan Ost i ogólnym podsumowaniu naszych zaszłości z Niemcami. Ich idealnym podsumowaniem jest stwierdzenie, że II wojna światowa była okresem, w którym metody kolonialne Niemcy sprowadzili do Europy.

Częścią stadka radykałów, hodowanego w tej operacji psychologicznej jest wspomniany w aneksie polski aktywista, konsultant dra Jacoby. Niezamierzenie dostarczył podpowiedzi o potencjalnej tożsamości podmiotu zarządzającego tym oddolnym ruchem. Aktywista zrugał mnie za używanie nazwy „aborygeni” i zażądał, abym posługiwał się terminem first nations (z ang. pierwsze narody) – kalki z wojen kulturowych toczonych w USA i Kanadzie, całkowicie nieadekwatnej w odniesieniu do Tajwanu.

Podsumowując, te i wiele innych incydentów, ktoś bardzo cierpliwy prowadzi bardzo poważny wysiłek, aby zradykalizować młodzież i – najpewniej – wykorzystać powołane do życia siły do rozbicia ładu społecznego w jakimś wybranym momencie.

Po dłuższym zastanowieniu stawiam następującą hipotezę. Wyraźne motywy wywodzące się z marksistowskich teorii opresji na bliższą metę są ewidentnym dowodem na kontakt i współpracę z ruchami antyzachodnimi wewnątrz krajów takich jak USA czy Australia. Siły te są w USA w nieformalnym sojuszu z podmiotami (aktorami) animowanymi przez organizacje islamistyczne sponsorowane przez reżim irańskich ajatollahów i kartele meksykańskie, których wspólnym celem jest zbudowanie swoich struktur wewnątrz USA, a w dalszej perspektywie rozbicie hegemonii Zachodu¹.

[picture]

Feestiwal plemienia Natawran ludu Amis w Ji’an. Tańczący zwykle pojeni są wodą lub xiaomijiu, jednak u prawdziwych mężczyzn na zdjęciu w ruch idzie kaoliang.

Na poziomie oficjalnym, w 2016 roku prezydent Tsai Ing-wen jako pierwsza głowa państwa oficjalnie przeprosiła Aborygenów za 400 lat cierpień. Zwróćmy uwagę, że przeprosiła także za okres japoński, do czego nie miała ani mandatu ze strony aktualnego reżimu japońskiego, ani mandatu ludzi, których przodkowie nie mieli nic wspólnego z tym, czego doświadczali aborygeni. Wtedy też powołano Komisję Sprawiedliwości Okresu Przejściowego, która ma badać zbrodnie KMT i Japonii na rdzennej ludności. O okresie „zagospodarowania” wyspy przez kolonizatorów minnańskich jakoś nie wspominano.

Charakter ideologiczny przekonuje mnie, że działania te były co najmniej ukłonem ideologicznym wobec amerykańskich demokratów, z którymi zgodność w zakresie „walki z opresją białego człowieka” jest niemal zupełna.

Patrząc z drugiej strony sam akt przeprosin był wydarzeniem absolutnie wyjątkowym. Był to pierwszy tego typu akt w historii całego regionu. Podczas tych przeprosin było to, że delegacje wodzów przyszły w tradycyjnych strojach, w tym z ceremonialną bronią – ikonicznymi nożami.

KomisjA Sprawiedliwości Okresu Przejściowego

Transitional Justice Commission (促進轉型正義委員會) skupiała się głównie na okresie tzw. białego terroru (1947–1987) pod rządami Kuomintangu (KMT), ale jej mandat obejmował również szersze spojrzenie na historię, w tym krzywdy wyrządzone ludności rdzennej.

Do jej najważniejszych osiągnięć należą: Unieważnienie wyroków karnych: Komisja oficjalnie unieważniła wyroki ponad 6000 osób skazanych niesłusznie z powodów politycznych w czasach dyktatury. Dzięki temu rodziny ofiar „odzyskały honor” i mogły ubiegać się o odszkodowania.

Odtajnienie archiwów: Wymuszono na agencjach rządowych i KMT udostępnienie tajnych dokumentów dotyczących inwigilacji obywateli i operacji służb bezpieczeństwa. Sporządzano raporty o represjach wobec Aborygenów: Komisja badała, w jaki sposób państwo (zarówno japońskie, jak i KMT) przejmowało ziemie rdzenne. Efektem było m.in. uznanie przez państwo odpowiedzialności za niszczenie języków i kultur aborygeńskich.

Usuwanie symboli autorytarnych: Przygotowano wytyczne dotyczące usuwania pomników Czang Kaj-szeka z przestrzeni publicznej (szkół, jednostek wojskowych). To najbardziej widowiskowy i budzący największe emocje społeczno-polityczne aspekt ich pracy. Działalność Komisji spotykała się z ogromnym oporem opozycyjnego KMT, który oskarżał ją o „polowanie na czarownice” i instrumentalne wykorzystywanie historii do celów wyborczych.

W kontekście ludności aborygeńskiej, o której rozmawialiśmy wcześniej, Komisja pomogła w sformułowaniu oficjalnych przeprosin państwa wobec aborygenów, które prezydent Tsai Ing-wen wygłosiła w 2016 roku. Były to pierwsze takie przeprosiny w historii Azji Wschodniej. Zainicjowano proces odzyskiwania tradycyjnych nazw geograficznych – na mapach i znakach drogowych obok nazw chińskich zaczęły pojawiać się nazwy w językach takich jak Atayal czy Seediq.

Na Tajwanie istnieje system punktów preferencyjnych dla uczniów aborygeńskich przy rekrutacji do szkół. Budzi to spore kontrowersje wśród Minnańczyków. O tym konflikcie mówi się bardzo niechętnie w oficjalnych mediach, bo uderza on w obraz „zjednoczonego narodu”.

Poważnym przesądem wśród uczniów z nizin jest przekonanie, że aborygeni „zabierają im miejsca na studiach”, mimo że statystycznie rdzenni mieszkańcy wciąż mają znacznie mniejszy dostęp do edukacji wyższej. Prowadzi to do śmiesznych sytuacji, gdzie dzieci z mieszanych małżeństw „przypominają sobie” o swoich korzeniach tylko przed egzaminami, co aborygeni nazywają „egzaminacyjnymi wojownikami”.

[picture]

Pan Chen (A Li), mistrz pieczenia prosiaka obecny na ceremoniach ludu Bunun.

Reforma „Certyfikacji Językowej” (od 2006/2007 roku): To najważniejszy punkt zwrotny. Wprowadzono obecny model, który uzależnia ilość punktów za pochodzenie rasowe od znajomości języka przodków. System ten działa do dziś, choć jest regularnie modyfikowany.

W praktyce uruchomiono system 10% i 35%. Dodatkowe 10% punktów dostaje uczeń, który jest zarejestrowany jako aborygen, ale nie posiada certyfikatu znajomości języka ojczystego na poziomie podstawowym. Bonus 35% dostaje uczeń, który posiada certyfikat językowy. Największa krytyka dotyczy dzieci z rodzin aborygeńskich, które od pokoleń mieszkają w Tajpej czy Kaohsiungu, chodzą do najlepszych szkół prywatnych i mają taki sam status ekonomiczny jak ich rówieśnicy Han. Krytycy pytają: „Dlaczego dziecko bogatego lekarza z ludu Amis ma dostawać 35% bonusu, konkurując z dzieckiem biednego robotnika Han?”.

Drugą kontrowersją jest nauka języka dla punktów, a nie dla zachowania tożsamości. Egzamin językowy jest często postrzegany czysto instrumentalnie. Uczniowie kują na pamięć odpowiedzi, by zdobyć 35% bonusu i przez to dostać się na prestiżowe uczelnie, jak National Taiwan University, a po egzaminie… zapominają języka.

Pojawiają się patologie podobne do amerykańskich, będących efektem zdelegalizowanej niedawno akcji afirmacyjnej wobec ludności murzyńskiej. Tajwańscy studenci, którzy dostali się dzięki bonusom, często zmagają się z tzw. „piętnem punktów”. Rówieśnicy Han (w tym Minnańczycy) czasem sugerują, że Aborygeni „ukradli” miejsce zdolniejszym. Prowadzi to do izolacji uczniów-beneficjantów i ich problemów z samooceną – mimo że formalnie miejsca dla nich są często w ramach osobnych kwot, tzw. out-of-quota, które, nawiasem mówiąc, są oczywistą fikcją.

Zwolennicy systemu (w tym rząd i organizacje aborygeńskie) argumentują, że 35% to nie jest „prezent”, ale forma zadośćuczynienia za dekady dyskryminacji, przymusowej asymilacji i niszczenia języków. Twierdzą, że bez tak drastycznego impulsu, rdzenni mieszkańcy nigdy nie przebiją się przez szklany sufit strukturalnego ubóstwa.

Już na zakończenie coś pozytywnego. Nietypowym obyczajem w szkołach górskich jest wprowadzanie lekcji polowania, tkactwa i uprawy roślin. Rząd faktycznie zasypuje aborygenów i szkoły w ich wioskach górami pieniędzy. Finansowane są lekcje języka, zajęcia takie jak nauka oprawiania dzika, śpiew, tradycyjne rzemiosło. Byłem zapraszany wielokrotnie na finansowane przez administrację lokalną ceremonie, bicie tucznika, poświęcania nowobudowanych tradycyjnych chat i wiele innych wydarzeń. Rząd robi pierwszorzędną robotę, aby uratować kultury aborygeńskie przed wymarciem. Mają u mnie absolutną piątkę z plusem.

[picture]

Usiąść przy ogniu w chłodny grudniowy dzień…Scenka z plemienia Kenting ludu Bunun.

Ostatnim słowem dodam, że w infosferze i blogosferze tajwańskich obcokrajowców krążą opinie które są wręcz porażającymi bzdurami. Głoszoną poważną przestrogą jest informacja, jakoby turyści wchodzący do świętych lasów bez pozwolenia szamana przynoszą ze sobą „miejski brud”, który obraża duchy drzew. Nie ma to pokrycia w znanych mi praktykach. Lasy, poza jakimiś tajnymi, bardzo trudno dostępnymi miejscami, a są takie, są publiczne. Inną konfabulacją są konfrontacje z turystami, którzy próbują zbierać zioła lub kamienie, co dla lokalnych mieszkańców jest kradzieżą. Takie opowieści czasami głoszą sami aborygeni. W jednym epizodzie pewien człowiek usiłował mnie wkręcić i przekonać, że mogę śmiało wejść w krąg tańczących. U Amisów jest to absolutne tabu. W dużych plemionach, tabu zawieszane jest wyłącznie na wyraźne, publiczne zarządzenie naczelnika plemienia. Taki zaszczyt spotkał mnie zaledwie dwukrotnie.

Innymi słowy, trzeba uważać, co się robi. Tym bardziej, że okolice czasowe festiwalu to czas picia także ponad umiar. Łatwo o nieporozumienie i sprzeczkę.

■

1 Osobom sceptycznym wobec powyższych słów przypominam kazus aktywizmu w zakresie elektrowni atomowych na Tajwanie, zob. s. 466. Hipotezę tę stawiam z pełną powagą. Zestaw faktów i ich analizę zamieściłem w książce Oni albo my! t. 2, przede wszystkim w rozdziale Ideologia dekolonizacji.

Ludność minnańska (Hoklo)

Minnańczycy (grupa etniczna Hoklo) stanowi trzon populacji współczesnego Tajwanu. Historia ich obecności na wyspie to opowieść o pionierskiej odwadze, brutalnych konfliktach i niezwykłej zdolności do przetrwania pod rządami kolejnych reżimów. Ich tożsamość została ukształtowana przez „czarną wodę” Cieśniny Tajwańskiej oraz trudną koegzystencję z rdzennymi mieszkańcami i kolonizatorami.

Minnańczycy (gremialnie z Hakkijczykami, co jest nie do końca doprecyzowane) często w publikacjach i blogosferze łącznie określani są mianem pierwszego ludu xianmin, co można przełożyć na polską „ludność rdzenną” – tak zrobił w swojej książce o Tajwanie dr Jacoby. Chyba tak zrobił, gdyż w swojej publikacji nie podaje chińskiego odpowiednika terminu „rdzenna ludność”, którym w całej swojej książce opisuje migrantów minnańskich i hakkijskich. A słowo te w powszechnym użyciu w języku polskim ma za desygnat ludy pierwotne, aborygenów – tych, którzy byli gospodarzami jakiegoś miejsca od początku (ab origin; chiń. yuanzhumin 原住民).

Takie nazewnictwo tworzy dwa problemy. Narusza honorowy prymat zasiedlania wyspy przez ludy austronezyjskie, o których wiemy przy tym dzięki badaniom archeo-DNA, że wywodzą się z tego samego odcinka wybrzeża Fujian, co Minnańczycy. Obie fale migracji dzielą po prostu tysiące lat, a sami współcześni aborygeni tajwańscy to także nie jest fala migracji, która nie była tą pierwszą. Jak to się mówi… „to skomplikowane”. „Skomplikowane”? To czytajcie dalej!

Termin xianmin 先民 ma na Tajwanie bardzo konkretne zabarwienie historyczne i emocjonalne. Nie odnosi się ono do wszystkich przodków w sensie biologicznym, ale do konkretnej grupy, która ukształtowała fundamenty dzisiejszego społeczeństwa – kolonizatorów minnańskich. Byli to pionierzy, którzy „otwierali” wyspę (kaishan 開山) – karczowali dżungle, budowali systemy irygacyjne i zakładali pierwsze miasta. Użycie słowa xianmín zamiast po prostu „imigranci” ma na celu oddanie im hołdu. Podkreśla ich trud, odwagę i poświęcenie w walce z chorobami tropikalnymi, nieprzyjaznym terenem… oraz aborygenami.

Sprawa i jej percepcja przez współczesną ludność minnańską i hakkijską jest źródłem bardzo silnego sentymentu do tych pionierów, którzy uzdatniali góry i równiny wyspy dla następnych pokoleń. Porównanie tego odczucia do sentymentu oraz nostalgii, jaką odczuwaj mieszkańcy USA do czasu zasiedlania środka kontynentu, uważam za niezwykle trafne.

Kontynuacja tego wątku w zakończeniu książki. Zapraszam do krótkiej wycieczki na s. 711.

„Sześciu zginie, trzech zostanie, jeden zawróci”六死三留一回頭

Tym powiedzeniem opisywali Minnańczycy przedsięwzięcie migracyjne na Tajwan. Dość dobrze opisywało ono faktyczny los migrantów: 6 na 10 umierało w czasie przeprawy przez Czarną Wodę, od chorób czy w konfliktach na miejscu. 3 na 10 docierało na Tajwan i osiedlało się, tworząc trzon populacji Hoklo. 1 na 10 tracił determinację i przerażony brutalnością życia na Tajwanie, brakiem perspektyw na wypracowanie własnego kawałka ziemi lub ciągłymi atakami, wydawał ostatnie oszczędności by uciec na kontynent.

[picture]

Mapa batymetryczna Cieśniny Tajwańskiej. Źródło: Yu-Hsin Cheng, Ming-Huei Chang, CC BY-SA 4.0 (zmod.)Zob. także wizualizację zimowych pasatów na s. 99.

Przekroczenie „Czarnego Rowu” (heishuigou 黑水溝) –tak nazywali Minnańczycy i Hakkijczycy przedostanie się na wyspę przez Cieśninę Tajwańską. Rów charakteryzuje się nagłymi tajfunami i zdradliwymi prądami. W burzliwych wodach wiele dżonek, których konstrukcja nie była dość odporna do mierzenia się z warunkami silnych wiatrów i prądów, a ponadto przeładowanych i źle wyważonych, szło na dno przy pierwszej większej fali.

Nietypowym obyczajem było zabieranie ze sobą „kadzidła z rodzinnej wioski”. Praktycznie każdy migrant niósł popiół z lokalnej świątyni, wierząc, że bóstwo będzie ich chronić także na nowym lądzie. Te małe woreczki z popiołem stały się zalążkiem tysięcy świątyń na Tajwanie, które po dziś dzień pełnią rolę centrów tożsamości lokalnej.

Głównym powodem ciemnego zabarwienia wody jest wpływ. Jest to silny, ciepły prąd oceaniczny, który płynie z południa na północ wzdłuż wschodnich wybrzeży Filipin i Tajwanu – jego odnoga wpada do Cieśniny Tajwańskiej. Prąd zderza się z masami wody pchanymi wiatrem od północy. Z mapy powyżej nawet my, amatorzy, zobaczymy, że akwen nie jest „płaskim obszarem wodnym.

Jego wyjątkowa nieprzewidywalność wynika z oddziaływania ciepłego prądu Prądu Japońskiego (Kuroshio), którego odnoga wpływająca do cieśniny zderza się i z chłodniejszym prądem przybrzeżnym, i z masami wody pchanymi wiatrem pasatów z północnego wschodu. Nagromadzenia piachu i mułu spychane są przez ruch niespokojnej wody w „przepaść”– poza krawędź płycizny nazwanej Taiwan Bank. Permanentne zagrożenia dla żeglarzy urozmaicają oczywiście zupełnie nieprzewidywalne Tajfuny.

Dwa miejsca są szczególnie zdradliwe. Pierwsze z nich to okolice Peskadorów i rejon na wysokości miasta Chiayi. Z kolei na samym południu dno morskie gwałtownie opada, a prądy stają się mocno nieprzewidywalne i turbulentne. Dla migrantów płynących na prymitywnych dżonkach, wpłynięcie w „czarną wodę” oznaczało znalezienie się w strefie czegoś, co śmiało można nazwać rosyjską ruletką.

Warunki na pokładach były fatalne. Cholera, czerwonka i szkorbut pieczętowały migrantów krótko po dotarciu do brzegu, a na miejscu nie robiło się lepiej. Innym czynnikiem wykluczającym migrantów (kolonizatorów) z procesu ewolucji była malaria i „mizmaty”. Tajwan był wtedy uważany za „miejsce pełne trujących oparów” i faktycznie nim był. Malaria zabijała tysiące osadników rocznie.

Migracja Minnańczyków z prowincji Fujian w XVII i XVIII wieku była desperacką ucieczką przed endemicznymi deficytami żywności i głodem, nękającymi mieszkańców Guandongu i Fujian. Ale do połowy XVIII wieku Qingowie zakazywali migracji na Tajwan. To dlatego, zamiast w ludzkich warunkach, ludzie przedostawali się na wyspę na łapu-capu. Sporadycznie, gdy na horyzoncie pojawiały się łodzie patrolowe byli wyrzucani za burtę przez przemytników.

Ten administracyjny zakaz migracji na wyspę, dotyczący zwłaszcza kobiet, miał swoją logikę. Mandżurski reżim Qing, obawiał się, że Tajwan stanie się bazą demograficzną rebeliantów wrogich dla reżimu rządzącego Kontynentem – zabraniał legalnie migrującym mężczyznom zabierania ze sobą żon i dzieci.

Ta okoliczność tłumaczy też, dlaczego na wyspę przemykali się niemal wyłącznie samotni mężczyźni. Z tych, którzy dotarli do brzegu, tylko około 30% udawało się faktycznie zapuścić korzenie. Dlaczego tak mało? Tajwan nie był pusty. Nowo przybyli musieli walczyć o ziemię z aborygenami, już zasiedziałymi ziomkami oraz z migrantami Hakka. Śmiertelność w wyniku konfliktów etnicznych (fenlei xiedou 分類械鬥) była gigantyczna. I to nie były awantury o miedzę. To były zbrojne potyczki i niemal regularne wojny w których uczestniczyły setki, a w porywach tysiące ludzi.

Armie bezżennych lo-Han-kha

Lo-Han-kha (chiń. luo Han jiao 羅漢腳) to „armie”, a raczej zjawisko społeczne wynikające z nasilenia migracji. Byli to ci mężczyźni, którzy przetrwali migrację, ale utracili łączność z ze swoimi klanami i z braku kobiet na wyspie skazani byli na los bezżennych włóczęgów. Ponieważ lo-Han-kha nie mieli żon ani dzieci, ich skłonność do ryzyka była ekstremalna – nie mieli nic do stracenia.

Gdy wybuchał konflikt między klanami przybywającymi z dwóch miast Quanzhou i Zhangzhou, liderzy klanów rekrutowali lo-Han-kha, w miejsce żołdu oferując im wyżywienie, alkohol i obietnicę łupów. Ci właśnie najemnicy stanowili pierwszą linię frontu w krwawych potyczkach, bitwach, wojnach i wiecznym stanie wrzenia. Bez tej armii młodych, gniewnych i bezżennych mężczyzn, konflikty etniczne na wyspie nigdy nie przybrałyby tak dokuczliwej skali.

Lo-Han-kha ginęli masowo: w walkach, od chorób lub z głodu, a przy tym nie mieli potomstwa, które mogłoby składać im ofiary na ołtarzach przodków, Tajwańczycy zaczęli się ich bać jako „głodnych duchów”. Aby udobruchać te tysiące bezimiennych dusz, budowano małe kapliczki Duchów Odpowiadających na Prośby (youyingong 有應公). Do dziś można znaleźć na Tajwanie malutkie, przydrożne kapliczki będące rezydencjami takich opiekunów jak „Pana Dziesięciu Tysięcy (wszystkich) Dobroci” (Wanshan-ye 萬善爺). To najczęściej spotykana nazwa dla zbiorowych kapliczek przy mogiłach osób, które nie zostały zidentyfikowane. W takich mogiłach chowano także poległych w bitwach klanowych, których rodzin nie było stać na pochówek. Jeśli spoczywają tam kości Lo-Han-kha, wierzy się, że te duchy, jako osoby, które za życia były zaradne i twarde, są teraz skuteczne w pomaganiu w hazardzie lub biznesie. O ile się je nakarmi.

Lo-Han-kha to była masa krytyczna dla konfliktów, które wyznaczały ludziom role wedle pochodzenia i przynależności klanowej. Ci o pochodzeniu Hoklo to klany i rody z Fujianu. Hakkijczycy przyjeżdżali głównie z Guangdongu. To na tych liniach tożsamości pomiędzy dynamicznie morfującymi stronami konfliktów nimi dochodziło do najgorszych rzezi.

Sytuacja poprawiła się, gdy administracja Qing pozwoliła na sprowadzanie kobiet z kontynentu. „Włóczędzy” zaczęli osiadać, zakładać rodziny i przekształcać się w rolników, co ostatecznie uspokoiło sytuację na wyspie.

Jak widzicie, Tajwan nie był zatem wyborem „dla każdego” – był to filtr naturalny, który przepuścił tylko najbardziej odpornych, agresywnych i zdeterminowanych. To dlatego dzisiejsza mentalność na Tajwanie jest postrzegana jako znacznie bardziej „pionierska” i produkująca mentalność niezależną niż ta w macierzystej prowincji Fujian.

Wyjątkowym źródłem informacji o tym okresie jest The Island of Formosa… Jamesa W. Davidsona. Choć książka została wydana w 1903 roku, do dziś pozostaje najważniejszą, monumentalną kroniką kolonizowania Tajwanu. Davidson był amerykańskim konsulem na wyspie i dysponował niedoścignioną przewagą informacyjną – dostępem do źródeł pierwotnych. Jako jeden z pierwszych zachodnich badaczy tak skrupulatnie zebrał dane od chińskich urzędników, zapisy z dynastii Qing oraz relacje ustne migrantów. Był obecny na Tajwanie w momencie przekazywania władzy z rąk chińskich w japońskie. Miał dostęp do archiwów, które później uległy rozproszeniu lub zniszczeniu¹.

Dodatkowym czynnikiem wzmacniającym deficyt kobiet na wyspie był przesąd, że obecność kobiety na pokładzie rozgniewa boginię morza Mazu, co sprowadzi sztorm. Skutkiem tej kumulacji przyczyn pierwsi osadnicy byli prawie wyłącznie mężczyznami, co wymusiło ich interakcje z kobietami aborygeńskimi. Ogólnie, ten „męski fundament” wyjątkowo głęboko wpłynął na późniejszą kulturę klanową wyspy. Brak kobiet wśród migrantów doprowadził między innymi do powstania zjawiska w postaci małżeństw z kobietami z nizinnych plemion aborygeńskich. Proces ten nie zawsze był pokojowy – często polegał na wymuszaniu małżeństw w zamian za długi lub ochronę. Tajwańczycy opisują spraw bardzo znanym powiedzeniem:

„Mamy przodków z kontynentu, ale nie mamy prababć z kontynentu”².

Powiedzenie wymaga nieco głębszego wyjaśnienia. Dosłownie brzmi ono: „Są dziadkowie z Tangshan [Chin], ale nie ma babć z Tangshan”. Tangshan (唐山) to historyczne określenie Chin kontynentalnych używane przez migrantów – dosłownie „Góry dynastii Tang”). Co grało w duszy użytkownikom powiedzenia, jest jasne. Dla osadników z Fujianu i Guangdongu Tajwan był „ziemią poza granicami”, a Tangshan był mityczną ojczyzną.

Te interakcje doprowadziły do powstania specyficznej fuzji dwóch kultur. Minnańczycy przejęli od rdzennych mieszkańców wiedzę o uprawie ziemniaków i taro, a Aborygeni od przybyszy – techniki uprawy ryżu. W tym procesie znajdziemy bonusowe wyjaśnienie innej ciekawostki, bardzo popularnego zwyczaju budowania małych kapliczek Księcia Ziemi (Tudi Gonga) – miały one „ułagodzić” duchy poprzednich właścicieli… aborygeńskich.

Wydarzeniem, o którym Tajwańczycy mówią niechętnie, jest fakt, że Minnańczycy często wypierali Aborygenów w głąb wyspy poprzez podstępne „umowy dzierżawy”, które de facto były pozaprawnym wywłaszczeniem. Wiele dzisiejszych rodzin minnańskich posiada w swojej linii krwi geny aborygeńskie, do których przez lata wstydzono się przyznawać ze względu na hierarchię społeczną narzuconą przez dynastię Qing i współczesne, niepisane zasady hierarchicznego kategoryzowania współmieszkańców.

Tu musimy skoczyć na chwilę do współczesności i rewelacji wedle których 85% populacji chińskiej (minnańskiej) Tajwanu ma geny aborygeńskie. W głośnej książce We Are Not From China (pol. Nie jesteśmy z Chin) dr Marie Lin, po przeprowadzeniu badań DNA populacji współczesnej, postawiła tezę, która została natychmiast upolityczniona. Liczba 85%, zaokrąglana w dół do 80%, stała się potężnym narzędziem w rękach zwolenników deklarowania przez Tajwan niepodległości, a przede wszystkim wyrugowania z umysłów mieszkańców pomysłu, że są tożsamościowo Chińczykami (a myśleliście, że to całkowicie naturalny proces?!). Logika była prosta. Skoro 85% Tajwańczyków ma krew aborygeńską, to „nie jesteśmy Chińczykami”, a przynajmniej tego sortu, co ci komunistyczni. A więc roszczenia Pekinu do wyspy jako „części chińskiej rodziny” nazywanej Han są bezzasadne.

Inni naukowcy sformułowali zarzut. Te same markery HLA (ludzkich antygenów leukocytarnych) występują powszechnie u grup etnicznych w południowych Chinach (prowincje Fujian i Guangdong)³. Zatem posiadanie tych genów nie musi oznaczać „domieszki aborygeńskiej z Tajwanu”. Wspólne DNA to prosta konsekwencja posiadania wspólnych, pradawnych korzeni wszystkich ludów austronezyjskich i południowochińskich, których drogi rozeszły się tysiące lat temu.

Ja osobiście zamieszanie wygenerowane przez dr Lin uważam za perfekcyjnie rozegrany epizod wojny narracyjnej, toczonej przez DPP do celów politycznych – przede wszystkim do operacji psychologicznej formatowania młodych wyborców tożsamością konfliktującą z „chińskością wyspy” i nacjonalizmem Han przywiezionym przez waishengrenów w 1949 roku.

Obraz tej kwestii „złapałem” w trakcie interakcji z aktywistami nawiązujących wrogie interakcje ze mną w czasie festiwali aborygeńskich. Spora część tych ludzi, co mam udokumentowane nagraniami bezpieczeństwa, to ludzie wręcz chorobliwie nienawidzący Kuomintangu. Ze 100-procentową pewnością postawa jest wyniesiona z domów rodzinnych, a w przypadku aktywistów zagranicznych – z sesji indoktrynacyjnych. Takie rzeczy nigdy nie biorą się znikąd. W kontekście współczesnego Tajwanu są kontrsiłą względem Hańskiego (Chińskiego) nacjonalizmu, która również ma swoich wręcz fanatycznych zwolenników oraz wyznawców (zob. kwestia triad waishengrenów, s. 447).

Ten wątek chcę zakończyć niespodziewanie… spojrzeniem z dystansu… Proszę przenieście się na chwilę do zakończenia filozoficznego tej książki, na s. 711.

To tyle. Idźmy dalej.

Osadnicy/kolonizatorzy minnańscy nie byli jednolitą grupą. Wśród nich były już wspomniane możne klany z miast Zhangzhou i Quanzhou. Przez cały XVIII i XIX wiek Tajwan był areną krwawych walk między tymi dwiema i wszelkimi innymi grupami, wliczając aborygenów. Walki dotyczyły wszystkiego: od dostępu do wody i lasu po różnice w akcencie. To była era „prawa dżungli”, gdzie jedyną w miarę skuteczną ochroną długoterminową był własny klan.

Przesądem wyprodukowanym przez ten konflikt było wierzenie, że mieszkańcy Zhangzhou nie mogą jeść z mieszkańcami Quanzhou przy jednym stole, bo jedzenie „zamieni się w truciznę”. Świątynie bóstw opiekuńczych obu grup były budowane tak, aby ich fronty nie „patrzyły” na siebie, co miało zapobiegać magicznym atakom.

Japończycy, po przejęciu Tajwanu w 1895 roku złamali kręgosłup klanów i spacyfikowali sytuację. Gdy wyspa stała się kolonią Japońską, nowi administratorzy nie tyle brutalnie stłumili opór ludności minnańskiej, co przynieśli nowoczesną administrację, opartą na wzorcach zachodnich, a więc sprzyjających rozbijaniu struktur klanowych. Wprowadzili rejestrację ludności i zakazali endemicznych, a wręcz tradycyjnych walk klanowych. Dla Minnańczyków był to szok kulturowy – nagle główna treść ich życia, jego główny wątek, został zakazany. Musieli na dodatek stać się „poddanymi cesarza” i uczyć się nowego języka.

Patrząc na to oczami samych Japończyków, przebogaty pakiet obyczajów, przesądów i konfliktów by dla nich niezrozumiały, obcy, przerażający, barbarzyński. Wrogi.

W skład minnańskiego pakietu wchodziły takie rzeczy jak krępowanie stóp u kobiet oraz palenie ogromnych ilości kadzideł. Uznawszy te przejawy kultury lokalnej za zacofanie, administratorzy cesarscy wprowadzili ruch „zerwania z przesądami”. To kontrsiła wobec tych wysiłków cywilizujących stała się z biegiem dekad zaczątkiem dla nowoczesnej tożsamości tajwańskiej, odrębnej dla tej kontynentalnej, a więc chińskiej. Ówcześni ludzie, choć w domu mówili w dialekcie tajwańskim, w szkole uczyli się japońskiego, co stworzyło dualizm kulturowy.

O okresie japońskim współcześnie mówi się z mieszanymi uczuciami. Z jednej strony to czas ucisku, a z drugiej to właśnie Japończycy przynieśli na wyspę nowoczesną cywilizację. Głównym czynnikiem zacierającym pamięć po negatywnych aspektach japońskich rządów był „biały terror” i incydent 228 z 1947 roku (zob. s. 87).

Wyjątkowo cennym wglądem w percepcję tego zjawiska stała się awantura i dyskusja pod postem na Fecebooku, w którym autor zamieścił autorski rysunek:

Wedle oficjalnych, szacunkowych wyliczeń arytmetycznych, ilość ofiar śmiertelnych tych dwóch reżimów to w obu okresach to 40–60 tys. przeciw 15-35 tys. – ofiary reżimu Chang Kaj-szeka to ok. 60% ofiar japońskich.

Trzeciego okienka w obrazku brak! Zawiera ono skrajnie silne tabu – nawet dla internetowego prowokatora. Powinien przedstawiać wręcz górę kości i kamień z symbolem grupy etnicznej, która póki co nigdy nie zdołała wybić się do posiadania państwowości. Minnańczyków. Grupę, która uciskana przez kolonizatorów japońskich i kuomintangowskich, była najbardziej bezlitosnym i pragmatycznym kolonizatorem dla zepchniętej do statusu gorszej ludności aborygeńskiej. Ktoś – moje interakcje i obserwacje podpowiadają dobitnie – wykorzystuje te ukryte tragedie do wyprodukowania ekstremistów, gotowych do użycia w na tę chwilę nieznanym celu i w nieznanych okolicznościach.

Najciekawszymi wypowiedziami debaty była kwestia ciągłości politycznej między dyktaturą KMT, a aktualnym rządem, która „pozwala” na pociąganie do odpowiedzialności odszkodowawczej rząd, który jest opozycją polityczną wobec sprawców⁴. Inną gorącą kwestią była już wspomniane w innym miejscu alternatywa: bez ucisku Czang Kaj-szeka wyspę czekał los znacznie gorszy – rządy komunistów.

Nowe prawo w Kanadzie

20 lutego 2026 roku rząd federalny Kanady podpisał trzy nowe porozumienia z plemieniem Indian Musqueam. Uznano w nich tytuł własności i prawa rdzennej ludności do rozległego obszaru terytoriów, obejmującego części Vancouver, Burnaby, Richmond oraz teren Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej (UBC).

Sprawa wywołała znaczne zamieszanie, burzę w mediach społecznościowych oraz obawy wśród właścicieli prywatnych nieruchomości dotyczące ich tytułów własności. Uznanie tytułu własności rdzennej ludności według wykładni rządu federalnego formalnie uznaje, że naród Musqueam posiada „niewygaszone (ang. unextinguished) prawa i tytuł własności rdzennej ludności” na swoim terytorium. Nie są to traktaty, które natychmiast przenoszą własność, ale raczej „Porozumienie o uznaniu praw”, które ustanawia ramy prawne dla przyszłych negocjacji dotyczących zarządzania gruntami, podziału zasobów i współzarządzania.

Inaczej, Umowy te technicznie rzecz biorąc nie „przekazują” istniejących gruntów będących własnością prywatną (w pełnym prawie własności) tzw. Pierwszym Narodom. Zamiast tego tworzą one podwójny system, w którym tytuł własności rdzennej ludności jest uznawany jako istniejący równolegle z prowincjonalnymi prawami własności.

To właśnie te „współistnienie” stało się powodem potężnego poruszenia w debatach publicznych. Brak szczegółowych informacji dla opinii publicznej: Na początku marca pełny tekst umów nie został jeszcze opublikowany, co wywołało spekulacje na temat tego, co oznacza „uznanie tytułu własności” w odniesieniu do zagospodarowanych obszarów miejskich. Umowa ta została zawarta po przełomowej decyzji Sądu Najwyższego Kolumbii Brytyjskiej z sierpnia 2025 roku (Cowichan Tribes przeciwko Kanadzie), w której orzeczono, że tytuł aborygeński może mieć zastosowanie do własności prywatnej, podważając dotychczas akceptowany status własności „fee simple” (absolutnej).

Chociaż eksperci prawni twierdzą, że umowy nie mają bezpośredniego wpływu na indywidualnych właścicieli domów, uznanie tytułu własności rdzennej ludności za

mające „pierwszeństwo i nadrzędność” powoduje niepewność wśród deweloperów i w odniesieniu do przyszłych transakcji dotyczących gruntów.

Istnienie niniejszej ramki ma poważne uzasadnienie. W USA i Kanadzie ideologie antyzachodnie mają za rdzeń percepcję zbudowania obu krajów na „ukradzionej ziemi”. Są one wykorzystywane do animowania ruchów antykapitalistycznych wspieranych i finansowanych w ramach współczesnego marksizmu i wprowadzania „sprawiedliwszego podziału bogactw świata” na rzecz tzw. globalnego południa… Co na sztandarach ma wymalowane nikt inny jak ChRL, dla której sprawa jest instrumentem erodowania legitymizacji istniejących porządków cywilizacyjnych.

[picture]

Przycupnięta między słupem wysokiego napięcia a kolejką na Alishan świątynia Sprawiedliwych Obywateli (patrz następny rozdział). W lewym dolnym rogu czarki z kaoliangiem.

Czas po 1945 roku to dla minnańskich mieszkańców Tajwanu nasilony proces represji i rugowania tożsamości etnicznej i języka. Tajwan to miejsce typowego procesu akulturacji, który przeszła choćby Irlandia – w niej współcześnie praktycznie nikt nie mówi w ojczystym języku. Na minnańskim Tajwanie 70% ludności przez niemal 40 lat nie mogło używać ojczystego języka w urzędzie, a nawet po prostu publicznie.

Wrażenie strącenia do roli obywateli drugiej kategorii zostało pogłębione tym, że Kuomintang pozmieniał nazwy ulic, nadając im nazwy miejsc na Kontynencie. W 1947 roku, ale już po krwawym stłumieniu zamieszek 228, jeden z urzędników przybyłych na wyspę z Szanghaju, nałożył na miasto mapę Chin – te nazwy ulic przetrwały po dziś dzień.

Za posługiwanie się językiem tajwańskim w szkołach dzieci były karane. Uczeń musiał nosić na szyi tabliczkę z napisem: „Mówię po chińsku”. Zakaz używania języka tajwańskiego (wariantu dialektu/języka minnańskiego, in. hoklo) w szkołach pod rządami KMT doprowadził do powstania „kultury podziemnej”. Popularne opery tajwańskie (gezaixi) i lalkarstwo (budaixi) stały się jedynymi sferami, gdzie język ten mógł przetrwać.

Minnańczycy szczególnie lubowali się w używaniu dialektu do opowiadania żartów o waishengrenach, których przybysze z kontynentu nie rozumieli. Większość z nich opierała się na tym, że język tajwański brzmi jak zniekształcony wariant języka standardowego oraz na dużym podobieństwie fonetycznym zwrotów, które w obu językach mają jednak zupełnie różne znaczenie.

Przebojem był dowcip, w którym przybysz proponuje „Zjedzmy razem!”, a Minnańczyk odpowiada „kan nin chi”, co w uchu przybysza brzmi jak „zjeść z szanownym tobą”, ale po tajwańsku oznacza najbardziej wulgarną sugestię nawiązania zdecydowanie niedwuznacznej relacji horyzontalnej z własną matką, potocznie sanzijing.

Pojawił się podział na „ziemniaki” (neishengren, głównie Minnańczyków) i „imbir” (nowych przybyszów z kontynentu). Często awantury i debaty sprowadzają się do sprzeczki o to, kto jest „prawdziwym Tajwańczykiem”.

W kontekście tego podziału nietypowym obyczajem politycznym jest używanie dialektu na wiecach, nawet jeśli kandydat mówi w nim słabo. To sygnał: „jestem jednym z was”. Poważnym przesądem politycznym jest wierzenie, że „zdrada Tajwanu” przez polityka sprowadzi na niego klątwę przodków. Dla obcokrajowca ta obsesja na punkcie tożsamości i pochodzenia może być męcząca, ale dla Minnańczyków to efekt 400 lat formowania się niewidzialnych duchowych sił, które bez żadnych antraktów wpadały raz za razem pod jakąś formą obcego, nie-minnańskiego panowania.

Tai-gi (skrót transkrypcji rozmów z prof. Ke Shuling)

Poniższy opis dialektu tajwańskiego jest w większości zapisem wywiadu i rozmów z prof. Ke Shuling. Jest ona wybitnym znawcą języka starożytnego, a przy tym jednym z nielicznych akademików – i Tajwańczyków! – którzy bez żadnych ceregieli komunikują rozmówcom ich błędy. W kulturze, w której panuje tabu na shihua (mówienie wprost) to rzadkie i wręcz bezcenne. Warto tu poznać termin wanzhuan (婉轉), czyli „łagodny/okrężny”. To tradycyjna cnota konfucjańska, która nakazuje mówić tak, by nikogo nie urazić.

Pani profesor miała za mentora jednego z twórców systemu fonetycznego Bopomofo (formalnie Zhuyin 注音), który jest używaną na Tajwanie alternatywą dla pinyin. Zaszczyciła mnie przy tym nadaniem mi rangi jej adepta. Przyjąłem.

Język tajwański (tâi-gí 台語) to dialekt języka hoklo, który jest mową ojczystą Minnańczyków. Dla językoznawców język ten jest „żywą skamieliną” chińskiej fonologii.

Sprawę musimy wyjaśnić schodząc głębiej. Migracje przyszłych Minnańczyków na południe to trzy fale. Pierwsza z nich ruszyła za dynastii Jin (317 r. n.e.) i była masową ucieczką ośmiu wielkich rodów szlacheckich. To było na krótko kilka dekad po ostatecznym upadku wspaniałej i potężnej, trwającej cztery stulecia dynastii Han, od której współcześni Chińczycy biorą swoją dumę cywilizacyjno-tożsamościową i nazwę.

Pamiętacie mój poetycki wstęp i opowieść o Utopi poety Tao Yuanminga? Jeśli nie – zerknijcie. Poeta był naocznym świadkiem tych „ucieczek na kraniec świata”, do miejsc z dala od wojen, najazdów i całego danda-shuangbuda⁵, które zdruzgotało spokojne życie prostych ludzi.

Druga, największa fala osadników z północy trafiła do górzystych, izolowanych obszarów Fujian za czasów dynastii Tang (VII–VIII w.) – przede wszystkim w następstwie rebelia An-Shi. Ostatnią falą były migracje okresu upadku Song i inwazji Mongołów w XIII wieku. To z tych ostatnich migrantów ukształtowali się Hakkijczycy.

[picture]

Minnański przysmak – wędzone kurze łapki na bazarze w miasteczku nieopodal Pingtungu. Właściciel serdecznie zaprasza was na darmową degustację.

Dzięki izolacji geograficznej w górzystym Fujian język Minnańczyków, ale także hakkijski zwyczaje nie uległy „zanieczyszczeniu wpływami północnymi”, co pozwoliło im zachować, a może lepiej „przechować niczym skarby zamknięte w Muzeum Pałacowym”, sekcje kultury z okresu Han i Tang.

Dlaczego Minnańczyków nazywa się „Hoklo”?

Termin Hoklo (chiń. Holao 福佬/ Heluo 河洛) jest pełen historycznych zagadek i do dziś budzi spory wśród lingwistów. Istnieją trzy główne teorie wyjaśniające tę nazwę.

Na Tajwanie najbardziej popularna jest „teoria prestiżowa”, silnie wspierająca tożsamość Minnańczyków jako spadkobierców „prawdziwych Chin”. He-Luo (河洛)Etymologia wyjaśniana jest tak: He (dosł. rzeka; tradycyjnie Rzeka Żółta) i Luo (洛). Ta druga Luo, dopływ Rzeki Żółtej, nad którą leżało miasto Luoyang – serce i kolebka starożytnej cywilizacji chińskiej. W narracji, bo to jest modelowy przykład narracji tożsamościowej, Minnańczycy nazywali siebie „ludźmi z rzek He i Luo”, aby podkreślić swoje szlachetne pochodzenie. W dialekcie tajwańskim wymowa He-Luo ewoluowała fonetycznie w stronę Ho-lo.

Druga hipoteza ma fundament geograficzny i jest częściej spotykana w źródłach z Kantonu i w kontekście grup Hakka. Hok-lo (福佬). Hok (pierwszy znak prowincji Fujian 福建) + lao (przyrostek oznaczający ludzi lub starszyznę). Nazwa miałaby być egzonimem (nazwą nadaną przez kogoś z zewnątrz). Sąsiednie grupy etniczne – Kantończycy i Hakka – nazywały ich po prostu „ludźmi z Fujianu”. Z czasem termin ten został zaadaptowany przez samych Minnańczyków

Trzecia jest hipoteza fonetyczna: Hō-ló (鶴佬) – „Ludzie-Żurawie”. W niektórych regionach Guangdongu i na Tajwanie używa się zapisu ze znakiem „żurawia”. Miałby to być zapis czysto fonetyczny, stworzony przez urzędników, którzy próbowali oddać brzmienie nazwy własnej dla tej grupy, nie rozumiejąc jej etymologii. Żuraw w tradycyjnej kulturze chińskiej jest symbolem długowieczności i szlachetności, co pasowało do wizerunku dumnych osadników.

Warto dodać, że przez pewien czas termin Hoklo był używany przez inne grupy (np. Hakka) w sposób lekko lekceważący. Jednak na współczesnym Tajwanie termin Hō-ló (często zapisywany jako 河洛) stał się symbolem dumy z posiadania najstarszych korzeni językowych i kulturowych, łączących wyspę bezpośrednio ze złotą erą dynastii Tang.

Jest dla mnie szalenie zabawne, że istnieją faktyczne podstawy do tego, aby Minnańczycy mogli wygenerować narrację historyczną w której to oni są „prawdziwymi chińczykami, nie zanieczyszczonymi krwią barbarzyńskich ludów najeżdżających chiński matecznik na północy.

Wszystko to – pamiętajmy – dzieje się równolegle do procesu w którym młode pokolenie mieszkańców Tajwanu wzdraga się przed samoidentyfikacją jako Chińczycy. „Nie jesteśmy Chińczykami! Jesteśmy Tajwańczykami!” Święty Marksie i Engelsie! Naprawdę?! To chyba czują się tak jak feministka, która odkryła, że „feminizm” jest rodzaju męskoosobowego, a jej nazwisko po matce, przy którym została po ślubie w ramach walki z patriarchatem, jest nazwiskiem nie po ojcu, a po dziadku.

Odkładając sarkazm na bok, w tej nowej samoidentyfikacji chodzi o hierarchizację grup etnicznych i państwowych w rejonie Azji Wschodniej. O hierarchiach wewnątrz Tajwanu już powiedzieliśmy sobie w rozdziale poprzednim, o aborygenach. O tym zaś, kto na kogo patrzy z góry i z dołu w Azji Wschodniej, przeczytacie w rozdziałach „Mentalność Azjatów…” i „Projekt cywilizacyjny…” (s. 260 oraz s. 276).

Dobra, powiem, o co chodzi już tutaj. Młodych Tajwańczyków uwiera niemiłosiernie to, że na wyspie od dekad ChRL postrzegane było jako kraj i zacofany – mniej więcej tak, jak my, Polacy postrzegamy ofertę cywilizacyjną ZSRS z toaletami kucanymi – zwłaszcza w kontraście do amerykańskich jeansów i Coca-Coli.

Aż tu nagle w ciągu trzech dekad za Czarną Wodą, lub za „Rzeką Chu i granicą Han” wyrosła im potęga gospodarcza, biorąca się za bary z Ameryką i doganiająca Tajwan w rozwoju cywilizacyjnych.

To, jak w rytm tej tajwańskiej percepcji zostali zdegradowani hierarchicznie mieszkańcy Hongkongu jest kluczowym elementem sprawy. Sprawy hierarchiczne są – przypominam – najpotężniejszą siłą kierującą naszym systemem motywacyjnym. Jeszcze 30 lat temu to mieszkańcy Hongkongu – jako najdłużej cywilizowani wzorcami zachodnimi – patrzyli na wszystkich dookoła z góry. Nawet na Japończyków. Dopowiedzcie sobie resztę!

Jak działa taiyu

Język ma zmienne tony (biandiao 變調). To najbardziej charakterystyczna i najtrudniejsza cecha taiyu. W przeciwieństwie do chińskiego, gdzie ton zmienia się rzadko (np. trzeci ton przed innym trzecim), w tajwańskim niemal każda sylaba w zdaniu zmienia swój ton, jeśli nie znajduje się na końcu frazy. Istnieje precyzyjny „cykl zmian”, który sprawia, że melodia zdania jest zupełnie inna niż suma poszczególnych tonów słów czytanych osobno.

Taiyu ma czytanie literackie i potoczne – to system wenbai-yidu (文白異讀). To dwie odrębne warstwy wymowy dla tych samych znaków chińskich. Warstwa literacka (wendu) służy do czytania poezji, nazwisk i tekstów klasycznych, wywodząc się z wymowy prestiżowej epoki dynastii Tang. Warstwa potoczna (be-oh) służy do codziennej komunikacji.

Innym utrudnieniem jest zachowanie końcowych spółgłosek zwartych (rusheng 入聲). Taiyu zachował archaiczne zakończenia sylab na spółgłoski -p, -t, -k oraz zwarcie krtaniowe (-h). W języku chińskim te zakończenia całkowicie zanikły. Dzięki temu tajwański posiada tzw. „tony wchodzące”, które są krótkie i ucięte. To sprawia, że rytm taiyu jest bardziej dynamiczny niż płynny chiński.

Współczesny tajwański ma bogaty system leksemów zapożyczonych (外來語). Taiyu to hybryda odzwierciedlająca historię wyspy. Zawiera liczne zapożyczenia z języka japońskiego (np. atama – głowa, kăng-páng – szyld), języków austronezyjskich rdzennych mieszkańców oraz zapożyczenia z holenderskiego (np. phô-tô – winogrono).

W odróżnieniu od mandaryńskiego, tajwański zachował system spółgłosek dźwięcznych (b, g, l/m, n). Pozwala to na znacznie bogatszą paletę dźwięków początkowych, co jest cechą charakterystyczną dla południowych języków chińskich, utraconą w dialektach północnych pod działaniem wpływów ałtajskich i mongolskich.

Nas interesuje jeszcze jedno – jak taiyu oddzielił się od głównego nurtu minnańskiego. Dialekt tajwański wywodzi się z południowej części prowincji Fujian, regionu Minnan), a więc głównie z prefektur Quanzhou (泉州) i Zhangzhou (漳州).

Proces separacji i formowania się odrębnej tożsamości taiyu przebiegał w trzech etapach. Pierwszy to Wielka Migracja okresu XVII–XIX wieku. Osadnicy z Quanzhou i Zhangzhou przywieźli swoje dialekty na Tajwan. Początkowo grupy te rywalizowały ze sobą, często krwawo, co utrzymywało czystość dialektów. Z czasem doszło do zjawiska zwanego Zhāng-Quán lan (漳泉濫) – wymieszania się tych dwóch odmian. Powstał unikalny „standardowy tajwański” (Tông-hêng-khiang), który nie istnieje w tej formie w Chinach Kontynentalnych.

Później nastąpiła izolacja i wpływ japoński (1895–1945). W tym okresie kolonialnym Tajwan został odcięty od wpływów językowych Chin. To właśnie w tym czasie taiyu zaczął hurtowo wchłaniać terminologię nowoczesną (techniczną, medyczną, prawną) – właśnie z języka japońskiego. W tym samym okresie dialekt Minnan w Fujianie czerpał z chińskiego (nazywanego na kontynencie Putonghua – mowa standardowa). Wtedy to drogi obu odmian języka minnańskiego rozeszły się ostatecznie.

Wpływ austronezyjski wynikał z bliskiego kontaktu z rdzennymi plemionami, początkowo głównie ludu Siraya z okolic miasta Tainan. Zmianie uległa intonacja i niektóre określenia dotyczące lokalnej przyrody i geografii.

Hybrydy japońskie są śmieszne dla kogoś, kto zna japoński lub angielski, bo pokazują, jak taiyu „pożera” inne języki. Jednym z najzabawniejszych jest phàn-thá-mí (番仔火) – zapałki, które jest połączeniem lokalnego słowa „ogień” z archaicznym określeniem „barbarzyńców” (używanym wobec Holendrów albo aborygenów).

Innym kwiatkiem jest A-thá-má kóng-páng (頭殼硬) – „Betonowa głowa”. Używa się tu japońskiego słowa atama (głowa). Jeśli ktoś jest uparty, mówi się, że ma „japońską głowę”, co jest ironicznym nawiązaniem do surowej dyscypliny z czasów okupacji.

Taiyu, kończąc ten wątek, to język, w którym „jeść posiłek” to Chia̍h-pn̄g (食飯, wymowa polska dźja-ben) – dokładnie tak, jak napisałby to Konfucjusz, gdyby żył dzisiaj.

Taiyu a starożytne języki chińskie

Taiyu jest nazywany „żywą skamieliną języka dynastii Tang i Song”. Oto przegląd cech, które uzasadniają twierdzenie, że język tajwański to nie tylko dialekt, a lingwistyczna kapsuła czasu.

Kiedy mówimy w taiyu, używamy struktur i słownictwa, które w Pekinie czy Szanghaju wyszły z użycia ponad tysiąc lat temu. Język chiński przeszedł ogromną ewolucję, pod wpływem ludów północy, a potem zarządzone administracyjnie uproszczenie. Taiyu, odizolowany na południu i na wyspie, zachował „arystokratyczne” brzmienie dawnych epok. Nawiasem mówiąc, część archaizmów pojawiło się na podobnej zasadzie co w języku angielskim słowa używane przeze arystokrację normańską w kontrze do podbitego pospólstwa. To choćby pary angielskie/starogermańskie przeciw słowom starofrancuskim: pig–pork, cow–beef czy sheep–mutton.

Rymy poezji czasów Tang. Jeśli spróbujemy przeczytać wiersze słynnych poetów, takich jak Li Bai czy Du Fu, we współczesnym języku chińskim, wiele rymów nie będzie pasować. Jeśli jednak przeczytamy je w warstwie literackiej taiyu, rymy są niemal idealne! Wynika to z tego, że fonologia taiyu pozwala zachować fonetykę z okresu VIII do IX wieku.

Brak spółgłosek wargowo-zębowych (brak tzw. labiodentalizacji). W starożytnym chińskim nie istniał dźwięk „f”, a taiyu nie posiada go do dziś. Używa w tych miejscach „p” lub „h”). Przykładowo, znak „lekarstwo” (fa 法), który w mandaryńskim zaczyna się na „f”, w tajwańskim brzmi jak hoat. Jest to bezpośrednia pozostałość po fonetyce sprzed ponad tysiąca lat. Choć we współczesnym języku mandaryńskim najczęściej kojarzy się on z prawem (fǎlǜ 法律) lub metodą, jego pierwotne i bardzo archaiczne znaczenie, wywodzące się z buddyzmu i medycyny klasycznej, odnosiło się do Dharmy lub sposobu leczenia/receptury. To właśnie ten znak jest koronnym dowodem na starożytną fonetykę taiyu.

Składnia i archaiczne partykuły. Taiyu zachował wiele partykuł i konstrukcji gramatycznych z okresu dynastii Han i Wei. Przykładowo, użycie słowa bô (無) na końcu pytania o stan („czy masz...?”) jest identyczne z konstrukcjami znajdowanymi w klasycznych tekstach literackich sprzed wieków, które w chińskim z czasem zostały zastąpione przez partykułę ma (嗎).

Starożytne słownictwo. Taiyu zachował słownictwo, które w mandaryńskim uznaje się za martwe lub „książkowe”, podczas gdy na Tajwanie jest ono częścią codziennej mowy.

Tsáu (走) vs. Kiâⁿ (行). Po chińsku Zou znaczy „iść/chodzić”, a Pǎo znaczy „biegać”. W taiyu Tsáu znaczy „biegać”, a Kiâⁿ znaczy „iść/chodzić”. To jest identyczne z użyciem tych znaków w epoce dynastii Han, a więc około 2000 lat temu. W klasycznym chińskim zou zawsze oznaczało szybki bieg (ucieczkę), a xing spokojny marsz.

Tshù (厝) – dom. W chińskim używa się fangzi (房子) lub jia (家). W taiyu mówi się tshù. Dowód starożytności: Tshù/cuo w starożytnych tekstach oznacza „miejsce spoczynku” lub „rezydencję”.

Bak-chiu (目睭) – oczy. Po chińsku mamy yanjing (眼睛). W taiyu używa się znaku mu (目) – to piktogram oka używany w najstarszych inskrypcjach na kościach wróżebnych. Taiyu zachował jednosylabowe, archaiczne określenie organów ciała, podczas gdy chiński z biegiem stuleci przesiadał się na formy dwusylabowe.

Gún (ruan 阮) – my/nasz. W chińskim women (我們), a w taiyu – gún. Znak był używany jako zaimek osobowy w starożytnych dialektach środkowych Chin i tego znaczenia nie znajdziemy w słownikach języka standardowego.

Wiele przedmiotów codziennego użytku w taiyu nazywa się tak, jak nazywano je w epoce brązu lub w czasach pierwszych cesarzy. Tiáⁿ (ding 鼎) to garnek lub wok, a po chińsku guo (鍋).W starożytnych Chinach znak ten oznaczał trójnożny, rytualny kocioł z brązu, symbol władzy cesarskiej. Na północy słowo to stało się terminem historycznym, a na Tajwanie każda gospodyni domowa codziennie używa ding do smażenia ryżu i warzyw.

Tī (zhu 箸) to pałeczki. Po chińsku pałeczki to kuaizi (筷子). Zhu to oryginalne, klasyczne określenie pałeczek. Chińskie kuaizi to adaptacja tabu żeglarskiego – słowo zhu brzmiało podobnie do „zatrzymać się”, co było pechowe dla statku. Żeglarze zmienili nazwę na kuai – „szybki”).

Sposób, w jaki Tajwańczycy opisują ciało i ubranie, jest żywcem wyjęty z tekstów literackich z czasów Han. Bīn (面) to twarz. Po chińsku twarz to lian (臉). W klasycznym chińskim mian oznaczało twarz (stąd do dziś w wyrażeniu „zachować twarz” mamy mianzi).

Taiyu pozostał wierny archaicznej formie saⁿ (衫) na ubranie/koszulę. Po chińsku mamy yīfu (衣服). Znak shan odnosił się pierwotnie do lekkich, jednowarstwowych szat i w taiyu do dziś „wkłada się shan”. Dla kogoś, kto zna tylko współczesny chiński ma to posmak klasycznej elegancji. Lub jest pretekstem do wymyślania slangu.

Trzy różne negacje to osobny, gramatyczny rozdział tego językowego wehikułu czasu. Chiński uprościł negację głównie do słowa bu (不). Tajwański zachował precyzyjny system z okresu przed Qin, czyli sprzed 221 r. p.n.e.!

Typ negacji | Taiyu (Archaiczne) | Chiński współczesny | Znaczenie
M̄ (不) | M̄-sī | Bu-shi | Nie jest (przeczy faktom)
Bô (無) | Bô-thîⁿ | Meiyou | Nie ma (brak posiadania)
Buē (未) | Buē-hiáu | Hai-mei | Jeszcze nie (brak dokonania)

W taiyu te trzy formy są rygorystycznie rozdzielone, dokładnie tak, jak w pismach Konfucjusza czy Mencjusza.

O͘ (烏) to po tajwańsku czarny, a po chińsku hei (黑). Znak wu oznacza kruka, a w starożytnym chińskim używano go do opisania najgłębszej czerni. Potem chiński przeszedł na słowo hei, ale Tajwańczyk pijący „czarną kawę” mówi na nią o͘-ka-pi, używając słowa, które brzmi jak z opisów starożytnej poezji. Mam nadzieję, że słyszycie coffee w tym tajwańskim ka-pi? Czy nie?

Phang (fang 芳) po tajwańsku pachnący. Po chińsku – xiang (香). Fang to klasyczne określenie aromatu kwiatów i ziół, często używane w imionach żeńskich dla podkreślenia kobiecości. Taiyu używa go jako standardowego słowa na „ładny zapach”. Inną ciekawostką jest, że w taiyu nie mówi się „wąchać”, lecz Phīⁿ (鼻), co dosłownie oznacza „używać nosa”. To unikalna konstrukcja, gdzie rzeczownik stał się czasownikiem, co również jest częstym zabiegiem w klasycznej literaturze chińskiej.

Podsumujmy – dlaczego to wszystko przetrwało? Głównym powodem jest tzw. geograficzna marginalizacja. Rody i klany uciekające przed najazdami barbarzyńców z północy (Hunów, Mongołów, Mandżurów) przenosiły się na południowy wschód, zabierając ze sobą „czystą” mowę dworu. Góry prowincji Fujian, a później cieśnina tajwańska, zadziałały jak bariery ochronne, które nie pozwoliły na „zanieczyszczenie” języka wpływami obcymi, które ukształtowały dzisiejszy język

A oto greps i temat do zastanowienia dla czytających z uwagą. Pamiętacie testy językowe wędrowców w czasie konfliktów między Minnańczykami a Hakkijczykami? Tego nie da się stwierdzić, ale chciałbym wiedzieć, ile swoich zlinczowali Minnańczycy przez te wszystkie różnice w akcentach ich dwóch podgrup. Albo wady wymowy.

■

Osobna sekcja o slangu oraz idiomach języka chińskiego standardowego (guoyu) na Tajwanie i języka tajwańskiego znajduje się na s. 323.

1 Dzieło dostępne jest w domenie publicznej. Jej plik PDF załączam na stronie domowej tej książki.

2 You Tangshan gong, wu Tangshan ma 有唐山公,無唐山媽.

3 Pamiętacie efekty badań szczątków z Peskadorów? Pradawne ludy aborygeńskie, a więc i austronezejskie, wliczając Maorysów, pierwotnie pochodzą z wybrzeży Fujian.

4 Post konta 我的抗戰 z 28 lutego 2026. https://www.facebook.com/HankChuangROC/posts/pfbid037eaoMKxe4zJ93kR1Hvt88jnZoTxqzzFSM3iTqdeY4vjfqudU3X4EoEe46JeUthNVl [dostęp: 2026-02-28].

5 Idiom, zob. s. 105.

Hakkijczycy

Spóźnieni w Guandongu, a na Tajwanie też

Nazwa Hakka w języku chińskim (Kejia 客家) oznacza gości/przybywających i odnosi się do tego, że ta grupa etniczna pojawiła się na dzisiejszym południu „obszaru zajmowanego przez…ehm… „Cywilizację Chińską” w epizodzie wędrówki ludów w starożytności. Wtedy to matecznik Hanów został podbity i zdewastowany przez barbarzyńców stepowych z północy. Przyszli Hakka uciekali falami znacznie później niż przyszli Minnańczycy – główna fala migrowała dopiero za dynastii Song.

Ich język zachował więcej cech średniowiecznego chińskiego. Żartobliwie, ale niezwykle celnie można ich nazwać „dwukrotnie spóźnionymi”. W rezultacie ich charakter narodowy i zajęcia są zasadniczo różne od Minnańczyków. Hakka to pionierzy i twardzi, górscy rolnicy. Minnańczych to kupcy, marynarze i rolnicy nizinni.

Historia Hakkijczyków to nieustanna wędrówka za dostatkiem, w tym walka o przetrwanie na nieurodzajnych ziemiach prowincji Fujian i silny etos pracy. Ten pracowity ludek przejawia cechy mentalności, które są bardzo nietypowe dla innych etnosów należących do zbiorowości określanej w ChRL nazwą Chińczycy Han.

Częścią tej specyficznej konstrukcji tożsamościowej jest skłonność – którą sam nazywam ikoniczną – do migracji i otwartość na (zdolność do…) przyjmowanie obcych wzorców kulturowych. Przejawem tej zdolności jest następująca… może nie prawidłowość, ale na pewno rym. Hakkijczykiem był przywódca ruchu Niebiańskiego Królestwa Tajpingów – osadzonej na ideach Chrześcijaństwa rebelii antymandżurskiej w XIX wieku. Hakkijczykiem był sam Ojciec Narodu, główny ideolog Republiki Chińskiej Sun Jat-sen. Hakkijczykiem był reformator Deng Xiaoping, który ustawił ChRL na drodze do statusu potęgi gospodarczej, którymi są dziś. W połowie Hakkijczykiem był też założyciel i długoletni premier Singapuru Lee Kuan Yew.

[picture]

Budynek tulou w prowincji Fujian.

Powtarzający się wzorzec mentalności i konstrukcji psychicznej jest podwójny. To skłonność do migracji, bardzo nienaturalna dla związanych z ziemią rodzinną innych Chińczyków. Drugą cechą jest to, że w sposób naturalny Hakkijczycy stają się zwornikiem i pośrednikiem dla zewnętrznych idei, które właśnie przez nich (dzięki nim) są adaptowane przez resztę sinosfery.

Z uwagi – zapewne – na zdolność budowania sieci finansowych, Hakkijczyków nazywa się czasem „Żydami Azji [Wschodniej]”. Bardziej profesjonalne określenia to niezamierzenie zabawna „unikalna socjologia przetrwania wewnątrz świata chińskiego”. Konflikt z Malezyjczykami, będący efektem tej dominacji w sferze finansów i biznesu, był jednym z głównych impulsów powstania Singapuru.

Hakkijczycy na Tajwanie stanowią około 15–20% populacji. Ich kultura jest przesiąknięta pragmatyzmem wymieszanym z głęboką duchowością. Główna fala migracji Hakka na Tajwan przypadła na okres po 1683 roku. Ponieważ ludność Minnańska (Hoklo) zajęła już wtedy najżyźniejsze niziny zachodnie (s. 583), Hakkijczycy zostali zmuszeni do osiedlania się na trudniejszych terenach – na pogórzu i w wąskich dolinach. Co wręcz fascynujące, identyczna niedogodność spotkała ich w czasie ich pierwszej, starożytnej migracji – z północy na południe Chin. Na Tajwanie w większości obszarów cywilizowanych (wydzieranych aborygenom na sposób znany z Ameryki Północnej) ta okoliczność sprawiła, że stali się oni „buforem” między Minnańczykami a wojowniczymi aborygenami z gór.

Przesądem towarzyszącym ich osiedleniu był lęk przed „wyziewami dżungli” (zhangqi), które miały zabijać obcych. Hakkijczycy wierzyli, że tylko spożywanie ogromnych ilości imbiru i uprawa specyficznych gatunków herbaty może ich uodpornić na „demony mgły”.

Hakkijczycy w łagodnych górach prowincji Fujian budowali ikoniczne, okrągłe budowle mieszkalno-obronne zwane tulou. Na Tajwanie wspólnoty hakkijskie także budowały domy wspólnotowe w układzie obronnym, ale w kształcie litery „U” (weilongwu). Obyczajem, o którym mówi się rzadko, było „rytualne bratanie się” z ziemią. Przybysze podczas osiedlania się zakopywali pod progiem domu kości lub popioły swoich przodków przywiezione z kontynentu, wierząc, że „duchy gości” muszą zostać „duchami gospodarzami”, aby ziemia zaczęła rodzić.

Wojny klanowe z Minnańczykami, nazywane skrótem „Min-Ke” (in. fenlei xiedou) były tak krwawe, że na Tajwanie do dziś krążą opowieści o rzekach spływających krwią, które oddzielały zwaśnione wioski.

Nienawiść wynikająca ze sporów o dostęp do zasobów decydujących o przetrwaniu była tak głęboka, że obie grupy wykształciły systemy wzajemnych tabu. Na przykład, przez ponad dwa stulecia małżeństwa między Minnańczykami a Hakka były surowo zabronione.

System tabu i wzajemnej niechęci przenikał każdy aspekt życia, od religii po architekturę. Podczas wojen obie strony potrafiły sprzymierzać się z rządem lub aborygenami, byle tylko wyniszczyć drugą grupę migrantów. Podczas tych wojen obie strony potrafiły sprzymierzać się z rządem lub aborygenami, byle tylko wyniszczyć drugą grupę migrantów. Doświadczyłem osobiście tego, że obie strony do dziś mówią o tym raczej bardzo niechętnie.

Obie grupy miały swoich własnych „patronów wojennych”, a modlenie się do bóstwa przeciwnika uważano za zdradę klanu. Hakkijczycy czcili swoich bohaterów w „świątyniach Sprawiedliwych Obywateli” (yimin miao 義民廟), czyli ochotników, którzy zginęli, broniąc swoich wiosek i domostw przed Minnańczykami lub „wolnymi kupami”.

Minnańczyk nie mógł wejść do świątyni yimin, a Hakkijczyk do świątyni Mazu kontrolowanej przez Minnańczyków, bez ryzyka pobicia lub linczu. Bywało i tak, że gdy ktoś zabłądził do obcej wioski, musiał się odezwać. Jeśli nie potrafił wymówić specyficznych dla Hakka tonów lub spółgłosek, był brany za szpiega Minnańczyków. I odwrotnie. Krążyły całe legendy o takich „testach językowych” na drogach – grupy zbrojne zatrzymywały podróżnych i kazały im nazywać przedmioty (np. proso lub narzędzia rolnicze). Zła wymowa oznaczała wyrok śmierci na miejscu.

Jak już wiemy, Japończycy siłą zaprowadzili porządek. Traktując obie grupy z jednakową surowością, stanęli w roli wspólnego wroga. Rolę tę przejął reżim Kuomintangu, który z wielką determinacją pacyfikował klanowe konflikty. W końcu Minnańczycy i Hakkijczycy stopniowo i z oporami przeszli do ograniczonej współpracy.

Aleeee… echa niechęci – na przykład w formie złośliwych żartów o „skąpstwie Hakka” czy „porywczości Minnańczyków” – słychać na Tajwanie do dziś. Dawniej krążyło wierzenie, że Hakka mają „twarde kości”, których nie da się złamać, bo jedzą zbyt dużo soli. Minnańczycy z kolei byli wyśmiewani przez Hakka jako „miękcy i leniwi” z powodu ich bogatszych diet.

W niektórych starszych rodzinach Hakka babcie do dziś przestrzegają wnuki przed braniem ślubu z kimś, kto mówi dialektem Minnańskim. Podobno. Jest to echem tych dawnych, krwawych traum. Gdy przepytywałem poznane przygodnie osoby i dobrych znajomych, wyraźnie nie chcieli potwierdzić, czy te zadawnione urazy przetrwały… Więc wygląda na to, że przetrwały.

Reliktem i prawdziwym kuriozum pozostałym po tych dekadach wojen i wzajemnej nienawiści jest celebrowany do dziś festiwal świętej świni (in. Festiwal Głodnych Duchów; in. festiwal yimin – festiwal lojalnego ludu). Oprócz procesji z obowiązkowymi seksownymi tancerkami tańczącymi na dachach pick-upów, możemy delektować się egzotyką w postaci konkursu specjalnie do tego celu tuczonych ponad miarą świń. Tuczenie tych zwierząt do poziomu – w skrajnych przypadkach – 800 kilogramów budzi kontrowersje, ale dla Hakkijczyków to kluczowy rytuał jednoczący ich społeczność. To najwyższa ofiara dla poległych przed dekadami braci, poświęcających własne życie dla przetrwania pozostałych.

Jeśli komuś umknęła cecha szczególna obrzędowości i folkloru Hakkijczyków tajwańskich, to mówię wprost. Militarna przeszłość tej grupy wpłynęła na ich obecną religijność – bóstwami u nich nie są mędrcy, lecz polegli żołnierze.

U Hakkijczyków istnieje jeszcze jeden wyróżnik. Podczas gdy kobiety z innych grup z kontynentu (Hoklo, elity Qing, Hanowie) krępowały stopy, kobiety hakkijskie nigdy tego nie robiły. Wynikało to z pragmatyzmu – musiały pracować w polu na równi z mężczyznami. Zabawnym, ale i złośliwym przesądem innych grup był lęk przed „wielkimi stopami” kobiet Hakka. Wierzono, że kobieta o naturalnych stopach ma zbyt silny charakter i „zadepcze” szczęście męża. Hakka z kolei dumnie twierdzili, że ich żony mogą uciec przed niebezpieczeństwem i wykarmić rodzinę nawet w czasie wojny, podczas gdy kobiety z krępowanymi stopami są „tylko ozdobą”.

Nietypowym obyczajem było to, że panny młode Hakka w dniu ślubu musiały przejść boso długi dystans, aby udowodnić swoją wytrzymałość. Dla obcokrajowców ten brak krępowania stóp był znakiem postępu, ale na dawnym Tajwanie był to znak „niższego statusu klasowego” i ciężkiej fizycznej pracy. To zrodziło do dziś etos „Twardej Kobiety Hakka”, który do dziś pokazujący się to tu, to tam w tajwańskiej popkulturze.

Relacje między Hakka a rdzennymi mieszkańcami były niezwykle skomplikowane. Jako mieszkańcy pogórza regionu Miali, na wschód od miasta Hsinchu na północy Tajwanu, Hakkijczycy najczęściej stykali się z plemionami Atayal i Saisiyat. Hakka żyjący na pograniczu pełnili rolę pośredników w handlu kamforą i skórami jelenimi. Oczywiście często dochodziło do „wymiany krwi” – Hakka przyjmowali aborygeńskie zwyczaje, a nawet żenili się z rdzennymi kobietami, przez co nabywali prawo do ziemi.

Poważnym przesądem wśród Hakkijczyków był lęk przed aborygeńskimi „klątwami gór”. Wierzono, że wejście na teren plemienny bez ofiary z tytoniu i alkoholu spowoduje, że duchy gór „ukradną cień” intruza, co doprowadzi do śmierci. Z kolei aborygeni podziwiali Hakka za ich umiejętność wytwarzania prochu, co czyniło ich groźniejszymi przeciwnikami niż Minnańczycy.

I tu musimy się na chwilę zatrzymać z opowieścią. Jak to możliwe, że Minnańczycy fizycznie „nie potrafili” wyprodukować prochu?! Jego receptura znana jest przecież od wieków!

Diabeł tkwi jednak w geografii, chemii i logistyce przetrwania. Minnańczycy osiedlali się na nadmorskich równinach. Tam saletrę pozyskiwano głównie z importu z kontynentu lub zeskrobując wykwity ze ścian starych budynków i gnojowników. Byli uzależnieni od handlu morskiego.

Hakkijczycy żyli w górach i na pogórzu. Odkryli, że w specyficznym mikroklimacie tajwańskich lasów deszczowych, w jaskiniach oraz z popiołu konkretnych górskich roślin, mogą wytwarzać saletrę na skalę „partyzancką”. Nauczyli się pozyskiwać składniki prochu z surowców dostępnych pod ręką, co czyniło ich niezależnymi od dostaw z zewnątrz.

Równolegle działał inny pakiet czynników. Dla Minnańczyka na równinie broń palna była narzędziem obrony wioski przed rajdami. Dla Hakkijczyka w górach strzelba była narzędziem codziennej pracy. Musieli polować i walczyć w gęstych zaroślach, gdzie łuk był mniej skuteczny niż huk i rażenie prymitywnego garłacza. Hakkijskie rodziny przekazywały sobie wiedzę o mieszaniu składników prochu (siarki, węgla drzewnego i saletry) jako kluczową umiejętność przetrwania, niemal jak przepis na chleb.

Dodatkowo, praca w kamieniołomach wymagała użycia materiałów wybuchowych do rozsadzania głazów. Wszystko to sprawiło, że Hakka operowali prochem na co dzień, a nie tylko od wielkiego dzwonu w celach militarnych. Kiedy dochodziło do starć z Aborygenami, Hakkijczycy nie tylko strzelali, ale potrafili konstruować prymitywne miny i pułapki wybuchowe, co budziło u rdzennych mieszkańców wyspy zabobonny lęk.

Choć miny były prochowe, były użyteczną bronią. Stosowano długie lonty, zapalane przez obserwatorów, ale także prymitywne zapłony chemiczne. Z punktu widzenia aborygenów, takich jak Atayal, którzy byli mistrzami skradania się i walki wręcz, miny przybyszy niwelowały ich naturalną przewagę. Nie da się walczyć z ziemią, która wybucha pod stopami. Działa psychologia. Dla plemion, które wierzyły w duchy ziemi i lasu, nagła eksplozja pod nogami bez widocznego przeciwnika była interpretowana jako gniew bogów lub demoniczna moc Hakka. To zniechęcało skuteczniej niż proste strzelby Minnańczyków.

Wydarzeniem, o którym mówi się niechętnie, jest udział Hakka w japońskich ekspedycjach karnych przeciwko aborygenom. Hakkijczycy znali teren i służyli jako przewodnicy dla japońskiej armii, co doprowadziło do wielu krwawych pacyfikacji. Te historyczne napięcia są wciąż wyczuwalne podczas lokalnych festiwali w rejonie Miaoli i Hsinchu – podsłuchałem raz rozmowę miejscowych.

Hakka zdominowali przemysł kamforowy, który w XIX wieku był jednym z najważniejszych towarów eksportowych Tajwanu (s. 68). Praca w lasach kamforowych była śmiertelnie niebezpieczna. Pracownicy musieli chronić się przed atakami łowców głów i chorobami tropikalnymi. Wiąże się z tym zabawny przesąd. Ludzie tamtego miejsca i czasu wierzyli, że żucie betelu i barwienie zębów na czarno chroni przed „złym powietrzem” lasu. Białe zęby „świecą w ciemności” i przyciągają demony, a czarne czynią człowieka niewidzialnym.

[picture]

Pani szamanka plemienia Mudan (lud Paiwan) – białe zęby wskazują, że nie żuje betelu regularnie.

Kiedy Japonia przejęła Tajwan w 1895 roku, Hakkijczycy sprawili im znacznie więcej kłopotów niż inne grupy. Najważniejszym starciem tego momentu historii jest bitwa pod Baguashan. Opór nowym właścicielom wyspy dawały świetnie wyszkolone i bitne milicje Hakka. Ich trzej najważniejsi przywódcy, znani jako „Trzej Bohaterowie Hakka”, są symbolami poświęcenia. Hakkijczycy ulegli – poległo 4–5 tysięcy członków lokalnej milicji. Cały ten epizod nosi spore podobieństwo do walk między Brytyjczykami a Burami na południu Afryki.

Ale w końcu opór został zduszony. Zaczęła się – nawiązując do przekornego stylu Andrzeja Sapkowskiego – jak jej tam… kołegzystencja. Nietypowym obyczajem, o którym mówi się z goryczą, było przymusowe zmienianie nazwisk na japońskie. Hakkijczycy, prowadzą księgi rodowe zupu (族譜) sięgające wieków, a rodowód jest świętością. Czuli, że tracą duszę. Wiele rodzin potajemnie zapisywało swoje prawdziwe nazwiska na wewnętrznych stronach ołtarzy przodków, co dla japońskich inspektorów było niewidoczne.

Po 1945 roku reżim Czang Kaj-szeka narzucił „język narodowy” jako jedyny język urzędowy. Dla Hakka był to poważny cios – ich język zaczął zanikać szybciej niż tajwański, bo byli mniej liczni. Doszło do marginalizacji kultury Hakka, którą zaczęto postrzegać jako „wiejską” i „zacofaną”. Ludzkie hierarchie działają tak, że sami Hakkijczycy współpracowali w tym procesie! Wierzyli, że używanie własnego języka w miejscach publicznych przynosi pecha w karierze. Rodzice celowo nie uczyli dzieci rodzinnej mowy wierząc, że to język chiński jest biletem do lepszego świata. O tym procesie „dobrowolnej amnezji kulturowej” wielu Tajwańczyków mówi dziś z ogromnym smutkiem i poczuciem straty.

Przełom przyniosła demokratyzacja Tajwanu. W 1988 roku Hakkijczycy zorganizowali masowy protest w Tajpej pod hasłem „Przywróćcie mój język ojczysty”. Był to pierwszy raz, gdy Hakka publicznie rzucili wyzwanie dominacji języka standardowego i tajwańskiego.

Zakończę czymś pozytywnym. Najsłynniejszym kulinarnym symbolem Hakka jest leicha (擂茶) – herbata, która jest posiłkiem. To napój w którym do herbaty dodaje się ucierane orzechy, ziarna i zioła. To symbol oszczędności i zaradności w biedzie dawnych domostw. Pamiętajmy, że Hakkijczycy przeważnie zajmowali mniej urodzajne ziemie. To wymuszało dyscyplinę w gospodarowaniu zasobami. Nic nie może się zmarnować, więc resztki ziaren wrzucano do moździerza i zalewano herbatą.

Nietypowym obyczajem jest serwowanie leicha jako głównego dania podczas przyjmowania ważnych gości. Dla kogoś z zewnątrz może to wyglądać jak podawanie „zupy z orzechów”, ale dla Hakka to komunikat, a zarazem najwyższy wyraz szacunku i pokazanie, że rodzina jest ogarnięta i pracowita.

■

Waishengren

O tym jak wyglądały losy wajszengżenów na Tajwanie i w jakich okolicznościach się pojawili na wyspie, wiecie już z rozdziału „Uciekinierzy”, s. 87. Tu Opowiemy sobie, kim byli i kim są w aspekcie mentalności, kultury i oprogramowania cywilizacyjnego.

Historia przybycia waishengren (外省人) na Tajwan to zderzenie dwóch odmiennych światów, które mimo wspólnych korzeni etnicznych, przez dekady izolacji i odmiennych doświadczeń historycznych, stały się sobie niemal obce. Poniżej zebrałem dla was garść najważniejszych obserwacji o tych ludziach. Oto ich kluczowe cechy.

Elitarna mozaika i „pan-chińskość”

W przeciwieństwie do wcześniejszych fal migrantów, którzy byli głównie rolnikami z dwóch południowych prowincji, waishengren stanowili przekrój całych Chin. Wśród uchodźców znaleźli się intelektualiści z Pekinu, bankierzy z Szanghaju, szlachta z Hunanu, a nawet muzułmanie z prowincji Ningxia.

Ta różnorodność sprawiła, że na małym obszarze Tajwanu pojawiły się dziesiątki grup tożsamościowych – ideologicznych, religijnych, lokalnych – których tradycje żyły tysiące lat. W samych Chinach kontynentalnych zostały później brutalnie przerwane przez rewolucję kulturową. Tajwan stał się dla nich wszystkich – dla klasycznej cywilizacji chińskiej – „Arką Noego”. Za chwilę zresztą dotrzecie do rozdziału pt. „Zaginiony świat” tradycyjnych Chin.

Kulinarne dziedzictwo

Tajwan – oraz ja sam – zawdzięcza tym przybyszom wprowadzenie na wyspie kultury mącznej (mianshi 麵食). Wcześniej Tajwan, pod wpływem japońskim i południowochińskim, był wyspą ryżu i batatów. Waishengren wprowadzili pierożki, bułeczki na parze i różnorodne techniki wędzenia mięs.

Najciekawszym przykładem jest tajwańska zupa z amkaronem w nitkach i wołowiną (niurou mian). Wołowina była na Tajwanie tabu, gdyż krowy traktowano jako partnerów w rolnictwie, a nie jedzenie. Weterani z kontynentu, tęskniąc za smakami domu, przemogli tabu – ich domowy przysmak dziś jest kulinarnym symbolem wyspy. A narodziło się z biedy i tęsknoty w osiedlach wojskowych.

Standardowy chiński stał się barierą i narzędziem dominacji. Przybyli na Tajwan posługiwali się językiem standardowym, często z silnymi akcentami regionalnymi, albo swoimi dialektami (szanghajskim, kantońskim, syczuańskim). Dla miejscowych Tajwańczyków, którzy od 50 lat mówili po japońsku i w dialekcie tajwańskim, chiński był językiem obcym.

To, oprócz narzucenia politycznej dominacji, stworzyło natychmiastową kastowość: ci, którzy władali chińskim, zajęli stanowiska w administracji i edukacji. Powstał paradoks: przybysze uważali się za „prawdziwych Chińczyków”, podczas gdy miejscowych postrzegali jako „zniekształconych” przez japońską kolonizację, co rodziło głębokie poczucie wyższości u jednych i upokorzenia u drugich.

Mam związana z tą sprawą anegdotę osobistą. W czasie studiów doktoranckich chodziłem na zajęcia profesora liczącego chyba z 90 lat, a który pochodził z Szantungu, samej północy Chin. Jego akcent był dla mnie całkowicie, totalnie niezrozumiały. Potrafiłem rozpoznać co najwyżej pojedyncze słowa, a i to wyłącznie dzięki domyślaniu się ich z rytmu wypowiedzi. Pozostali studenci, jak się przyznali, rozumieli maksymalnie 60–70 procent.

Profesor był faktycznie bardzo wiekowy. Często przestawał mówić i ucichał jakby odpoczywał dłuższą chwilę, by po kilku sekundach wznowić wywód bardzo ożywionym, naładowanym energią tonem. Dało mi okazję do grepsu. Gdy chwila pauzy i oklapnięcia zrobiła się wyjątkowo długa, teatralnym szeptem zasugerowałem: „Umarł!”. Rzeczywiście tak to wyglądało. Bardzo to sąsiadów z ławek obok rozbawiło.

Dotkliwym wzmocnieniem problemu było to, że spora część przybyszy pochodziła z wyszych warstw swoich społeczeństw źródłowych, a miejscowi, nawet ci, którzy awansowali do rangi elity politycznej i intelektualnej, legitymowali się raczej pochodzeniem rolniczym. Wielu waishengren pochodziło z wielkich metropolii Chin, które w latach 30. i 40. XX wieku były jednymi z najnowocześniejszych miast świata, jak Szanghaj. Przywieźli oni ze sobą modę, jazz, nowoczesne techniki zarządzania i kosmopolityczne podejście do życia. Tajwan w tamtym czasie, mimo japońskiej modernizacji, był wciąż w dużej mierze rolniczy, konserwatywny i faktycznie zacofany. To zderzenie lansu z wielkich miast z surową, tajwańską wsią stworzyło dodatkowy dystans społeczny. Przybysze widzieli w Tajwańczykach chłopów, a Tajwańczycy w przybyszach widzieli aroganckich „miejskich panów”.

Waishengren przywieźli ze sobą bardziej rygorystyczne, patrylinearne struktury konfucjańskie, często związane z hierarchią wojskową i urzędniczą. Ich życie kręciło się wokół państwa i lojalności wobec partii. Miejscowi natomiast żyli w strukturach klanowych, silnie związanych z lokalną ziemią, świątyniami bóstw opiekuńczych i lokalnym handlem. Tę różnicę w lojalnościach podbijała różnica w ideologii narodowej – jedna była skierowana ku idei „Wielkich Chin”, a druga ku „lokalnemu domostwu”.

Różnice cywilizacyjne i mentalne polegały na źródle modernizacji. Bengshengren (dosł. ci, co urodzili się w tej prowincji) byli „zmodernizowani po japońsku” – cenili punktualność, surową dyscyplinę i higienę publiczną. Waishengren byli „zmodernizowani na modłę chińską/zachodnią” lub wcale – ich kultura była bardziej swobodna, oparta na osobistych koneksjach (guanxi)¹ i elastyczności, co ze swojej strony benshengren postrzegali jako chaos i brak cywilizacji.

Przykłady konfliktów kulturowych, a więc o podłożu niepolitycznym, to fascynujący zbiór przykładów z codzienności. W sferze higieny i porządku było tak, że po przybyciu armii Republiki Chińskiej, miejscowi Tajwańczycy byli zszokowani zachowaniem żołnierzy z kontynentu. Wychowani w japońskim reżimie sanitarnym, nie rozumieli, dlaczego przybysze gotują na ulicach, wyrzucają śmieci gdzie popadnie lub publicznie załatwiają potrzeby fizjologiczne. Z kolei przybysze uważali tajwańską obsesję na punkcie czystości za „japońskie dziwactwo”.

Kobiety waishengren, zwłaszcza te z wyższych sfer, nosiły eleganckie qipao i zachodnie suknie, co miejscowe kobiety postrzegały jako prowokacyjne lub zbyt wystawne. Z drugiej strony, tajwańskie noszenie japońskich drewnianych chodaków (geta) przez mężczyzn było dla przybyszów symbolem „kolaboracji” i brakiem gustu. Przejawem tego konfliktu był zapach – przybysze pachnieli, także w obraźliwych stereotypach, obcymi przyprawami i perfumami, miejscowi – japońskim mydłem i ryżem.

Tajwańczycy przyzwyczaili się do japońskiego legalizmu, a więc surowego trzymania się litery prawa². Waishengren wierzyli w siłę relacji międzyludzkich. Gdy dochodziło do sporów sąsiedzkich, Tajwańczyk chciał iść do sądu lub na policję, a waishengren chciał „załatwić sprawę” przez wspólnego znajomego lub łapówkę. To rodziło wzajemną nieufność: Tajwańczycy widzieli w przybyszach korupcję, a przybysze w Tajwańczykach widzieli bezduszne automaty.

Nacjonalizm Han (漢民族主義)

Nacjonalizm w wydaniu waishengren nie był jedynie ideologią polityczną, ale głęboko zakorzenionym poczuciem misji cywilizacyjnej (s. 284). Dla przybyszów, którzy uciekli przed komunizmem, Tajwan stał się „Kustoszem Chin” – miejscem, gdzie prawdziwa krew i kultura Han miały zostać przechowane do czasu odzyskania kontynentu. Przejawiało się to na kilka kluczowych sposobów. Oto one.

Kult „Ortodoksji” i Ruch Odrodzenia Kultury Chińskiej

Kiedy na kontynencie trwała Rewolucja Kulturalna, niszcząca świątynie i klasyczne teksty, nacjonalizm Han u waishengren przybrał formę Ruchu Odrodzenia Kultury Chińskiej (中華文化復興運動). W szkołach wprowadzono rygorystyczną naukę klasycznego języka chińskiego (wenyanwen) i etyki konfucjańskiej. Nacjonalizm ten objawiał się w przekonaniu, że to właśnie na Tajwanie bije serce narodu Han. Symbolem tego była budowa National Revolutionary Martyrs’ Shrine w Tajpej. Jest to monumentalny obiekt w stylu dynastii Ming. Budowla miała pokazać, że duch Han jest wieczny i niezłomny, w przeciwieństwie do „obcej” ideologii marksistowskiej.

Tabuizacja wpływów „barbarzyńskich” i japońskich

Nacjonalizm Han u tej grupy objawiał się silną potrzebą „oczyszczenia” Tajwanu z naleciałości 50-letniej okupacji japońskiej, którą postrzegano jako upokorzenie dla rasy Han. To właśnie ten element ideologiczny był podłożem tego, że tuż po przejęciu wyspy przez Republikę Chińską, zmieniono nazwy tysięcy ulic na nazwy chińskich miast lub konfucjańskie cnoty.

Co więcej, w kręgach elit waishengren długo panowało niepisane tabu dotyczące zawierania małżeństw z aborygenkami. Wynikało z chęci zachowania „czystości linii Han”. Dopiero trudna rzeczywistość demograficzna (brak kobiet wśród żołnierzy) zmusiła wielu z nich do odejścia od tej surowej zasady.

Zmiana nazwisk i „Genealogiczna Nostalgia”

Dla waishengren bycie Hanem oznaczało przynależność do konkretnego rodu z konkretnej wioski na kontynencie. Nawet dzieci urodzone już na Tajwanie były uczone, że ich „rodzinnym domem” (jíguan 籍貫) jest np. prowincja Szantung czy Syczuan, a nie Tajpej czy Kaohsiung.

W rezultacie tego imperatywu w osiedlach wojskowych juancun nad drzwiami często umieszczano tabliczki z nazwami rodowymi wskazującymi na pochodzenie z okresu dynastii Tang lub Song. Był to wyraz nacjonalizmu genealogicznego – przekonania, że są oni strażnikami linii krwi, która wywodzi się z dorzecza Rzeki Żółtej.

W sytuacjach towarzyskich waishengren przedstawiał się zwykle frazą „Tajwańczyk Syczuański” albo „Tajwańczyk z Szantungu”. Do lat 90. w dowodach osobistych na Tajwanie wpisywano prowincję pochodzenia przodków z kontynentu, a nie miejsce urodzenia, co było prawnym usankcjonowaniem nacjonalizmu Han jako fundamentu tożsamości państwowej.

Te przejawy nacjonalizmu sprawiły, że przez dekady waishengren postrzegali Tajwan nie jako odrębną ojczyznę, ale jako tymczasową twierdzę wielkiego narodu Han. Do dziś te zaszłości kładą się cieniem na debacie o niepodległości wyspy.

■

1 To sieci zaufania budowane przez Chińczyków w miejsce zjawiska tzw. bezosobowej prospołeczności – zaufania wobec obcych.

2 Musimy pamiętać, że Japończycy są mistrzami tzw. grupizmu, a ich kultura jest wręcz na szokującym poziomie niekompatybilna z rządami transparentności i przestrzegania zasad praworządności. Na Tajwanie narzucili oni system praw, który faktycznie opierał się na przestrzeganiu prawa, ale był narzędziem kolonialnego trzymania miejscowych za mordę.

Obcokrajowcy z krajów europejskich

Historycznie, w ostatnich dekadach osoby o pochodzeniu europejskim (biali), to przyjezdni z tzw. Wielkiej Siódemki, a więc USA, Kanada, Wielka Brytania, Australia, Nowa Zelandia, Irlandia i RPA. Ta grupa liczy około 100 tysięcy, z czego ok. 40 % stanowią Amerykanie, w tym murzyni. Pracowników z UE jest procentowo niewiele mniej.

Od 2018 roku Tajwan intensywnie przyciąga wysokiej klasy specjalistów z USA i Europy za pomocą tzw. Employment Gold Card „Złotej Karty Zatrudnienia” (就業金卡). W przeciwieństwie do standardowych wiz pracowniczych, posiadacze Złotej Karty nie są przywiązani do jednego pracodawcy. Pozwala to na rozwój tzw. „cyfrowego nomadyzmu” wewnątrz Tajwanu, co tajwańskie media biznesowe (np. CommonWealth Magazine 天下雜誌) opisują jako kluczowy element budowania tajwańskiej siły technologicznej, a więc i Krzemowej Tarczy.

Tajwańska opinia publiczna darzy ogromnym zainteresowaniem i czyni celebrytów z zachodnich imigrantów, którzy płynnie mówią w po tajwańsku lub chińsku i promują kulturę Tajwanu w internecie. To tzw. „biali korespondenci”. Twórcy tacy jak @LoganBeck (z USA) czy kucharze z Europy są częstymi gośćmi w programach typu talk-show. Tajwańscy socjolodzy zauważają, że obcokrajowcy, którzy potrafią zjeść śmierdzące tofu” zyskują status lokalnych celebrytów, co w tajwańskich mediach nazywa się efektem „obcokrajowcy kochający Tajwan” (waiguoren ai Taiwan 外國人愛台灣).

Wśród przyjezdnych tego typu panuje „wielka przewaga mężczyzn”. W grupie obywateli USA, Wielkiej Brytanii i Niemiec pracujących na Tajwanie, mężczyźni stanowią od 70% do 80% populacji każdej z tych nacji. Tajwańskie serwisy informacyjne analizują ten trend w kontekście rynku matrymonialnego, zauważając, że zachodni mężczyźni są znacznie częściej partnerami Tajwanek niż zachodnie kobiety partnerkami Tajwańczyków.

Przed wyjaśnieniem fenomenu powstrzymuje ich tabu. Mnie – nie. Pierwszą z wielu przyczyn jest to, że faceci w początkach swojej dwudziestki przyjeżdżają „na Azjatki”. Drugą sprawą, przy zawieraniu małżeństw najważniejszą, jest to, że większość ludzi mierzy wzajemny status. To z tej przykrej cechy gatunkowej Homo Sapiens bierze się m.in. dysproporcja małżeństw Polek i Polaków na Wyspach Brytyjskich – 80% związków mieszanych to Polki. Obcokrajowcy na Tajwanie cieszą się gradientem statusu zasadniczo wyższym, niż gradient kobieta–mężczyzna i zasada działa dla nich.

Zjawisko nabiera cech wręcz surrealistycznych. W starych dobrych czasach słyszałem propagowane przez Amerykanów opowieści (prawdziwe) o tym, jak chłopak Tajwańczyk w nocnym klubie pozwalał swojej dziewczynie spełnić jej skryte marzenie… i puszczał ją do mocno macanego tańca z jakimś napalonym na nią gostkiem. Czego się nasłuchałem w temacie podrywania Tajwanek i ich otwartości typu „nogi w proce” przytaczać tutaj nie będę. Domyślcie się.

Mimo że obcokrajowcy żyją na całej wyspie, dzielnica Tianmu w Tajpej pozostaje historycznym i symbolicznym centrum obcokrajowców. Zjawisko wynika głównie z tego, że w dzielnicy zwyczajowo mieszkają pracownicy placówek dyplomatycznych.

Ciekawostką jest legenda miejska, która dotyczy nazwy tej dzielnicy – Tianmu (天母). W latach 30. XX wieku japoński przedsiębiorca Nakanishi Enzo założył w tym rejonie sektę religijną i zbudował świątynię poświęconą bóstwu Tenmo (jap. 天母). Bóstwo to miało być połączeniem japońskiej bogini słońca Amaterasu oraz tajwańskiej bogini morza Mazu (Mazu jest często nazywana „Niebiańską Świętą Matką” – Tianshang Shengmu). Japończycy chcieli w ten sposób stworzyć duchowy pomost między kolonizatorami a miejscową ludnością.Legenda miejska to opowieść, w której gdy Amerykanie zaczęli stacjonować na Tajwanie, jeden z żołnierzy miał zapytać lokalnego rolnika o nazwę okolicy. Rolnik nie rozumiał angielskiego i odpowiedział w dialekcie tajwańskim: „Thiam-bó?” (聽無), co oznacza dosłownie: „Nie rozumiem, co mówisz”. W rezultacie Amerykanin zapisał fonetycznie tianmu, myśląc, że to nazwa geograficzna.

Generalnie, życie na Tajwanie to dla obcokrajowca szereg zabawnych zdarzeń i perypetii. Sam przyjazd odsiewa ludzi i zwykle na wyspę trafiają ci, którzy cieszą się z nieoczekiwanych różnic kulturowych. Biały mieszkaniec Tajwanu to bardzo wieloaspektowy typ mentalności.

[picture]

Pamiątkowa fotografia mojego landlorda.

Z rozlicznych epizodów podzielę się jednym incydentem. Właściciel budynku, w którym wynajmowałem mieszkanie, naszedł mnie w celu przyjęcia czynszu w chwili, gdy oglądałem Szeregowca Ryana. Jego pech chciał, że filmy wojenne zawsze oglądam z jakimś powiązanym rekwizytem w ręku. Po tym, jak zapukał, uchyliłem drzwi i rzuciłem mu pod nogi atrapę granatu niemieckiego i natychmiast zatrzasnąłem ponownie drzwi. Usłyszałem przez nie głęboko satysfakcjonujące moje jestestwo: „Yyyy?!”

Nauczyciele języka angielskiego

Zasobniejsi rodzice na Tajwanie często wywierają presję na właścicieli szkół, aby zatrudniali wyłącznie nauczycieli ze wspomnianej Wielkiej Siódemki. W ich rankingu hierarchii najwyżej stoi akcent amerykański (tzw. general American) ponieważ jest on utożsamiany z sukcesem biznesowym i kulturą Hollywood. Upierają przy akcencie niezwykle specyficznym – nowojorskim. W praktyce zwykle jest tak, że dzieciaki mają poważne problemy ze złapaniem języka, gdyż rotacja nauczycieli i ich akcentów i regionalizmów jest dla nich kompletnie niezrozumiała.

Często zdarza się, że nauczyciele z Europy (np. z Polski czy Holandii), mimo perfekcyjnej znajomości języka i wyższego wykształcenia pedagogicznego, muszą walczyć z uprzedzeniami lub udawać akcent, aby sprostać oczekiwaniom rodziców, którzy płacą wysokie czesne za „oryginalny produkt”.

Tajwan posiada jedne z najbardziej rygorystycznych przepisów dotyczących weryfikacji nauczycieli obcokrajowców, co jest wynikiem kilku głośnych skandali z przeszłości, które wstrząsnęły tajwańskimi mediami. Najbardziej znaną np. sprawa Chen Xinga, rodzimego tajwańskiego nauczyciela-celebryty. Jego działalność wyszła na jaw dopiero po tym, jak jego była uczennica popełniła samobójstwo po napisaniu debiutanckiej powieści, w której opisała przeżycia, a raczej przejścia jako bohaterka dzieła.

Każdy obcokrajowiec chcący uczyć w buxibanie musi przedstawić tzw. Criminal Record Check (zaświadczenie o niekaralności) z kraju pochodzenia, które musi zostać zalegalizowane przez tajwańskie biuro przedstawicielskie (TECRO) za granicą. Dodatkowo, tajwańskie Ministerstwo Edukacji prowadzi ogólnokrajową bazę danych nauczycieli. Jeśli nauczyciel zostanie zwolniony za niewłaściwe zachowanie lub naruszenie etyki zawodowej, trafia na „czarną listę”, która uniemożliwia mu podjęcie pracy w jakiejkolwiek innej placówce edukacyjnej na wyspie. Tajwańskie media często podkreślają, że bezpieczeństwo uczniów jest priorytetem, co czyni rynek pracy dla nauczycieli bardzo bezpiecznym, ale też trudnym do wejścia dla osób z nie do końca pozytywną przeszłością.

Wszystkie te wysiłki są gówno warte.

Do dzieci na poziomie systemowym dopuszczani są zboczeńcy i degeneraci, którzy w zdecydowanej większości osłaniają się „krzemową tarczą” prestiżu oraz „ochrony” ze strony organizacji i aktywizmu LGBT, które promowane są na poziomie krajowym. Przykładem jest osobnik, którego obnażanie się przed 9–10–letnimi dziećmi udokumentowałem w czasie festiwalu aborygeńskiego w 2023 roku. Jest to jeden z kilkunastu incydentów, których byłem świadkiem. Wykonywał obleśne, wyuzdane gesty – a dzieci szalały z ekscytacji na widok tego dorosłego, który pozwala im robić wszystko.

Sprawca cieszy się i ogólnokrajową popularnością, i całkowitym immunitetem w każdej lokalnej społeczności, której się pojawi. Nauczyciele – sterroryzowani i zastraszeni. Ich supervisorzy – to samo. Rodzice, często bardzo konserwatywni i praktykujący chrześcijanie, rozumiejący szkodliwość treści seksualnych na umysł dziecka – w typowej sytuacji nic nie wiedzą. Sam osobnik jest powiązany politycznie – nie do ruszenia.

Od mniej więcej 4–5 lat trwa intensywne wprowadzanie ideologii i warunków mentalnych do podawania dzieciom tzw. blokerów dojrzewania, skutkujących nieodwracalną bezpłodnością, o czym rodzice nie są informowani. Rodzice są zaś kompletnie otumanieni, a przy tym rozbrojeni mentalnie przez operację zorganizowaną w absolutnie imponujący sposób. Tak jak i w przypadku innych krajów rozwiniętych, seksualność przestaje być w praktyce wiązana z prokreacją; kwestie programowania układu dopaminergicznego (motywacyjnego) stoją poza horyzontem percepcji – ci ludzie, w tym rodzice zaatakowanych dzieci, nie wiedzą lub nie chcą wiedzieć, o czym do nich mówię.

W jednym z najbardziej wytrącającym mnie osobiście ze spokoju ducha incydencie miałem interakcję z chłopakiem w wieku ok. 12-13 lat. Jego „liberalna” matka przekonała go, że może być dziewczynką. Zapuścił więc długie włosy, a gdy nowy nauczyciel zastępczy pokazał się w klasie, zaczął tak zabiegać o uwagę nowo przybyłego, przez całe zajęcia, że niemal uniemożliwiało to nauczanie innych dzieci. Tylko z tego powodu z 50 minut przepadło około 15.

Gdyby ktoś z was nie łapał, o co chodzi z motywacją, to wyjaśniam w maksymalnym skrócie: U poprawnie zsocjalizowanej osoby układ nagród jest przestrojony z przyjemności zwierzęcych (seks, zdobywanie pożywienia) na aktywację pod wpływem bodźców społecznych. To podziw, wzrost statusu, którym inni nagradzają za wysiłek, determinację, poświęcenie, pracę nad sobą itp.

W sektach religijnych ofiary są nagradzanie za przynależenie do nich, zgodność ideologiczną i posłuszeństwo prowodyrom lub internalizację światopoglądu. W przypadku powyższym chłopak został we wręcz szokujący sposób uzależniony od pozyskiwania uwagi otoczenia (typowo to zawiera m.in. podziw, szacunek itp). Jest to standardowy model manipulacji przy indukowaniu w dzieciach panicznego lęku przed procesem dojrzewania lub indukowania schorzeń takich jak autogynefilia (fetysz tożsamości kobiecej u mężczyzn).

O matce wspomniałem w formule hipotezy, gdyż w praktycznie wszystkich upublicznionych przypadkach tego typu inicjatorką okaleczeń psychicznych i fizycznych jest właśnie matka, której ideologicznie zaszczepiono pragnienie wychowania chłopca pakietem kulturowym „dziewczynki” – celem (typowo) zwalczania tzw. toksycznej męskości.

■

Zapaść demograficzna, „nowi mieszkańcy” i rynek pracy

Na Tajwanie pracownicy importowani, będący protezą dla efektów deficytu prokreacyjno-statusowego, pochodzą z czterech krajów z Azji Południowo-Wschodniej: Indonezji, Wietnamu, Filipin i Tajlandii. Po 2000 roku, ta migracja stała się kręgosłupem tajwańskiej gospodarki. Ale jednocześnie stała się też źródłem głębokich zmian społecznych.

Obecnie na wyspie przebywa ponad 800 000 pracowników migrantów, co sprawia, że ich obecność jest widoczna w każdym sektorze – od opieki domowej po najcięższy przemysł. To oznacza, że jeden na trzydziestu mieszkańców wyspy jest importowaną siłą roboczą.

Kraj | Liczba | Główne sektory
Indonezja | ok. 285 000 | Opieka domowa i rybołówstwo
Wietnam | ok. 270 000 | Produkcja przemysłowa i budownictwo
Filipiny | ok. 155 000 | Sektor elektroniczny (hi-tech) i produkcja
Tajlandia | ok. 70 000 | Budownictwo infrastrukturalne i ciężki przemysł

Na Tajwanie zjawisko „zastępowania” (z ang. job displacement) w sektorze 3D¹, jest rozpędzone do pełnej prędkości. Jest to zjawisko o potężnych, potencjalnie wręcz zabójczych konsekwencjach, z których najczęściej debatowanym na Tajwanie jest odbieranie natywnej tajwańskiej młodzieży tzw. entry jobs². Migranci zupełnie zdominowali niektóre zawody. Choć oficjalnie mówi się, że młodzi Tajwańczycy „nie chcą tej pracy”, prawda jest Inna. Masowy napływ taniej siły roboczej zamroził płace w budownictwie i produkcji, czyniąc te zawody finansowo nieatrakcyjnymi dla osób wchodzących na rynek pracy, a chcących z biegiem lat dorobić się własnego lokum i założyć rodzinę.

Sprawa jest zjawiskiem systemowym – tak jak i w krajach europejskich. Identycznie też jest traktowana – jako święte i nienaruszalne tabu. Starszego pokolenie Tajwańczyków narzeka (ale jest to skrupulatnie rugowane przez nacisk w postaci propagandy rządowej), że obecność migrantów w fabrykach „psuje fengshui” zakładów pracy. Ma to wynikać z innych obyczajów religijnych, np. modlitwy muzułmańskie przybyszy – przede wszystkim z Indonezji.

Obecność zagranicznych pracowników to cały pakiet ciekawostek i zjawisk. Wybrałem jedno. Tajwańscy pracodawcy często segregują lub mieszają pracowników według narodowości, wierząc, że np. Tajowie są „zbyt porywczy”, a Wietnamczycy „zbyt przebiegli”. Mieszanie etnosów ma zapobiegać solidarności pracowniczej.

Tajwańczycy mówią baaardzo niechętnie o konsekwencjach aktualnego stanu rzeczy. Bez migrantów system ubezpieczeń społecznych i opieki nad seniorami by się zawalił. Młodzi Tajwańczycy z klasy średniej mogą robić kariery w IT tylko dlatego, że ich domami i dziadkami opiekują się migrantki, które zarabiają ułamek ich pensji.

Zdecydowanie najgłośniejszą na Tajwanie książką o tym problemie jest napisana przez socjolog (socjo-loszkę) Lan Pei-chia (藍佩嘉) w Transnarodowych Kopciuszkach (跨國灰姑娘). Książka ta wywołała na Tajwanie wielką debatę o tym, czy dobrobyt wyspy nie jest zbudowany na wyzysku kobiet z Azji Południowo-Wschodniej.

Autorka pokazuje, że tajwański dom stał się miejscem „mikrosegregacji”. Z jednej strony Tajwanki (pracodawczynie) zyskały wolność zawodową i mogły wyjść z tradycyjnych ról przypisanych im przez konfucjanizm, ale stało się to kosztem innych kobiet.

Aha! Czyli opresja patriarchatu została zastąpiona inną – w ramach tej samej płci!

Zjawisko emancypacji kosztem trzymania w dole innych jest nieusuwalną cechą wszelkich ludzkich społeczeństw. Kazus tajwański niemal doskonałą paralelą meksykańskich kobiet-„służących” w domach klasy średniej i wyższej w USA, ale też Polek w krajach Zachodu Europy i Ukrainek w Polsce.

Na Tajwanie te służące – bo taka jest ich faktyczna funkcja i rola – przed wyjazdem z własnych krajów były często wykształcone w dobrym zawodzie, jednak marzyły o lepszym życiu i bardziej godziwych zarobkach w dolarach tajwańskich. Na miejscu zderzają się z rzeczywistością ciężkiej, nisko płatnej pracy, braku prywatności i statusu „obywatela drugiej kategorii”. Co więcej, ich pobyt na Tajwanie jest tymczasowy i zawieszony między dwoma światami – domem, który utrzymują swoimi przelewami, a domem pracodawcy, w którym nigdy nie są i nie będą „u siebie”. Wewnątrz jednego mieszkania wyznaczane są niewidzialne granice: która łazienka jest dla kogo, gdzie wolno siedzieć, a nawet co wolno jeść. Idealnie opisuje to słynna fraza: „Poprosiliśmy o robotników, a dostaliśmy ludzi”.

Korea Południowa a Tajwan

W Korei architektura „wyzysku” cudzoziemców jest opisywana jako „legalna klatka” i „współczesne niewolnictwo”. Kraj desperacko potrzebuje rąk do pracy, a rząd stworzył mechanizmy prawne, które czynią tych pracowników „niewidzialnymi”.

Od 1991 roku funkcjonował system stażystów przemysłowych, który traktował ludzi nie jako pracowników, lecz uczniów, co pozwalało na omijanie płacy minimalnej i praw pracowniczych. W 2004 roku zastąpił go System Pozwoleń na Zatrudnienie (EPS), który choć przyznał pewne prawa, wprowadził nowe pułapki prawne. Kluczową rolę gra „pułapka 1780 dni”, w której pracownicy EPS mogą przebywać w kraju maksymalnie przez 4 lata i 10 miesięcy. Jest to celowe działanie, ponieważ uzyskanie stałego pobytu (wiza F-5) wymaga 5 lat nieprzerwanego pobytu, co dla pracowników kontraktowych jest prawnie zablokowane.

Podobnie jak na Tajwanie, zarządzono, że pracownicy są przypisani do konkretnego pracodawcy. Zmiana pracy wymaga jego zgody, co sprawia, że są uwiązani nawet w sytuacjach nadużyć lub przemocy.

Korea ma silną zależność gospodarczą od cudzoziemców w sektorach, które tu i wszędzie są „cichym silnikiem” koreańskiej gospodarki, pracując głównie w produkcji (80%) oraz rolnictwie i hodowli (11%) i innych zawodach typu 3D, których odmawiają młodzi Koreańczycy, popełniając tym zawodowe i społeczne samobójstwo w identycznym mechanizmie co w innych krajach wysoko rozwiniętych.

Przemysł stoczniowy, strategiczny dla Korei i niegdyś światowa potęga, przeżywa wręcz krytyczne załamanie kadrowe. Zagraniczni pracownicy wypełniają tę lukę, i aktualnie stanowią większość nowych rekrutacji. Liczba pracowników w przemyśle stoczniowym spadła o 54% (z 200 000 w 2014 roku do 93 000 w 2023 roku).

W 2024 roku w Korei mieszkało 1,56 miliona cudzoziemców, z czego 1 milion pracował. Liczba obcokrajowców wzrosła o 35% w ciągu 9 ostatnich lat (z 1,15 mln w 2015 roku do 1,56 mln w 2024 roku). W 2004 r. przez system EPS wjechało ok. 3 000 osób; do 2023 r. liczba ta wzrosła do ponad 100 000 (31-krotny wzrost).

W 2023 r. aż 86% nowych pracowników w branży stoczniowej stanowili cudzoziemcy. Ich głównym problemem jest wstrzymywanie wypłaty wynagrodzeń. W 2022 roku łączna kwota skradzionych płac wyniosła ponad 87,4 miliona dolarów (wzrost o 25,8% w porównaniu z 2018 rokiem). W porównaniu z Japonią: Korea ma 6-krotnie wyższy wskaźnik niewypłaconych wynagrodzeń (3500 skarg na 850 tys. pracowników w Korei vs 1200 skarg na 1,8 mln pracowników w Japonii).

Tak jak i w innych miejscach na świecie, pracownicy zagraniczni są trzymani w dole i izolowani od naturalizacji. Znaczna ich część (270 tysięcy) zgłasza bezpośrednią dyskryminację ze względu na kolor skóry lub akcent, a 13% przyznaje, że żyje w całkowitej samotności. Systemowo odmawia się im prawa do przynależności, godnego traktowania i osiedlenia się na stałe.

Zbiegowie na Tajwanie

Tutaj Tajwańczycy – i nie oni jedni – ocierają się o de facto niewolnictwo niczym świnia o ścianę chlewu. To nieco dłuższy wywód i lista przykładów, ale ma wręcz krytyczne znaczenie dla zrozumienia tego, co dzieje się także w Polsce.

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów na wyspie jest rosnąca liczba tzw. „zaginionych pracowników”. Pracownicy często uciekają od legalnych pracodawców z powodu ogromnych długów u pośredników i nieludzkich warunków. Stają się wtedy „nieudokumentowanymi pracownikami”, pracując nielegalnie wszędzie tam, gdzie są potrzebni… a więc wszędzie. Łączną ilość takich uciekinierów na marzec 2026 roku przekroczyła 90 tysięcy!

Tajwańscy rolnicy w górach, choćby w Nantou, potajemnie wspierają i melinują tych uciekinierów, bo tylko oni są gotowi pracować w ekstremalnych warunkach za niską stawkę. Istnieje niepisana umowa: policja rzadko zagląda w głąb plantacji, dopóki „uciekinierzy” nie sprawiają problemów w okolicy, w której się ukrywają… przed rządem, który jest zaangażowany po uszy w cały proceder na poziomie systemowym.

Jest dla mnie niesłychanie interesujące, czy takie pobłażanie nie jest polityką zaprowadzoną w sposób nie tylko odgórny, ale zwerbalizowany, a więc z premedytacją, celem trzymania tej siły roboczej z branż 3D w dole, bez możliwości awansu społecznego. Tego na Tajwanie nikt z wysokiej rangi polityków, których przepytywałem nie mało, nie chciał mi powiedzieć. Debata dokładnie na ten temat rozgorzała w Nowym Jorku na początku 2025 roku. Uczestnicy posługiwali się nazwami takimi jak „permanent underclass” – permanentna klasa niższa.

Prawidło (dygresja filozoficzna)

Dziesiątki godzin studiów tego tematu przekonało mnie, że ludzkie społeczności muszą eksploatować taką klasę niższą, z której nie ma ucieczki przez awans. Przyczyny są i ekonomiczne, i statusowe. Dla elit, a więc tych u władzy i z uprzywilejowanym dostępem do zasobów, kwestią utrzymania statusu i prestiży jest trzymanie wszystkich w dole. Wynika to nie z inherentnego zła ludzkiej natury, ale ograniczoności zasobów. Stąd wynika pierwsze wieczne prawidło:

Prowodyrzy rewolucji i wprowadzacze sprawiedliwszego świata nie zmienią tego, jak świat działa – hierarchie są niezbędne do przetrwania wspólnot ludzkich. Ci prowodyrzy walczą o zajęcie miejsca na szczycie hierarchii. Na Tajwanie przykładem jest swoboda osobista kobiet wyzwolonych z opresji patriarchatu…za cenę niedoli innych kobiet. na poziomie kolonizowania narodów i ludności rdzennej, przykładem jest urządzenie, które każdy z nas ma w kieszeni – smartfon. Jest w nim typowo 3–4 gramy kobaltu, który wydobywany jest przez dzieci w niewolniczych warunkach w Kongo. Spytajcie najbardziej aktywnego aktywistę dekolonizacji czy walczącego z pracą dzieci, czy gotów jest przestać używać smartfona. Popatrzy na was, jak na wariata. Ale chyba nie musiałem tego pisać, prawda?

Drugim wiecznym prawidłem, które najcelniej, w warstwie filozoficznej, podsumowuje zagadnienie jest ta oto natchniona kwestia z filmu Blade Runner 2049:

Każdy skok cywilizacyjny zbudowano na barkach jednorazowej siły roboczej. Straciliśmy apetyt na niewolników, chyba że zostali oni stworzeni sztucznie³.

O tych sprawach mówi się bardzo niechętnie, ponieważ obnaża ona korupcję systemu pośredników pracy. Jak pokazałem w rozdziale „Australia bantustanem” w Feudalizmie…, w obszarze międzynarodowym procederem kierowania siły roboczej z trzeciego świata do krajów rozwiniętych zajmują się m.in. międzynarodowe kartele, powiązane ze „służbami”, które wspólnie korumpują i wciągają w kolektywną odpowiedzialność polityków wybieranych w procesie demokratycznym. Dla nich to zysk. Dla nas – czy to Polaków, czy Tajwańczyków – pogłębienie dewastacji systemów motywacyjnych i dalszy spadek dzietności.

Ale wróćmy na Tajwan. Tutejsze agencje pośrednictwa i ich partnerzy w krajach źródłowych pobierają od migrantów opłaty przekraczające roczne zarobki, co zmusza ich do ucieczki w szarą strefę, by szybciej spłacić długi. Dla rządu jest to problem wizerunkowy, który próbuje się rozwiązywać poprzez „amnestię” – minimalny mandat, nawet bez zakazu ponownego wjazdu. Nikt nie próbuje zaprowadzić „braku opresji i zniewalania”, ani pilnować realnej zmiany systemu opłat. Nawet aktywiści drący zwykle do znudzenia japy o „prawa człowieka”. Ani, może nawet „tym bardziej”, feministki, które swój awans i wyzwolenie zawdzięczaj właśnie temu zjawisku! A te wszystkie grup są kim? Kto wie? Wyborcami!

Ja sam byłem tą okolicznością wręcz zszokowany – żyjąc naiwnie w przekonaniu, że co jak co, ale społeczeństwo Tajwanu ułożone jest perfekcyjnie w trybie Ordnung muss sein⁴. Patologia jest jednak niezaprzeczalnym faktem, a przykładów jest bez liku, We wrześniu 2025 roku problemów napytała sobie tajwański producent rowerów GIANT. Z powodu podejrzeń o pracę przymusową, właśnie przez system brokerski. Fracht wysłany do USA został zatrzymany, a firma została zmuszona do zwrotu milionów euro swoim pracownikom tytułem nienależnie pobranych opłat rekrutacyjnych.

Opłaty wstępne (ang. recruitment fees) wyglądają następująco: Migranci z Wietnamu czy Indonezji muszą zapłacić pośrednikom w swoich krajach oraz na Tajwanie od 5 000 do nawet 7 000 USD za samą możliwość podjęcia pracy. Przy zarobkach rzędu 800-900 USD miesięcznie (płaca minimalna), pracownik musi pracować ponad rok tylko na spłatę długu, z którego sfinansował te opłaty.

Dochodzą miesięczne „opłaty serwisowe”. Po przyjeździe, co miesiąc z pensji potrącane są kwoty około 1500–1800 TWD, które teoretycznie mają pokrywać opiekę brokera, ale w praktyce są czystym zyskiem agencji, nawet jeśli migrant nigdy swojego brokera nie widzi na oczy.

Do tego dochodzą „job-buying fees” (pol. „kupno pracy”) przy zmianie pracodawcy. Jeśli migrant chce zmienić pracodawcę na Tajwanie, brokerzy często nielegalnie żądają od niego kolejnych opłat w wysokości od 20 000 do 80 000 TWD.

Powtarzając, rząd wie o tym i nic nie robi. Po dłuższym zastanowieniu dostrzegam dwie okoliczności. Obie smutne. Tajwan musiał się podporządkować mafijnym regułom, w rytm których działa międzynarodowy rynek obrotu siłą roboczą z krajów mniej rozwiniętych. O drugiej nie powiem, bo o ile mam wewnętrzną pewność, że mój domysł jest trafny, a także cały pakiet udokumentowanych poszlak i przykładów… konsekwencje są zbyt kontrowersyjne jak na książkę etnograficzno-podróżniczą.

Podpowiem tylko, że nieco dłuższy moment zastanowienia i szczęśliwa intuicja pozwoli czytelnikowi wyświetlić odpowiedź⁵.

Jedną z praktyk migrantów typu permanent-underclass w gettach-sypialniach na Tajwanie jest „spanie na zmiany” (z ang. hot-bedding), aby zaoszczędzić pieniądze wysyłane do rodzin. Praktyki te zwykle dotyczą średnich i małych przedsiębiorstw oraz migrantów pracujących na wsi.

Liczba 800 tysięcy pracowników zagranicznych to dużo. W miejscach takich jak okolice Dworca Głównego w Tajpej czy w dzielnicy Zhongli, kultura Azji Południowo-Wschodniej stała się integralną częścią tajwańskiego krajobrazu – to sklepy „Indo-mart”, wietnamskie restauracje Pho niemal na każdym rogu. Wygląda na to, że za 2–3 dekady Tajwan już nie tylko „nie będzie chiński”, ale też „tajwański.

Nowe trendy w 2026 roku są złowieszcze. Uruchamiany jest program „Long-term Retention” (długoterminowego zachowania). Rząd intensywnie promuje ścieżkę do stałego pobytu dla wykwalifikowanych pracowników migrujących (ang. Intermediate Skilled Work). Dzięki temu tysiące osób z Azji Płd.-Wsch. nie są już traktowane jako „tymczasowa siła robocza”, ale jako przyszli rezydenci, a nawet obywatele. Taki kierunek oznacza w praktyce, że decydenci nie planują pobudzenia rozrodczości własnego narodu, a godzą się za to na nieuchronną wymianę populacji przy jednoczesnej pauperyzacji młodych pokoleń.

W 2026 roku na rynku zaczynają być widoczni pierwsi pracownicy z Indii, na mocy umowy podpisanej w 2024 roku. Oficjalną intencją jest zmniejszenie zależności od „wielkiej czwórki” (Indonezja, Wietnam, Filipiny, Tajlandia). To niesie dwa problemy.

Pierwszy jest potencjalny. Być może jest to przejawem tego, że rynki naboru pracowników w czterech tradycyjnych krajach wysychają… A Tajwan w desperacji sięga po towar gorszej jakości – którego wcześniej nie rozważał.

Drugi wynika z typowej mentalności hindusów bdących przedmiotem opisywanego tu procederu. Miałem do czynienia z indyjską siłą roboczą. Zakładając, że Tajwanowi nie uda się pozyskać… ehm… siły roboczej wysokiej jakości… możemy mieć nadzieję że konsekwencje tego kroku szybko dadzą rządzącym Tajwanem decydentom bolesną nauczkę. Głównym problemem na 100 procent okaże się porażający, wręcz niewyobrażalny nepotyzm Hindusów. Tajwan to społeczeństwo oparte na zaufaniu do ludzi obcych i bezosobowych regułach merytokracji. Te zasady na Tajwanie obowiązują, a przynajmniej są wypisane na sztandarach. Tajwańczycy, tak jak i my, są wobec tej cechy kulturowej praktycznie całkowicie bezbronni⁶.

Czytelnicy o poglądach „liberalnych” mogą mieć blokadę przed absorpcją prawideł rządzących tymi zjawiskami krytycznymi dla przetrwania państw i narodów. Odwołam się więc do słów autorytetu ponad podziałami – słów założyciela Singapuru, Lee Kuan Yew. W wywiadzie dla BBC z 1966 roku stwierdził on że instytucje oparte na bezosobowym zaufaniu i bezstronności (ang. impersonal prosociality) doznają dysfunkcji w społeczeństwach wielokulturowych. Lee w wywiadzie i swoich wspomnieniach opisał kazus rozdźwięku orzeczenia ławników i sędziego⁷.

Na Tajwanie już teraz pojawia się gettoizacja. W miastach takich jak Zhongli czy Taichung powstały enklawy, gdzie napisy są praktycznie bez wyjątku w językach czterech źródeł migrantów. Tajwańczycy rzadko tam zaglądają, chyba że szukają egzotycznego jedzenia. Tworzy to niewidzialne mury wewnątrz tkanki miejskiej.

Znamiennym z punktu widzenia gwałtownie przyspieszającej islamizacji państw Europy Zachodniej jest incydent na Dworcu Głównym w Tajpej. Dwukrotnie, w 2012 i 2013 roku doszło do napięć, gdy tysiące indonezyjskich muzułmanów świętowało zakończenie ramadanu w hali głównej dworca w Tajpej.

Reakcja władz kolejowych (TRA) początkowo była restrykcyjna – w 2012 roku próbowano odgrodzić halę sznurami, by uniemożliwić migrantom siadanie i modlitwę na posadzce, co argumentowano „zachowaniem porządku” i „estetyką”⁸.

Spod ziemi wyrośli tajwańscy aktywiści i studenci, którzy zorganizowali protest pod hasłem „Zajmijmy Dworzec”. Podkreślali oni, że dyskryminacja ze względu na pochodzenie etniczne i wyznanie jest niegodna nowoczesnej demokracji, a dworzec jako przestrzeń publiczna należy do wszystkich mieszkańców wyspy, w tym do tych, którzy budują jej gospodarkę.

Powstrzymana islamizacja?

Tu mała dygresja. Jak już zauważyliście zapewne wcześniej, bardzo nie lubię aktywistów i organizacji NGO wszelkiej maści. Wyjaśniam dlaczego: są oni narzędziami używanymi do wpływania na życie obywateli poza systemem praworządności i kontroli demokratycznej. Zachodni przykład to cała sfora działająca w roli operacji marketingowej straszenia „płonącą planetą” – choćby Ostatnie Pokolenie. Jednym z ich największych sukcesów jest zakończenie pracy niemieckiej energetyki atomowej. Systemy ETS i ETS2, których efekt widzimy na rachunkach za energię, jest bezpośrednim następstwem tej radosnej działalności

Aktywiści z opisywanego tu wydarzenia nie zorganizowali modlącym się miejsca zastępczego. Nie. Oni sterroryzowali decydentów dworca i wymusili ustępstwo. Ale znacznie bardziej złowieszczy jest inny szczegół. W krajach muzułmańskich modlenie się w sposób utrudniający życie innym jest uważane za nietakt i zakłócenie porządku publicznego. Publiczne modlitwy polegające na blokowaniu parków czy ulic, są formą demonstrowania dominacji (z ang. projecting domination).

Jako takie są zjawiskiem o nazwie ribat (arab. رباط). W klasycznym islamie ribat oznaczał fortyfikację graniczną lub strażnicę na obrzeżach terytorium muzułmańskiego (Dar al-Islam). Obecnie ribat oznacza niezłomne trwanie na ziemi uważanej za świętą lub zagrożoną przez „niewiernych”. Nie musi to być zbrojna walka w danym momencie, ale sama obecność i odmowa opuszczenia terytorium. Są realizowane wyłącznie w krajach Zachodu poddanych islamizacji i zalewami falami migracyjnymi m.in. w ramach rosyjskiej operacji „Śluza”.

Moja obserwacja nie jest wyolbrzymieniem. Meczet dla miasta Tajpej znajduje się tuż przy największym w mieście parku, w którym nawet tysiące modlących się wywołałoby minimalne utrudnienia. Idąc dalej, incydenty z 2012 i 2013 roku nie powtórzyły się. Sprawiało to wrażenie, że aktywiści i bezpośrednio zainteresowani muzułmanie zostali przyhamowani. W kontekście zjawisk znanych z UK i Francji, stajemy przed pytaniem, kto dokonał ingerencji. Czy to służby tajwańskie, świadome działalności Bractwa Muzułmańskiego? A może służby ChRL, dla których Tajwan jest ich własnością?

Nie by to ani pierwszy ani ostatni incydent tego typu. Kolejne ruchy to ikona tajwańskiego ruchu obywatelskiego. Inne przykłady w rozdziale na s. 460.

Wracamy na Tajwan. Inni Tajwańczycy, przyzwyczajeni do świątyń buddyjskich i taoistycznych, postrzegali masowe modlitwy jako zagrożenie dla porządku publicznego. Z kolei migranci wierzyli, że dworzec jest „ziemią niczyją”, jedynym miejscem z klimatyzacją, gdzie mogą poczuć się wolni od nadzoru pracodawców.

Ostatecznie incydent doprowadził do skutecznej integracji – władze dworca przestały zakazywać zgromadzeń i zaczęły wyznaczać specjalne strefy, a nawet instalować tablice w języku indonezyjskim. Dziś Eid al-Fitr w Tajpej jest oficjalnie wspierany przez burmistrza, co jest próbą pokazania Tajwanu jako „społeczeństwa inkluzywnego”, choć pod tą powierzchnią wciąż tli się niechęć części mieszkańców.

Wraz z migrantami na Tajwan przeniosły się struktury przestępcze. Szczególnie głośne są sprawy wietnamskich gangów zajmujących się nielegalnym wyrębem chronionych drzew (np. cyprysów tajwańskich). Jak opisuje polityk i publicysta Guo Cheng-liang (郭正亮), migranci są rekrutowani przez tajwańskie triady jako „mięso armatnie” do najcięższych i najbardziej ryzykownych zadań przestępczych. Powstają prowadzone przez migrantów „podziemne banki”, które służą do przesyłania pieniędzy poza kontrolą państwa. Pojawiają się też konflikty między gangami wietnamskimi a indonezyjskimi o kontrolę nad strefami wpływów w okolicach dworców kolejowych (np. w Tajpej czy Taoyuan). Są one tematem tabu.

Policjanci, z którymi rozmawiałem przedstawiając się jako pisarz, deklarowali brak choćby elementarnej wiedzy na ten temat. Z przebiegu konwersacji wynikało, że mieli w tej kwestii ścisłe instrukcje z góry. Tajwańczycy obawiają się, że ich wyspa staje się polem bitwy obcych mafii, ale rzadko przyznają, że te mafie działają na zlecenie lub przy przyzwoleniu lub kooperacji lokalnych grup przestępczych.

Jednym z tematów, których nie udało mi się zgłębić w stopniu konkluzywnym jest brutalne traktowanie migrantów, głównie z Indonezji, na statkach tajwańskiej, dalekomorskiej floty rybackiej. Moi rozmówcy nie chcieli puścić farby nawet w obliczu pokazania publicznie dostępnych doniesień medialnych pokazujących, że problem istnieje. Tu akurat zadziałał pozytywnie NGO Greenpeace Taiwan! W raportach opartych na tajwańskich źródłach prawnych, które ta organizacja ujawniła, były m.in. relacje o morderstwach na pełnym morzu, o których milczano przez lata. Ślepota władz wynika z tego, że rybacy są uwięzieni na statkach przez wiele miesięcy bez kontaktu z lądem, a tajwańskie prawo pracy przez długi czas nie obejmowało rybaków pracujących poza wodami terytorialnymi, co tworzyło prawną „dziurę bezprawia”.

O tym procesie Tajwańczycy mówią bardzo niechętnie, ponieważ branża rybacka generuje miliardy dolarów zysku. Skandale doprowadziły jednak do nałożenia „żółtych kartek” przez UE na tajwańskie produkty rybne⁹, co zmusiło rząd do wprowadzenia reform, choć ich egzekucja na środku oceanu pozostaje – zdaje się – iluzją.

Zwykle tajwańskie media lubią pokazywać „grzecznych i wdzięcznych” migrantów, unikając tematów ich praw politycznych czy walki o wyższe płace i godne traktowanie. Integracja jest akceptowana, dopóki migrant „zna swoje miejsce”. Ta praktyka udawania, że problemu nie ma, bez najmniejszej wątpliwości doprowadzi do zapaści. Czy doprowadzi do ewidentnego zerwania tzw. „umowy społecznej”, co już nastąpiło w Kanadzie, Australii i UK… trudno powiedzieć. Na pewno nie w ciągu najbliższych piciu lat. Zjawisko ucieczki najwartościowszej młodzieży, jakie obserwujemy w przypadku UK, Kanady i Nowej Zelandii, na Tajwanie nawet się jeszcze nie zaczęło. Chodzi o tzw. innovators, high-earners i risk-takers (pol. innowatorzy, wysoko opłacani [specjaliści] i osoby gotowe na ryzyko), którzy są filarem konkurencyjności gospodarek wszelkich państw.

Inżynieria społeczna przedsiębiorczości

Przykładem który zakulisowi decydenci losu Tajwanu powinni przeanalizować są także Niemcy. W badaniu z marca 2026 roku okazało się, że około 40% młodych Niemców rozważa wyjazd w obliczu braku perspektyw na budowanie przyszłości. Połowa z nich jest w przededniu decyzji o „spakowaniu walizek”.

Tu zasadniczo przypadkiem doszliśmy do tajemnicy gospodarczego sukcesu Tajwanu. W latach 70. i 80. rząd zrealizował natchniony plan inżynierii społecznej. Esencją tego przedsięwzięcia było takie kształtowanie mentalności obywateli, aby nauczyli się oni samodzielności i przedsiębiorczości. Pierwszy etap tego procesu już poznaliśmy – to Reforma rolna „Ziemia dla oracza” z 1953 roku. Potem był protekcjonizm i zastępowanie importu własną produkcją. Potem nastąpił etap chałupnictwa, o którym także już wspomniałem. To wtedy narodził się etos „szefa samego siebie”.

Potem replikowano niektóre mechanizmy Krzemowej doliny. Instytut ITRI (Industrial Technology Research Institute) opracowywał technologie, a następnie „wypychał” je do sektora prywatnego, tworząc setki nowych firm typu spin-off.

Innym zjawiskiem był zasadniczo naturalny, wynikający ze specyfiki Tajwanu, brak bezpieczeństwa socjalnego. Dla przeciętnego Tajwańczyka benshengren jedynym sposobem na bezpieczną starość i edukację dzieci było zgromadzenie kapitału. Przedsiębiorczość była strategią przetrwania rodziny w systemie, który nie oferował „państwa opiekuńczego”. W efekcie sumarycznym nastąpił awans mentalności, który pod koniec lat 80. i w latach 90. stał się fundamentem dla boomu gospodarczego.

Współczesne pokolenie młodych Tajwańczyków nie jest w stanie powtórzyć skoku, który zrealizowało pokolenie poprzednie głównie dlatego, że wkroczenie na drogę awansu blokują migranci, którzy jako zjawisko są – to moja opinia – ratunkiem dla klasy politycznej, usuwającym konieczność zmuszania obywateli do porzucenia liberalno-lewicowych tabu, które zamiatają pod dywan zjawiska typu permanent underclass. Inaczej mówiąc, carpe diem dziś, za cenę nieuchronnej zapaści kiedyś tam.

Podsumowując, zorganizowany proces kształcenia mentalności przedsiębiorcy został zerwany przez patologiczne mechanizmy utrzymania pozycji przez elitę polityczną. Spirala spadku zasobności i perspektyw budowania przyszłości nieuchronnie doprowadzi w którymś momencie do tego, że eksperci i przedsiębiorcy zaczną uciekać tak, jak uciekają aktualnie z krajów, do których jeszcze do nie dawna uciekano z miejsc takich jak Polska. Planiści w Pekinie zacierają ręce.

W ostatnich latach (2018–2022) wybuchł bardzo głośny, a zarazem niewygodny skandal dotyczący wietnamskich i indonezyjskich studentów, którzy przyjechali na Tajwan w ramach programów „praca–studia”, a trafili do fabryk jako tania siła robocza. Uczelnie działały jak agencje pracy, pobierając prowizje od godzin przepracowanych przez studentów przy taśmach montażowych.

Studenci ci oficjalnie studiowali „zarządzanie”, podczas gdy w rzeczywistości przez 12 godzin dziennie pakowali mrożonki. Tajwańczycy mówią o tym niechętnie, bo skandal ten uderzył w wizerunek Tajwanu jako „latarni praw człowieka” w Azji. Pokazał on, że system edukacji został wykorzystany do obejścia limitów zatrudnienia migrantów.

Jest to identyczny model, jaki doprowadził do gigantycznej afery w Australii, a prestiżowo sprowadził ją w mojej opinii do statusu bantustanu¹⁰ a Kanadę do porażającej zapaści spójności społecznej i wręcz instytucjonalnego szaleństwa tamtejszych władz.

Powtarzając nieco, identyczny model współpracy międzynarodowej mafii robiącej biznes na pracownikach z krajów 3-go świata działa i jest pilnowany przez NGO-sy także w Polsce. To choćby afera z marca 2026 roku z Trójmiasta¹¹. Pakiet i analiza przykładów które zebrałem przy pisaniu Feudalizm we wszystkim… mnie samego całkowicie przekonuje, że przynajmniej znaczny udział w procederze mają tzw. „służby” poszczególnych krajów i podmiotów niepaństwowych. Z emfazą na służby islamistyczne i chińskie.

Na Tajwanie nawet po ujawnieniu faktów z ich własnej afery, wiele uczelni uniknęło kar. Argumentowano, że studenci „dobrowolnie” chcieli zarobić. To pokazuje pragmatyczne, a czasem bezwzględne podejście tajwańskiego systemu do młodych ludzi z biedniejszych krajów regionu. Świadczy to o tym, że mamy do czynienia – podobnie jak w Europie i Ameryce – ze skrzętnie zamiataną pod dywan zapaścią wywołaną przez antynatalistyczną w swojej naturze politykę rządu.

Częścią zjawiska jest patologią systemu wyborczego. No bo która partia polityczna zdecyduje się na samobójstwo w postaci zagonienia wyborców natywnych do gorszej pracy (3D) czy rezygnowania z karier na rzecz prokreacji? Te tabu jest kluczowym mechanizmem „mitu legitymizującego” rządy lewicowo-liberalne sprawowane przez DPP na Tajwanie, ale w identyczny sposób we wszystkich krajach rozwiniętych, w tym sąsiadów Tajwanu – Japonii i Korei Południowej.

O cholera! Chyba zepsułem zagadkę zadaną kilka stron wcześniej.

Kontynuacja tego wątku w zakończeniu s. 715.

Integracja migrantów to też sukcesy. Znane i szanowane są kariery od opiekunki do influencerki. Przykładem są indonezyjskie opiekunki, które stały się popularnymi YouTuberkami, ucząc Tajwańczyków swojej kultury.

W epizodach znanych medialnie pojawiają się rozmaite rozwiązania co do problemu jedzenia wieprzowiny przez migrantów islamskich z Indonezji. Część z nich to nie są muzułmanie (13% populacji tego kraju), część gotuje dla pracodawców, ale sama nie spożywa. Ale są i tacy, którzy do przyjęcia lokalnych, tajwańskich zwyczajów są przymuszani, często szykanami. W kwestii panuje dynamiczna zmiana, a percepcja samych Tajwańczyków w ostatnich latach zmienia się równie dynamicznie.

Problem jest jednak moim zdaniem nierozwiązywalny bez poważnych, tożsamościowych kompromisów. Minnańczycy to odłamek kultury chińskiej i wręcz zażerają się wieprzowiną. Bez ikonicznych dań, takich jak boczek z ryżem (luroufan 滷肉飯, ryż z boczkiem), nie da się żyć. To danie jest dla Tajwańczyków tym, tym czym dla Polaków schabowy z kartoflami i buraczkami, a więc świętym i nienaruszalnym fundamentem tożsamości narodowej!

No i co ma robić ta nieszczęsna opiekunka z Indonezji? Tutaj przesądni poza granice naszego (wszelkiego) absurdu Tajwańczycy – zwłaszcza starsi – wierzą, że dopiero migrantka, która nauczy się gotować idealne tajwańskie luroufan, staje się „członkiem rodziny” i zyskuje przychylność domowych bóstw („Co?! Z nami nie wypijesz?!”).

Jako że od roku 2000 gwałtownie wzrosła liczba małżeństw Tajwańczyków z kobietami z Wietnamu i Indonezji, zachodzą duże zmiany. Rodzice zagraniczni w takich związkach są nazywane „Nowymi Mieszkańcami” (xinzhumin, ale w rozmowach ze mną używano też xinmin). Niestety, kobiety często (nie udało mi się zdobyć danych wiarygodnych statystyk!) były traktowane jako „towar” kupowany przez biura matrymonialne, co rodziło konflikty w tradycyjnych rodzinach i małych społecznościach.

Nietypowym obyczajem jest to, że tajwańskie teściowe często zmuszają wietnamskie synowe do zmiany imion na chińskie i zakazują im mówienia do dzieci w ojczystym… – wyjątkowo użyję feminatywu – matczystym języku, bojąc się, że dzieci będą „opóźnione w rozwoju”. Przepytując znajomych natknąłem się na dwie opowieści, które potwierdzają istnienie zjawiska.

Poproszono mnie o niecytowanie, a więc musicie się domyśleć sami. To nic trudnego.

Wywiad nt. rynku pracy z panem Chang Ling-Hungiem¹²

Pan Chang (張鈴宏) rozpoczął działalność biznesową dokładnie w roku, w którym nastąpiła demokratyzacja Tajwanu. Jego firma SHPI dostarcza całemu światu komponenty automatyki przemysłowej najwyższej jakości. Dyscyplina, determinacja oraz wręcz zaskakujący kontakt z rzeczywistością rynkową, uczyniła go istną skarbnicą nie tyle wiedzy, ale celnych obserwacji na temat tego, jak działa rynek pracy na Tajwanie.

Pierwszym z dwóch spostrzeżeń jest dominacja producenta układów logicznych TSMC. Firma jest kluczowym filarem Krzemowej Tarczy, a przy tym jej wielkość i zasoby finansowe pozwalają przebić ofertę zatrudnienia każdej innej firmy na Tajwanie. Efekt odczuwają wszyscy właściciele firm, które próbują we własnych branżach generować proces innowacyjny i przekaz wiedzy między kolejnymi pokoleniami pracowników odpowiedzialnych za utrzymanie jakości i tworzenie nowych produktów.

Ale firmy operujące na najwyższym światowym poziomie mają znacznie poważniejszy, bo systemowy problem z inżynierami. Sprawa dotyka długoterminowych przemian mentalności i motywacji Tajwańczyków do budowania związków z firmą. Mobilność wysoko kwalifikowanego personelu na rynku pracy sprawia, że współcześni inżynierowie na początku kariery zawodowej nie mają zachęt do budowania silnych związków z pracodawcą. W typowym scenariuszu, który ilustruje problem, inżynier nabywa doświadczenie i wiedzę, a potem – zamiast przekazać ją stopniowo młodszym rocznikom, zmienia pracodawcę.

Analogiczny problem następuje w przypadku specjalistów obsługujących linie produkcyjne, a więc szeregowych. Młodzi ludzie, pozbawieni przez rynek i „system” perspektyw na transakcję „ciężka praca → godne życie i założenie rodziny”, przestali myśleć o przyszłości w sposób długoterminowy. Stali się oni ultra-mobilni zwłaszcza dzięki możliwościom pracy dorywczej choćby jako dostawcy Uber Eats/Foodpanda.

Jak wyglądają problemy z utrzymaniem talentów w przemyśle tradycyjnym i wysokich technologiach?

Przemysł tradycyjny stoi przed nie lada wyzwaniem. Tajwan nie jest rozległy, a komunikacja jest wygodna; biorąc za przykład naszą lokalizację, do Southern Taiwan Science Park (STSP) jedzie się zaledwie dwadzieścia minut. Jeśli wynagrodzenie jest takie samo, talenty naturalnie wybiorą skupiska wysokich technologii, takie jak STSP.

Jeszcze trzy lata temu (2021) byliśmy w stanie konkurować z firmami high-tech poprzez poprawę środowiska pracy w fabryce czy podnoszenie stawek. Jednak obecnie koniunktura jest gorsza, a ogólna rentowność przemysłu tradycyjnego spadła, przez co trudniej nam zaoferować atrakcyjne warunki. Dodatkowo młode pokolenie w większości marzy o pracy w obszarach takich jak AI czy półprzewodniki, więc przemysłowi tradycyjnemu stosunkowo trudniej jest zatrzymać talenty.

Czy system edukacji pomaga przemysłowi?

W tej chwili widzimy zanikanie tradycyjnych kierunków studiów. Tworzy się wyrwa w łańcuchu przemysłowym. Sam wywodzę się z branży elektronicznej; dawniej technika (pięcioletnie) oferowały kierunki takie jak elektronika, mechanika, elektrotechnika, projektowanie, a nawet włókiennictwo. Jednak w ostatnich latach szkoły sukcesywnie likwidowały te tradycyjne przedmioty, zwracając się ku popularnym dziedzinom, jak półprzewodniki czy programowanie komputerowe.

Liczba przedsiębiorstw w przemyśle tradycyjnym maleje, co sprawia, że studenci – nawet jeśli ukończą pokrewne kierunki – nie mogą znaleźć zatrudnienia, tworząc błędne koło. Obecnie rząd uświadomił sobie ten problem i zaczął zachęcać do odrodzenia szkolnictwa zawodowego i technicznego, a także rozważać sprowadzanie zagranicznych pracowników fizycznych i umysłowych, aby złagodzić niedobory kadrowe.

Jak młode pokolenie patrzy na zatrudnienie?

Młodzi ludzie wybierają prace typu Uber Eats czy Foodpanda; mogą mieć niskie wykształcenie lub brak specjalizacji, a gdyby mieli wejść do przemysłu tradycyjnego, zaczynaliby prawdopodobnie od 25 tysięcy [tys. dolarów tajwańskich], co nie pozwala utrzymać rodziny. Pracując jako kurierzy, mogą szybko zarobić 50-60 tysięcy, ciesząc się wolnością i możliwością opieki nad dziećmi lub starszymi. Jak myślicie, co wybiorą? To nie tylko kwestia wartości, to sposób na przetrwanie wymuszony przez rzeczywistość. Taki model pracy prawdopodobnie nie zniknie, lecz stanie się normą.

Jaki jest wpływ napływu pracowników zagranicznych na rodzimy rynek pracy?

Na Tajwanie, niezależnie od koniunktury, niemal w każdej branży brakuje ludzi. Oprócz produkcji, z niedoborami borykają się także szpitale, ośrodki opieki, sklepy całodobowe czy budownictwo. To nie jest tylko problem Tajwanu – podobna sytuacja dotyczy Japonii, Korei czy Europy.

Znajdujemy się w punkcie zwrotnym demografii: niski wskaźnik urodzeń i rzadkie zawieranie małżeństw prowadzą do ciągłego kurczenia się siły roboczej. Rząd opracowuje obecnie plan, zgodnie z którym zagraniczni pracownicy (zarówno fizyczni, jak i umysłowi), posiadający określone umiejętności i przepracowane trzy lata, będą mogli uzyskać certyfikat zawodowy, a następnie tajwańskie prawo pobytu.

Jak wygląda zjawisko prac dorywczych?

W mojej firmie nie zatrudniam obcokrajowców, ale wielu moich znajomych i krewnych tak. Większość pracowników zagranicznych na Tajwanie bardzo lubi nadgodziny i prace dorywcze, by zarobić pieniądze, choć rząd nakłada na to wiele ograniczeń prawnych. Na przykład, gdy ogłaszane jest wolne z powodu tajfunu, pracownicy ci szukają dodatkowego zajęcia, bo chcą zarabiać.

Mój znajomy uprawia ananasy i czasem angażuje do zbiorów pracowników z fabryki śrub, płacąc im złotówkę (jeden dolar tajwański) od sztuki. Zbierają ananasy nawet w środku nocy z obawy przed donosami. Tworzą własne grupy z „brygadzistą”, które same organizują sobie pracę – to zjawisko jest bardzo powszechne. Wielu obcokrajowców w dzień pracuje w fabryce, a wieczorami lub w weekendy sprząta, zajmuje się ogrodnictwem czy rolnictwem; takie sytuacje zdarzają się nagminnie.

Bardzo dziękuję za obie rozmowy!

■

1 Z ang. Dirty, Dangerous, Difficult – brudne, niebezpieczne, uciążliwe.

2 Pol. pierwsze prace podejmowane na początku obecności na rynku pracy.

3 Zachęcam gorąco do lektury rozdziału „Permanentni niewolnicy w Nowym Jorku” w mojej książce Feudalizm we wszystkim prócz nazwy.

4 Z niem. Porządek musi być.

5 Już nie rym, a identyczne prawidło działa w innych krajach „wysoko rozwiniętych. Podpowiedź w tej kwestii znajdziecie w zakończeniu tej książki.

6 Patrz rozdział „Australia Bantustanem?” w Feudalizm…

7 Nepotyzm i stronniczość na tle rasowym, na poziomie wręcz szokującym, została znakomicie opisana w badaniu z USA z 2025 roku. Wywiad z Lee: https://www.postcolonialweb.org/Singapore/government/leekuanyew/lky2.html [dostęp: 2026-02-24].

8 Muslims vexed by prayer room, https://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2015/12/21/2003635311 [dostęp: 2026-02-16].

9 https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_15_5736

10 University banned from enrolling new overseas students, https://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2022/05/07/2003777836 [dostęp 2026-02-28]. Zachęcam do zapoznania się ze szczegółami afery; zob. tekst polecany w przypisie powyżej.

11 https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Legalizowali-cudzoziemcow-na-lewe-studia-w-Gdansku-n216405.html [dostęp 2026-03-18].

12 Z panem Changiem przeprowadziłem dwie rozmowy, w 2022 i 2024 roku, poniższa treść jest częściowo kompilacją wątków obu tych rozmów.

Sytuacja i pozycja kobiet na Tajwanie

Feminizm, biznes i polityka

Rezygnacja z odzyskania samodzielności demograficznej z pewnością pogłębi i przyspieszy przemiany w strukturach interakcji między płciami. Zanim oddam głos Tajwańczykom, podzielę się dwoma opowieściami o różnicach w podejmowaniu decyzji, zarządzaniu ryzykiem i braniem odpowiedzialności.

Różnice konstrukcji psychicznej w tych sferach ludzkiej działalności są często diametralne, co w zachodnich kulturach jest przedmiotem tabu i areną wojen ideologicznych. Tajwańczycy zaś zdają się być całkowicie ślepi na pewne zjawiska z nieco innych powodów. Nie udało mi się ustalić, czy powody te zostały uznane za drugorzędne, czy ich ignorowanie jest efektem agresji ideologicznej i skrzętnie skrywanego wpływu aktywnych na Tajwanie ekstremistów dokonujących demontażu „wcześniejszych, opresyjnych reguł gry”.

Morałem pierwszej opowieści jest postanowienie, aby uciekać z pomieszczenia, jeśli system numerków kolejkowych zaprowadzi mnie do kobiety… i spróbować innego dnia. Rzecz zdarzyła się w placówce imigracyjnej, w której pojawiam się regularnie celem odnowienia karty rezydenta. Karta, której ważność upłynęła, może być zachowana po obcięciu nożyczkami jej rogu. Skrzętnie kolekcjonuję stare karty jako pamiątki. To nieszkodliwe hobby – niczym zbieranie punktów lojalnościowych czy naklejeczek promocyjnych u innych mieszkańców Tajwanu.

Za którymś kolejnym razem na moją prośbę usłyszałem nietypową odpowiedź: „Nie można zachować starej karty. Trzeba oddać.” Nie pomogły moje prośby, które szybko eskalowały do próśb zacytowania odpowiedniego rozporządzenia. Starą artę bezpowrotnie utraciłem.

Następnego roku tytułem eksperymentu wybrałem dokładnie tą samą placówkę. Petentów obsługiwali sami urzędnicy-mężczyźni. Usłyszawszy moją prośbę urzędnik wstał (dźwignął się) z fotela, w którym się wygodnie wymościł, pofatygował kilka metrów do nożyczek, dokonał zniszczenia starej karty i wróciwszy na swoje miejsce po prostu mi ją dał bez mrugnięcia okiem.

Nie, nigdy – zwłaszcza poprzedniego roku – nie było tak, że zakazano zatrzymywania starych kart. Spytałem o to na kilka sposobów – dla pewności. Stare karty, tak jak stare paszporty, bywają potrzebne i odbieranie ich właścicielom może doprowadzić do poważnych problemów lub kosmicznych wręcz utrudnień. Przykładem jest odzyskiwanie numeru RUT (odpowiednika NIP) w Chile.

Druga z dziesiątków bliźniaczych opowieści pochodzi z plemienia aborygeńskiego, na którego festiwalu się pojawiłem około pół godziny po rozpoczęciu ceremonii inaugurującej całą resztę punktów programu.

Z racji spóźnienia, zamiast przedstawiać się naczelnikowi, podszedłem do „stanowiska powitalnego” przy którym zwykle 2-3 panie m.in. pomagają gościom i turystom wpisać się do księgi gości, przyjmują zrzutki od mieszkańców wioski czy rozwiązują drobne problemy.

Zaprezentowałem wizytówkę, wydruk z najpiękniejszymi zdjęciami z innych plemion i kartę atutową: list polecający z urzędu wojewódzkiego, podpisany przez szefa wydziały ds. aborygenów. Właściciel podpisu, o czym wiedziałem, lada chwila miał pojawić się a ceremonii jako gość honorowy. Cała ta procedura była czystą formalnością, gdyż obcokrajowcy robiący zdjęcia, w tym profesjonalnymi aparatami, są zwykle niezwykle mile widziani, a po uzyskaniu zwykle ustnej zgody lub zawieszeniu na szyi identyfikatora „fotograf”, pozwala im się robić zdjęcia wszystkiemu, co tylko wpadnie na celownik¹.

Jakież było moje zdziwienie, gdy usłyszałem jedną z najdziwniejszych rzeczy w życiu. Uprzejma pani powiedziała, że wolno mi robić zdjęcia wyłącznie stojąc tuż przy stole powitalnym. Żadnego zbliżania się do miejsca, w którym trwała ceremonii. Nawet wskazanie pani decydentce, że wokół uczestników ceremonii stoi kilkunastu turystów z aparatami i smartfonami w rękach (miejscowych Tajwańczyków), nie doprowadziło do „ponownego, należytego rozpatrzenia”.

Jako że w momentach pojawiania się w nieodwiedzanych wcześniej plemionach jestem szczególnie przygotowany na sytuacje nietypowe, zamiast rozpłakać się rzewnie, poszukałem wzrokiem i przywołałem ręką menadżera całej imprezy. Mężczyznę. Powiedziałem mu wszystko, co właśnie się stało: to, że kazano mi stać przy wejściu z zakazem robienia zdjęć. Zacząłem prosić o zmianę decyzji… ale nie skończyłem. Facet zerknął tylko na pismo, na mnie i powiedział, że zaprasza do robienia zdjęć, bylebym nie właził nikomu pod nogi, a zwłaszcza między odprawiających ceremonię. I tyle. Sprawa załatwiona.

Z takim wzorcem zdarzeń miałem w moim życiu do czynienia setki razy. Kobiety, nawet te na stanowiskach wymagających faktycznej siły charakteru, rozumianej jako zdolność do podejmowania ryzyka i eksponowania się na nieprzewidywalny, nieoswojony bieg spraw, mają tendencję do „przejścia na bezpieczną stronę”. Wynika to m.in. z kwestii zdolności do użycia siły lub gróźb egzekwowania zasad za pomocą jej użycia, co wynika z tego, że statystycznie nie dysponują zdolnością interakcji w postaci użycia przewagi fizycznej. Nie dla każdego jest oczywiste, że w życiu codziennym kobiety muszą manewrować wokół niebezpieczeństw, które są wręcz niedostrzegane przez mężczyzn.

O ile te dwie tajwańskie opowiastki mają naturę anegdotyczną, to mój prowadzony od lat eksperyment społeczny jest niemal profesjonalnym badaniem. Od lat w chłodnej porze roku proszę obsługę sklepów typu 7-Eleven o nietypową czynność – o podgrzanie w mikrofalówce soku owocowego w kartoniku. Czynność jest utrudniona tym, że kartonik trzeba otworzyć, a następnie nieco przypłaszczyć. Pierwsza czynność umożliwia ucieczkę pary wodnej przy podgrzewaniu, a druga umieszczenie kartonika wewnątrz kuchenki. Trzecim elementem jest namówienie pracownika sklepu do podgrzania napoju przez ok. 100 sekund, co jest czasem dwukrotnie dłuższym niż przy rutynowym podgrzewaniu gotowych potraw, sprzedawanych w tych sklepach – wynika z zawartości wody.

W dniu pisania tych słów interakcja skończyła się niczym ustawka. Moją nietypową prośbę skierowałem do obsługującej klientów dziewczyny. Ta zawahała się, ale chłopak przy kasie obok po prostu wziął od niej napój i zrealizował moją prośbę. Zrobił to w typowy w takich interakcjach sposób: podgrzewał na trzy razy, każdy po około 30-kilka sekund, choć ja zawsze proszę o naciśnięcie programu nr 9, dającego docelowy czas podgrzewania 105 sekund. Gdy za kasami nie ma mężczyzn, namówienie do podgrzania albo się nie udaje, albo wymaga znacznie dłuższego namawiania niż w interakcjach z mężczyznami. Najbardziej spektakularna odmowa i spięcie spotkały mnie jednak ze strony mężczyzny w średnim wieku, który uznał prośbę za zbyt dziwną i zaparł się definitywnie.

W niektórych kontekstach, indywidualne i płciowe różnice prowadzą do dalekosiężnych skutków. Niezatarte wrażenie zrobiła na mnie opowieść kierowcy ambulansu, którego miałem okazję wieźć jako autostopowicza jeszcze w latach 90. Tytułem niemal żartu dodam, że tego dryblasa samotnie prowadząca samochód kobieta nie zaprosiłaby do środka i musiałby dalej robić z buta. Ale ja miałem okazję wysłuchać opowieści, która była ziarenkiem niezwykle doniosłego spostrzeżenia.

Kierowca opowiedział o wypadku, który spowodował parę lat wcześniej. Dojeżdżał do skrzyżowania ze światłami trasą międzymiastową. Przed sobą miał inny samochód (prowadziła kobieta), jadący z tą samą prędkością. Zapaliło się pomarańczowe światło. Facet przekalkulował, że spokojnie zdąży przejechać przed czerwonym. Pani przed nim była innego zdania – zdąży zahamować. I dzwon!

Ten drogowy przykład dotyczy osób, z których co najmniej jedna znajdowała się na skrajnym końcu spektrum kalkulowania ryzyka. Jednak dwa pierwsze przykłady uznaję za dalekie od okoliczności skrajnych. To dlatego najważniejszym pytaniem w dwóch wywiadach poniżej, z kobietami o wysokim statusie, jest właśnie kwestia podejmowania decyzji przez reprezentantów obu płci na stanowiskach władzy i w sytuacji konfliktu bądź potencjalnego konfliktu.

Na Tajwanie, biznes i polityka to sfery zdecydowanie zdominowane przez mężczyzn. Usłyszenie relacji od kobiet aspirujących do wkroczenie do tych sfer, jest więc szczególnie pouczające. W gruncie rzeczy w większości kontekstów sytuacja na Tajwanie nie wymaga rozwlekłych opisów. Większość kobiet, tak jak i większość mężczyzn, zajmuje swoje stanowiska z nadania. Ma więc możliwość wezwania na pomoc swojego zwierzchnika, który w razie potrzeby przeistacza się w enforcera zasad biznesowych lub przestrzegania umów.

Dopełnijmy losy bohaterów mojej pierwszej opowieści. W plemieniu z mojej własnej opowieści, udało mi się zrobić zdjęcie, które sam uważam za najpiękniejsze w całym sezonie 2023 roku².

■

1 W typowym przypadku szefowie każdej z przybywających na festiwal grup cedują umownie zgodę na bycie fotografowanym, a organizator wyraża zgodę fotografowi poprzez przekazanie identyfikatora, zwykle bez żadnych dodatkowych czynności, takich jak spisanie danych fotografa.

2 Zapraszam do zerknięcia: https://chiny.pl/gta/5.

Część III

Mentalność, życie duchowe, zabobony, obyczajowość

Mentalność Azjatów a mentalność Tajwańczyków w szczególności

Na czym polega fenomen “poziomu Azjaty”

Kazusy Japonii oraz Singapuru

Osoby należące do społeczeństw oprogramowanych na modłę wschodnioazjatycką mają cechę, która jest jednocześnie wadą i zaletą – mają głęboko wpojoną awersję do ryzyka. Pojawia się ona w ich umysłach – lub jest w nich instalowana, jeśli chcemy być mniej grzeczni – pod wpływem synergicznego pakietu, na który przede wszystkim składa się rządowa inżynieria społeczna. Innym czynnikiem jest lokacja społeczeństwa w cyklu rozwoju jego prosperity oraz wpływ hierarchicznych modeli konfucjanizmu.

W moich książkach serii „Wzorce” Czytelnik może znaleźć kilka rozdziałów, w których na przykładach przybliżam koncepcje niezbędne do zrozumienia zaawansowanych sekcji niniejszej książki. Są one wylistowane w aneksie, a także dostępne pod adresem

https://chiny.pl/lektury-dla-ksiazki/tajwan

Singapur

Singapur, podobnie jak Tajwan, swój sukces i prosperitę zawdzięcza splotowi okoliczności, wprawdzie niezwykłych, ale nie zadziwiających, gdyż ich uruchomienie wynikało z prostej pragmatyki – potrzeby przetrwania. Ta dawna brytyjska kolonia odłączyła się od Malezji w 1965 roku, uzyskując przy tym i niepodległość, i impuls, który całkiem celnie określa fraza „zbuduj siłę ekonomiczną lub zgiń”.

Siły, które zmusiły założycieli Singapuru do działania, to silne napięcia etniczne, uzależnienie surowcowe od Malezji, perfekcyjne położenie w cieśninie Malakka i specyficzny wkład kulturowy oraz ekonomiczny ludności pochodzenia chińskiego. Singapur wydzielił się z Malezji na skutek poważnego konfliktu etnicznego. Skracając, większość malajska konfrontowała się z zaradnymi i dominującymi ekonomicznie Chińczykami. Jeśli wczytać się uważniej w opisy rozległych sieci ekonomicznych i sieci zaufania, jakie ludność chińska budowała w Malezji, w sposób naturalny przyjdzie na myśl epopeja diaspor żydowskich w Europie. Dzięki większej spójności wewnętrznej (u Żydów przede wszystkim dzięki opartym o tożsamość żydowską sieciom zaufania) szybko awansowały do pozycji elity dominującej w danym kraju.

W Malezji po odejściu brytyjskich kolonizatorów rodowici Malezyjczycy forsowali stworzenie systemu politycznego dającego wyższą pozycję im samym. Ludność pochodzenia chińskiego z kolei optowała za równością wobec prawa, co dawało im pole do wykorzystania swojej przewagi mentalnościowej i wynikającej z działania sieci relacji handlowych. Mówiąc zupełnie wprost, etniczni i kulturowi Chińczycy dominowali w praktycznie identyczny sposób co Żydzi w historycznych i współczesnych społeczeństwach Zachodu. I tak nowo powstały Singapur zasiedlony został w 3/4 właśnie przez rozmaite chińskie grupy etniczne, choć w reszcie, oprócz Malezyjczyków, znaleźli się m.in. Indusi.

Różnorodność etniczna i konieczność ucywilizowania ludności, która stała się mikronarodem, wymagała narzucenia dyscypliny oraz jej drakońskiego egzekwowania. Niech za ilustrację posłuży anegdota opowiedziana przez Lee Kuan Yewa (1923–2015), jednego z dwóch założycieli, a zarazem premiera Singapuru przez 31 lat. W jednym z wywiadów dostępnych on-line opowiadał, jak władze walczyły z plagą szczania w windach bloków mieszkalnych – wandale dokonywali występnych czynów na złość skonfliktowanym sąsiadom o odmiennej etniczności. Doszło do tego, że w windach instalowano pułapki, które blokowały ich ruch w chwili detekcji niepożądanej substancji.

Bloki te powstały w zrealizowanym z rozmachem i wizją projekcie rządowym. Częścią zamysłu było zmuszenie mieszkańców do przełamania animozji i niechęci na tle rasowym i etnicznym. Władze uznały, że taki multikulturalizm jest warunkiem przetrwania. W rezultacie mieszkania zasiedlano i sprzedawano na własność lokatorom tak, aby maksymalizować wymieszanie, a unikać tworzenia się jakichkolwiek skupisk pojedynczego etnosu (gett).

Inną szansą dla Singapuru było budowanie zaplecza przemysłowego. Udało się to dzięki planowej industrializacji, przyciąganiu zachodnich inwestycji, ustanowieniu Singapuru rajem podatkowym, a także kuszeniu zachodnich ekspertów, których wiedzę skrupulatnie naśladowano i replikowano. Przełomowym wydarzeniem było udane zaproszenie fabryki półprzewodników Fairchild w 1968 roku. Rząd Singapuru zdołał przekonać amerykańską korporację obietnicami braku korupcji i tempem uruchomienia zakładu. Sprawność, z jaką doprowadzono obietnice do spełnienia, stała się złotą wizytówką dla kolejnych inwestorów.

Inną kluczową polityką było stworzenie mechanizmów motywacyjnych, które otwierały obywatelom Singapuru przestrzeń do mobilności pionowej. Przyczyną sukcesu zdaje się być kontrolowany przez rząd program budowy mieszkań. Dostrojono go tak, aby stał się mechanizmem gwarantującym nabywanie lokum na własność tak, aby mieszkańcy miasta mieli pewność, że ich wysiłek i poświęcenie przyniesie godną przyszłość.

W efekcie wszystkich śmiałych, a wręcz natchnionych działań powstało państwo, które żartobliwie i całkiem celnie nazywa się czasem Disneylandem z karą śmierci. Frazę ukuł odwiedzający Singapur William Gibson, amerykański pisarz SF. Świetnie oddaje ona inną cechę systemu, z której wynika sukces tego państwa-miasta – restrykcyjne pilnowanie zasad państwa prawa. Kontrast względem okolicznych państw był w percepcji zachodnich korporacji tak duży, że Singapur stał się preferowanym przez nie miejscem inwestycji.

Najsłynniejszym epizodem demonstrującym światu kontrast Singapuru z jego okolicami było samobójstwo ministra rozwoju narodowego Teh Cheang Wana w 1986 roku. Ministrowi nie zaoferowano żadnej taryfy ulgowej i w nie do końca jasnych okolicznościach odebrał sobie życie, zanim postawiono mu formalne zarzuty przyjmowania łapówek. Punktem niejasnym tej głośnej sprawy była kwestia tego, jak wszedł w posiadanie narkotyku, który przedawkował w akcie samobójstwa. Wszystkie te i pozostałe, nie wymienione tutaj epizody były sygnałem, który dla inwestorów zagranicznych, migrantów zarobkowych i ekspertów ściąganych z całego świata grzmiał równie dobitnie jak słynna starożytna opowieść o przenoszeniu kłody od jednej bramy miasta do drugiej¹.

Plusy ujemne. Sukces Singapuru ma swoją cenę w sferze inżynierii społecznej. Jest nią powołanie do życia zjawisk generujących mentalność i warunki ekonomiczne, które niemal całkowicie likwidują skłonność do podejmowania ryzyka. Problem jest rozpoznany i ma swoją nazwę w singapurskim slangu – to kultura kiasu (驚輸, czyt. kja-su). Słowo to, pochodzące z dialektu/języka minnańskiego, oznacza strach przed przegraną, a używa się go do wskazania na kogoś, kto popada w skrajne zachowania współzawodnictwa. Intencja użytkownika i rozumienie osoby słuchającej tego określenia mogą być negatywne bądź pozytywne. Z punktu widzenia przetrwania Singapuru jako bytu politycznego kultura kiasu zapewnia mu modernizację i siłę gospodarczą. Na poziomie przetrwania kolektywnego jest więc czymś jak najbardziej pozytywnym.

Cenę za sukces swojego państwa płacą jednostki. Kolejne ich pokolenia żyją w ciągłym stresie i lęku przed niepowodzeniem, w czym kluczową rolę odgrywa zaprogramowanie dzieci, młodzieży i dorosłych przekonaniem, że jeśli ktoś odniesie porażkę, społeczeństwo czy państwo nie da mu drugiej szansy. Esencją zarzutów zdaje się być to, że krytyczny wysiłek samodyscypliny wymuszany jest na małych dzieciach, gdy mają 10–12 lat.

Ich droga przez stres i mękę zaczyna się od okresu wczesnej edukacji. W wieku 12 lat muszą zdać egzamin, którego wynik decyduje o szansie dostania się do dobrego gimnazjum. System wymaga podporządkowania się, spolegliwości oraz, oczywiście, zapamiętywania prawidłowych odpowiedzi. Ta presja trwa przez całą ich karierę edukacyjną, służby w formacjach mundurowych, uniwersytecką, a potem zawodową. Presja na posłuszeństwo autorytetom, niekwestionowanie ich poleceń i spolegliwość wobec norm kumuluje się w sposób, który z pewnością da się wyobrazić. W 2024 roku władze wprowadziły co prawda reformę edukacji, aby zminimalizować presję na dzieciaki, jednak wpływ rodziców, tresowanych od małego do starego systemu, zdaje się przemożny.

Znów zastrzegając, że upraszczam, drogę przez życie młodego człowieka można więc określić jako przebiegającą pod znakiem wymagań narzucanych przez rodziców i nauczycieli, w tym znanych przede wszystkim z Korei Południowej dodatkowych zajęć i korepetycji. Kolejnym etapem jest obowiązkowa dla mężczyzn dwuletnia służba w policji, obronie cywilnej lub wojsku, do której przystępują po ukończeniu 18 roku życia. W tym środowisku pogłębia się tendencja do posłuszeństwa „systemowi” i autorytetom.

Efekt jest z punktu widzenia indywidualistycznej kultury europejskiej… dewastujący, zwłaszcza w zestawieniu z izraelskim systemem edukacji i kształtowania mentalności żołnierzy, którego produktem końcowym jest nadzwyczajny potencjał innowacyjny osób zwalnianych do cywila.

Zdolność do innowacji, której niezbędnym elementem jest gotowość do podejmowania ryzyka, a więc fundament powstania amerykańskiej Doliny Krzemowej, niemal nie istnieje w umysłach młodych Singapurczyków. Ci ambitni, a więc mający w sobie potencjał i czujący powołanie do stworzenia własnego biznesu, szukają szans rozwoju kariery za granicą.

Nadmierna ostrożność, unikanie ryzyka, bezrefleksyjne posłuszeństwo i spolegliwość wobec szefów. Ten efekt końcowy wzmacniali imigranci przybywający do Singapuru, którzy motywowani byli do wytężonej pracy celem wydobycia się z biedy. Obywatele oraz tzw. stali rezydenci motywowani byli potrzebą zapracowania na lokum i awans statusowy. Wybierali stabilność kosztem rezygnacji z dróg dorabiania się obarczonych niepewnością. System sprawia, że odmowa poddania się normom i oczekiwaniom na rzecz podążania „własną drogą” to niemal pewna droga do destytucji i utraty jakichkolwiek szans na wypracowanie statusu czy sukcesu.

Japonia

Japońska mentalność i praktyki społeczne są doskonałą ilustracją tego, jak działają konfucjańskie modele kolektywizmu. Ten wyspiarski kraj jest niemal zupełnie pozbawiony zasobów naturalnych. Problem ten jest początkiem łańcucha przyczynowo-skutkowego, który na przełomie XIX i XX wieku pchnął japońskich decydentów na drogę budowy imperium. Migawką wręcz szokująco wyraziście pokazującą istotę tej okoliczności jest tradycyjny sposób pozyskiwania rudy żelaza. Otóż w zakolach górskich potoków instalowano specjalne osadniki, w których cięższa od wody ruda akumulowała się, by po czasie można było ją zabrać i przekuć w narzędzia czy broń. Budząca estetyczny zachwyt japońska sztuka łączenia elementów drewnianych bez użycia gwoździ jest pochodną tego deficytu.

Ale dla zrozumienia japońskich umysłów wystarczy nam mieć w głowie to, że chińskie wzorce kulturowe po imporcie na archipelag japoński ewoluowały w stronę ekstremów. Jest to szczególnie wyraziste w sferze egzekwowania restrykcyjnych relacji hierarchicznych i różnic statusu między arystokracją, rzemieślnikami, wolnymi zawodami i wpędzonym w rolę de facto niewolników chłopstwem.

Skracając tą opowieść do minimum, dość powiedzieć, że pod rygorem rozmaitych form ostracyzmu i wykluczenia Japończycy przejawiają traumatyczny, czasem wręcz patologiczny lęk przed zachowaniami odbiegającymi od oczekiwanych norm. Drugim zachowaniem z naszego punktu neurotycznym jest lęk przed sygnalizowaniem problemu i mówieniem „nie”. Esencją jest kwestia rozbieżności lub konfliktu osobistych celów i aspiracji z celami i potrzebami wspólnoty.

Tutaj parę pojęć – tatemae i honne. Pierwsze oznacza fasadę lub dekorum czy też pozory zgodności i harmonii z resztą wspólnoty; drugie – prawdziwe opinie, odczucia i pragnienia.

Tajwańczycy noszą w sobie mieszankę wzorców bezpośrednio konfucjańskich i tych wyniesionych z okresu rządów japońskich. Może to prowadzić do bardzo poważnych nieporozumień, gdyż bez doświadczenia w obcowaniu z Azjatami nie jesteśmy w stanie wychwycić sygnałów kulturowych, które wzajemnie sobie oni wysyłają, lub których nie wysyłają… gdyż nie muszą.

Wyjątkowo wyrazistym przykładem jest jedna z licznych bliźniaczo przebiegających sytuacji biznesowych, w której udało mi się zaimponować polskiemu przedsiębiorcy. Pojawił się on na Tajwanie, przywożąc pełne przekonanie, że kluczową sprawę wzorowo dopiął jeszcze przed wyjazdem. Rozchodziło się o to, czy tajwański producent jest w stanie wykonać na zamówienie wyspecjalizowany, krytyczny element maszyny wartej około 300 tysięcy USD.

Obaj w towarzystwie handlowca siedliśmy do stołu. Poprosiłem klienta o wyciągnięcie próbki przedmiotu, jaki miał być produkowany. Intencją było upewnienie się, że Tajwańczycy faktycznie mają doświadczenie, które deklarowali. Mój klient odmówił fatygi, kategorycznie stwierdzając, że kwestia ta została należycie potwierdzona. Nalegałem do skutku. Gdy przedmiot pojawił się na stole, zadałem kluczowe pytanie: „Robiliście osprzęt do tego?”. I okazało się, że jednak nie! Późniejsze dyskusje na temat kontekstu sytuacyjnego doprowadziły stronę polską do wniosku, że nie mieliśmy do czynienia z kłamstwem mającym zapobiec rezygnacji klienta ze złożenia zlecenia – to doświadczenie nie było podnoszone jako „tak” lub „nie” dla transakcji – chodziło o tworzenie przez handlowca fałszywej fasady typu „wszystko tak”².

Mentalność współczesnych mieszkańców Tajwanu

Trochę to paradoksalne w świetle powyższej wizji, ale mix wartościowych cech kultury Zachodu i Wschodu jest w stanie wygenerować nadzwyczajnych ludzi i nadzwyczaj dochodowe biznesy, oparte na innowacji i śmiałości do zachowań hazardowych. Przykładem jest Jensen Huang, współzałożyciel Nvidii, wartej na rok 2025 150 miliardów dolarów. Inną słynną postacią jest Morris Chang, twórca tajwańskiego przemysłu półprzewodnikowego i założyciel TSMC. Jest też Jerry Yang, współzałożyciel Yahoo! czy Steve Chen, współzałożyciel YouTube.

Pokuszę się o uogólnienie, które część czytelników z pewnością uzna za krzywdzące. Społeczeństwa Azji Wschodniej i Singapuru są w stanie wyprodukować ludzi, którzy rozwiną skrzydła w środowisku biznesowym, inżynierskim czy naukowym w obrębie Zachodu. Stereotyp, wedle którego Chińczycy są słabi w innowacji, ale świetni w kopiowaniu i kooperacji, w moim silnym przekonaniu jak najbardziej trafnie opisuje stan faktyczny.

Czynnikiem decydującym jest opresja hierarchiczna, będąca bez wątpienia w przeważającej części wpływem konfucjanizmu. Z jednej strony generuje ona spójność społeczną, wysoki poziom zaufania ultrakooperacyjnego, redukując przy tym tendencje do zachowań agresywnych i aspołecznych... Ale efektem ubocznym jej działania jest trzymanie wszystkich w szeregu. Dla Europejczyków przyzwyczajonych do folgowania egoizmowi jest to nie do zaakceptowania. Świetnym przykładem takich nieprzekraczalnych różnic jest wypowiedź polskiej edukatorki pracującej na Tajwanie w roli nauczycielki w szkołach podstawowych. W wywiadzie, w którym nie szczędziła pochwał wobec tajwańskiego systemu edukacji, prowadzący rozmowę zapytał o to, jak zarządza edukacją własnych dzieci. Na odpowiedź już zapewne naprowadziłem. Nauczanie domowe!

Wywiad jest do znalezienia w facebookowej grupie „Polacy na Tajwanie”. Mimo publicznej formy wywiadu uznałem potrzebę zachowania anonimowości kobiety. Tu bowiem dochodzimy do drugiej poważnej wady narodowej Tajwańczyków – mają silny instynkt i tabu unikania konfrontacji z oficjalnym stanem spraw. Z jednej więc strony są bardzo dumni z tego, że funkcjonują w systemie demokratycznym i wolno im całkowicie bezkarnie psioczyć na prezydenta kraju, jednak gdy przyjdzie do krytykowania szefostwa w najbliższym sąsiedztwie ich hierarchii, natychmiast budzi się w nich coś, co uprzejmie nazwę powstrzymaniem się od krytykowania autorytetu.

Sfeminizowana mentalność Azjatów?

Ikoniczną wadą mentalności Azjatów z kręgu konfucjańskiego jest z naszego punktu widzenia patologiczna niezdolność do mówienia wprost „nie”. Przejawia się ona zwykle niespodziewanie, a przy tym w wielu przypadkach służy do bezkarnego i z premedytacją robienia innym na złość – w tym obcokrajowcom.

Moje bardzo liczne interakcje to kopalnia przykładów. Wyciągnę najświeższy, aby nawiązać do kwestii mentalności pewnej części kobiet, zaprezentowanej w rozdziale o feminizmie. Umówiłem wywiad z dyrektorem szpitala zatrudniającego 2500 pracowników. Zaprezentowałem referencje, listę wcześniejszych wywiadów z licznymi osobami z pierwszych stron gazet. Uprzedziłem, że będę zadawać pytania wymagające zaawansowanej wiedzy o systemie opieki zdrowotnej. Wszystko wzorcowo. Nawet uprzedziłem, że na wywiad specjalnie przyjadę z drugiego końca Tajwanu.

Jak już się pewnie domyśliliście, wszystko psu na budę. I to spektakularnie. Dostałem do rozmowy faceta w wieku około 80 lat, o ledwo zrozumiałym głosie i z poziomem kontaktu niewiele ponad „ledwie-ledwie”, bez kompetencji mentalnych czy zawodowych do powiedzenia czegokolwiek więcej ponad zawartość strony głównej szpitala – a na pewno nie o szczegółach i ciekawostkach na temat negocjacji z korporacjami farmaceutycznymi (s. 413), po które przyjechałem. Wszystko z pięknymi uśmiechami i maksymalną kurtuazją ze strony reprezentantki placówki. Feminatyw jest tu konieczny, gdyż tego typu „azjatycka” perfidia spotyka mnie w proporcji 10:1 – mężczyźni potrafią o wiele częściej powiedzieć, że nie da rady.

Kolejną siłą składową mentalności jest model edukacyjny. My mamy wiele do nauczenia się od Azjatów (s. 418), ale oni od nas też. Kluczowego wglądu dostarczają wspomnienia wybitnego fizyka Richarda Feynmana. W swojej kultowej książce Pan raczy żartować, panie Feynman! fizyk opisuje epizod pracy jako wykładowca w Brazylijskim Centrum Badań Fizycznych. Tam trzydziestotrzyletni idealista odkrył Amerykę. I wodę w kranie.

System edukacyjny nastawiony jest na zdawanie egzaminów i spełnianie oczekiwań – nikt nie wymaga rozumienia zagadnienia. System nie posiada narzędzia kontrolnego, które pytałoby „czy to rozumiesz?”. System sprawdza, czy podopieczny „zapamiętuje kształt odpowiedzi”. Ma to swoje plusy – system wpaja posłuszeństwo hierarchiczne i konformizm. Ale dla Feynmana i na sztandarach edukacji w Cywilizacji Zachodniej „minusy” są rozumiane jako porażka. Współczesne „zakuwanie pamięciowe” jest dzieckiem systemowej patologii tradycyjnych egzaminów urzędniczych. Egzaminy te otwierały drogę do wyniesienia do statusu elity za pomocą sita lojalności ideologicznej. Przedmiotem testu były zdolności recytowania starożytnych ksiąg konfucjańskich, były więc testem konformizmu i lojalności, a nie zdolności do innowacji. Cementowały hierarchię, zamiast otwierać wybitnym jednostkom drogę do tego, aby nastąpił postęp i wymiana elit na nowe. Cementowały zastaną hierarchię, zamiast generować mobilność jako premię za produkowanie innowacji. W tej wizji dostrzeżecie geniusz założyciela Singapuru: on zdawał sobie sprawę z tych ograniczeń, a Singapur brakującą innowację, mówiąc nieco żartobliwie, outsourcingował.

Po roku pałowania się z przyszłymi inżynierami, którzy byli bezradni, gdy stawiano ich przed problemem innym niż wydrukowany w podręczniku, Feynman odkrył, że jedyni dwaj studenci mający jako tako wyćwiczone rozumienie, a nie zapamiętywanie, edukację na szczeblu podstawowym przeszło w kraju Goethego – w Niemczech³. W innym miejscu Feynman opisywał problem w nieco inny sposób. Systemy edukacyjne koncentrują się na uczeniu dzieci etykietowania zjawisk, a nie rozwijają rozumienia mechanizmów i praw natury. Przykładem tego były odpowiedzi na pytanie o zużywanie się podeszew butów. Najczęściej oficjalne podręczniki mówią, że przyczyną jest tarcie. Ale prawdziwą naturę sprawy oddaje wyjaśnienie, że powierzchnia podłoża zawiera drobne nierówności – gdy podeszwa się przesuwa, mikroskopijne kawałki gumy są odrywane i pozostają w tych nierównościach.

Efekt oczekiwania

Nie dość znany i systemowo ignorowany eksperyment z zapamiętywaniem z 2014 roku⁴ pokazuje katastrofalne

niedomagania systemów edukacyjnych, a w szczególności tych „konfucjańskich” – polegających na wkuwaniu na pamięć i testowaniu.

Uczestnicy zostali poproszeni o przestudiowanie fragmentu materiału. Jednej grupie powiedziano, że później zostanie sprawdzona z materiału (test), a drugiej, że będzie musiała nauczyć materiału kolejne osoby. W rzeczywistości obie grupy zostały przetestowane ze rozumienia treści.

Uczestnicy, którzy spodziewali się uczenia innych, nauczyli się więcej z fragmentu i wykazali się lepszą pamięcią, zwłaszcza w zakresie głównych punktów, niż ci, którzy spodziewali się jedynie napisać test. Eksperymentatorzy interpretują to w ten sposób, że przyjęcie nastawienia na „będę tego nauczać” zachęca do aktywnego zaangażowania i lepszej organizacji informacji. Nauka pod kątem zdania testu często prowadzi do bardziej pasywnych technik uczenia się.

Inaczej: przewidywanie konieczności wyjaśnienia lub nauczania materiału poprawia zapamiętywanie i strategie organizacyjne lepiej niż próba zapamiętania go na potrzeby testu.

Formułuję ogólne prawidło – systemy edukacyjne w większości produkują trybiki o wyznaczonym miejscu w strukturach podtrzymujących funkcjonowanie danego reżimu politycznego czy systemu hierarchicznego.

Przykład? Model pruski działał pod presją konkurowania z sąsiednimi państwami. Był skonstruowany z rozmysłem do tego, by uwolnić umysły naukowców z okowów konformizmu, podległości przełożonym itp.

Trzecią istotną siłą składową jest kontrowersyjna dla niektórych kwestia ukształtowania psychiki w pełnych rodzinach, tj. takich, w których obecny jest ojciec potrafiący wpoić dyscyplinę i samokontrolę. Wyjątkowo ciekawym polem analizy tej cechy jest wielokulturowe społeczeństwo USA, w którym konfucjański model rodziny, tj. niższy odsetek rozwodów, jest silnie skorelowany z sukcesem zawodowym i niską przestępczością⁵.

Zdolność do innowacji

Azjaci konfucjańscy potrafią skalować i ulepszać, ale nie potrafią dorównać Europejczykom w powoływaniu do życia silników innowacji. Na tę różnicę składa się synergiczny pakiet cech, dla którego mentalność jest tylko jedną cegiełką.

Kluczową cechą psychiczną jest silny kulturowy zakaz kontestowania przełożonych i autorytetów. [Swoje skrajne przeciwieństwo ma taka mentalność w fundamencie, na którym swoją siłę technologiczną zbudowali mieszkańcy Izraela⁶. Na zjawisko to składa się brak przeszkód biurokratycznych oraz wyniesiona z wojska kultura hierarchiczna dozwalająca na otwarte podważanie kompetencji szefa/dowódcy.] W takich warunkach kulturowych innowator z przełomową wizją ma po prostu mniejsze szanse na wywalczenie od zwierzchników swobody działania czy budżetu. Chodzi nie tylko o uzależnienia behawioralne szefostwa, ale i zdolność systemu do ochrony i otwierania drogi jednostkom mającym tzw. potencjał.

Tu przywołam wyjątkowo zabawne spostrzeżenie, które bardzo trudno udowodnić, ale w moim przekonaniu trafia ono w sedno sprawy. ZSRS cieszyło się wyjątkowym skarbem. – Sowieci mieli do dyspozycji bardzo dużo wybitnych matematyków i fizyków, dzięki którym często mogli często wyprzedzać amerykańską machinę innowacji. To, że sowietom Sowietom obrodziło geniuszami w naukach ścisłych, było efektem ubocznym patologii systemu: je. Jednostki wybitne uciekały do tych pól badawczych, które najoporniej poddawały się ideologizacji.

Nieco inny przykład pochodzi już ze współczesnego Tajwanu. Zupełnie jak na Zachodzie, nie istnieje tam system wyłapywania dzieci i młodzież z potencjałem do tworzenia innowacji czy po prostu wykazujących szczególne talenty. Instytucje do tego powołane oczy jak i u nas, istnieją, jednak zajmują się one dostarczaniem prestiżu kierownictwu i założycielom. Moim osobistym przykładem jest Chiang Ching-kuo Foundation, która w statucie ma wspieranie rzucania nowego światła na chińską kulturę. Zachęcony wzniosłą deklaracją w 2006 roku udałem się żebrać o wsparcie przy pisaniu Starożytnej mądrości chińskiej.

O naiwny! Pani w sekretariacie wyjaśniła mi z przemiłym uśmiechem, jakie warunki muszę spełnić, aby wnioskować o grant czy inną formę pomocy. Okazało się, że fundacja działa w rytm filozofii banków – pożyczą kasę tylko wtedy, gdy człowiek udowodni, że jej nie potrzebuje. Polski beneficjent Zbigniew Słupski dostał grant na Wczesne piśmiennictwo chińskie (wyd. 2001; wybitne dzieło) dzięki temu, że wyłożył na stół pasjansa z habilitacji, rekomendacji od szacownych instytucji wzajemnego obdarowywania się prestiżem i całych dekad pracy akademickiej. Młody człowiek bez kontaktów i doświadczenia nie dostanie opiekuna-mentora, za którego płaci fundacja. O, takiego wuja! Zamiast tego zostanie przez wyżej scharakteryzowany system spałowany tak dotkliwie, że odechce mu się wszystkiego.

Dla porządku spójrzmy na sprawę z jeszcze innego kąta. Na „chińską Dolinę Krzemową” – miasto Shenzhen, czyli fabrykę elektroniki zaopatrującą cały świat. Ośrodek ten jest kultem cargo w tym sensie, że spora część gadżetów i innowacji została pożyczona na zewnątrz, a nie generowana samodzielnie (organicznie). Swego czasu bywało tak, że gadżet wymyślony przez kogoś z zewnątrz, wystawiony na portalu crowdfundingowym Kickstarter przez kogoś, kto rozpoznał potrzebę rynku lub wpadł na „oczywisty” pomysł, był kopiowany przez firmę z Shenzhen i wstawiany na Alibabę, zanim zakończyła się zbiórka oryginalnego pomysłodawcy.

Ogólnie, Azjaci żyją nie „w kulturach kolektywistycznych” – to określenie nic nie wyjaśnia. Oni są poddani ostracyzmowi i uwarunkowani do konformizmu wobec grupy. Strach przed wykluczeniem, warunkowany stuleciami opresji feudalnej i konfucjańskiej, wdrukował w nich uległość jednostki wobec grupy, od której zależy przetrwanie i zachowanie statusu. Odpowiednikiem w kulturze Zachodniej są zachowania kojarzone z cechami kobiecymi – kobiety z uwagi na mniejszą zdolność użycia siły fizycznej, zwłaszcza względem mężczyzn, specjalizują się w tzw. agresji relacyjnej i skrytej. W rygorze społeczeństw konfucjańskich osoba podległa nie mogła komunikować sprzeciwu czy sprzeczności interesów. Z tego narodziła się sztuka stosowania gui (詭) – perfidii i zagrań nieczystych.

Zadam wam obowiązkową, potrójną pracę domową. (kod QR do tych darmowych próbek dostępny w aneksie)

Rozdział Timeo Chińczyków et dona ferentes z książki 36 forteli (►36 I.4).

Rozdział Siła fizyczna – praźródło wszelkiej władzy z Feudalizmu we wszystkim… (►FEU II.3).

„Patologie” japońskiej kultury biznesowej z Sił psychohistorii (►SP VII.2).

Gdyby nie ta wdrukowana na twardo cecha Azjatów, widzielibyśmy ich dzisiaj mijających Galaktykę Andromedy – i wciąż przyspieszających… A machających komu, lecącemu obok? Nam! Nam, jeślibyśmy zdołali pozbyć się naszych własnych wad, na które jesteśmy równie ślepi, co tamci na swoje. Ale jest jak jest – staraliśmy się jak mogliśmy, a wyszło jak zwykle. Tak jak my jesteśmy uwięzieni przez własne cechy kulturowe, tak uwięzieni są i oni. Na dobre i na złe.

Etyka troski, na Zachodzie będąca atrybutem bardziej kobiecym niż męskim, to humanitarność, życzliwość oraz współodczuwanie, określane jako konfucjańska cnota ren (仁)⁷. Tu nie ma nic kontrowersyjnego. Ale zobaczcie dalej.

Zachodni liberalizm promuje „męski” model niezależnej jednostki. Konfucjanizm (podobnie jak feminizm) twierdzi, że człowiek nie istnieje bez relacji z innymi. To podejście „sieciowe”, a nie „hierarchiczne”⁸.

Teraz dochodzimy do clou. W zachodnim kręgu kulturowym męskość często definiowana jest przez dominację, konfrontację i „mówienie wprost”. Na Tajwanie ideałem mężczyzny (również lidera, np. dyrektora szpitala) jest ktoś, kto przejawia cechy tradycyjnie uznawane na Zachodzie za kobiece. Pierwsze to łagodność i opanowanie. Krzyk czy agresja w miejscu pracy są postrzegane jako całkowita utrata twarzy i dowód na brak profesjonalizmu. Kolejna to elastyczność (rou 柔) – konfucjańska i taoistyczna koncepcja „miękkości”, która pokonuje twardość. Mężczyzna ma być jak woda – dostosowywać się do przeszkód, zamiast w nie uderzać.

W strukturze korporacyjnej i medycznej na Tajwanie sukces mężczyzny zależy od jego zdolności do budowania sieci powiązań (guanxi). Wymaga to wysokiej inteligencji emocjonalnej, umiejętności słuchania i empatii – cech, które w zachodnich badaniach (np. Geerta Hofstedego) przypisuje się „kulturom kobiecym”. W niekorporacyjnych zachowaniach mężczyźni nie boją się okazywać troski w sposób fizyczny (np. noszenie torebki partnerki, publiczne dbanie o higienę i cerę). W marketingu i komunikacji publicznej używa się miękkich, pastelowych kolorów i uroczych maskotek, co ma na celu obniżenie napięcia społecznego. Ale w dziesiątkę trafiła moim zdaniem poznana Polka, będąca w związku z Koreańczykiem. W czasie kilkuosobowej rozmowy w mieszanej grupie Polaków na temat cech kulturowych Azjatów zeszło na jej satysfakcję małżeńską. Przyznała ze szczerością: „brakuje mi [u niego] testosteronu”. Bingo⁹.

Ultrakooperacja i „black fatigue” na przykładzie Indii, Pakistanu i nas wszystkich

W tej sekcji podważę wasze rozumienie zwrotów typu „pieprzony czarnuch” czy „pieprzony białas”. W powszechnej percepcji zwroty takie są rasistowskie, gdyż domniemaną przyczyną niechęci czy pogardy są cechy genetyczne (fizyczne, rasowe), a więc takie, na które osoba nie ma wpływu. Ale te zwroty używane są nie po to, by wyrazić niechęć wobec cech biologicznych! Przedmiotem nieuprzejmej krytyki są zachowania lub mentalność, w tym takie, które da się przypisać całym grupom jako tzw. oprogramowanie kulturowe charakterystyczne dla danej grupy społecznej czy etnicznej. Sprawa jest, jak oczywiście wiemy, kwestią polityczną – jest głównym punktem ideologii różnorodności. Jest też krytycznym punktem skrajnie krzywdzącej dzieci i niebezpiecznej ideologii „czystej karty” (blank slate) oraz jej jednego aspektu – przekonania, że ewolucja, owszem, jest faktem naukowym, ale tylko od szyi w dół.

To, co w istocie rzeczy jest krytykowane werbalizacją „rasowych” stereotypów, to niezgodność zachowania osoby z normami całej wspólnoty, z naciskiem na odmowę integracji z zasadami animującymi całe społeczeństwo, którego jednostka lub grupa jest częścią. Amerykańska fraza black fatigue („zmęczenie czarnością”) odnosi się do zachowań naruszających normy zaufania lub – ogólnie – nieuprzykrzania innym życia, które w różnych kontekstach i sferach życia przejawiają osoby wszystkich ras czy części składowych wspólnoty.

Mi samemu zdarzyło się zarówno podpadać pod brzydki komentarz (np. za jeżdżenie skuterem po chodniku). Jestem też ich ofiarą – na przykład gdy ktoś puszcza filmów na smartfonie przez głośniki, a nie słuchawki. Takie uciążliwe oglądanie przez kogoś treści przy stoliku w sklepach typu convenient store niestety jest na Tajwanie plagą wręcz egipską. Inną „wadą narodową” Tajwańczyków jest wnoszenie do kina własnego jedzenia w szeleszczących torebkach, a następnie żarcie z nich i jednoczesne ciągłe rozmowy praktycznie przez cały film. Statystyka moich ostatnich dziesięciu wizyt w przybytkach kinowych – w 9 na 10 przypadków musiałem wstać i wyrwać te torebki z rąk współwidzów, z paroma dobitnymi komentarzami – w ich języku – by zamknęli ryje. Należy dodać, że Tajwańczycy i tak mają o wiele mniej takich dokuczliwych sfer społecznych interakcji, niż my w Polsce czy ogólnie w Europie.

Kwestia krytykowania innych kultur to poważne tabu. Osoby zakazujące jej szermują zarzutem rasizmu. Ja sam zaś zakaz uważam za przejaw niskiego poziomu ultrakooperacji u osoby zakazującej, stającej na piedestale moralnej wyższości. Krytykowanie innych etnosów postrzegane jest jako rasizm w ramach tzw. „białej winy” za kolonializm mocarstw europejskich. Jest więc aktem supremacji etycznej wobec tych, którzy werbalizują krytykę merytoryczną zachowań i wad oprogramowania kulturowego osób i grup. Podobną, krzywdzącą dzieci ideologią jest nazywanie matematyki rasistowską (to nie jest żart) dlatego, że została ona stworzona przez opresyjną cywilizację kolonizatorów. Krytykowanie mentalności swego czasu nazwali zgodnie rasizmem autor podcastu Dział zagraniczny wraz z gościem przy opisywaniu krytyki ludności tubylczej przez osobę białą w którymś z pastw Ameryki Południowej. Chodziło o nazwanie członków plemienia i grupy etnicznej mało pracowitymi i mało zdyscyplinowanymi.

Sprawa dotyka kwestii obłożonej wyjątkowo silnym tabu – całkowicie błędnej ideologii, wedle której (to jedna z werbalizacji i przybliżeń) wszystkie kultury są równe.

Mam dotkliwie przykrą wiadomość dla zwolenników tego „poglądu luksusowego” – kultury nie są równe. W kontekście tego wywodu: nie są równe w zakresie zdolności do modyfikowania toksycznej struktury hierarchicznej… Taka eliminacja zdolności do ewolucji i usprawniania struktur sprawia, że kultura zamraża się na poziomie hierarchiczności plemiennej i skazuje na przegraną w konkurencji z grupami, które potrafią usprawniać swoje własne funkcjonowanie. Zdolność do wdrożenia merytorycznej krytyki w typowym przypadku oznacza wyrugowanie myślenia plemiennego umożliwia generowanie ultrakooperacji – tworzenie wspólnot bardziej spójnych, odpornych na wrogie oddziaływania, generujących zaufanie wobec obcych (ang. impersonal prosociality) i gotowość do rezygnowania z własnych, samolubnych celów (puszczania dźwięków z głośnika, po coś w końcu są te słuchawki!) na rzecz budowania wspólnoty z osobami niepowiązanymi hierarchią i strukturami plemiennymi/krewniaczymi.

Mimo imponującego treningu dyscypliny i pracowitości, opisanych powyżej i w wielu innych miejscach tej książki, Azjaci z Azji Wschodniej (konfucjańskiej) górują nad nami i możemy się od nich tylko uczyć. Ikoniczną ilustracją jest często przeze mnie przywoływany kazus z tsunami w Japonii w 2011 roku. Swego czasu na portalu Wykop.pl grupowy szok kulturowy wywołało wyjątkowo wartościowe dla tego wywodu nagranie wideo. Kierowca jadący drogą dojazdową do miasteczka portowego zobaczył wzbierającą wodę tsunami, zalewającą drogę tuż przed nim. Zatrzymał się i zrobił tzw. zawrócenie na trzy razy, by uciec. Ale jak to zrobił! Woda była tuż, tuż, a on za każdym nawrotem włączał kierunkowskaz, jak na egzaminie!

Tu w końcu dochodzimy do sedna wywodu. Kultury w różny sposób, ale zawsze systemowo i „niereformowalnie” blokują swój potencjał do innowacji czy likwidacji patologii. Ma to związek z lokalnym modelem działania struktur hierarchicznych i plemiennością. Te struktury regulują przepływ decyzji, ale też odpowiedzialności, a przede wszystkim zaufania we wszelkich codziennych aktywnościach całej wspólnoty i jej członków.

Teraz zafunduję wam potężny koncepcyjny plot-twist. Kluczem do zrozumienia jest to, że we wszystkich społecznościach ludzie szukają obniżenia ryzyka ludzkich interakcji – bezpieczeństwa transakcyjnego, możliwości zaufania drugiej stronie. Podobny wygląd oraz zachowanie, a w tym rasa, etniczność czy ubiór, są wizualnymi sygnałami posiadania zbieżnych wartości etycznych. I to jest w nas zakodowane genetycznie. To to prawidło ludzkiej natury przekonało założyciela Singapuru, że jedyną szansą wypracowania ultrakooperacji w społeczeństwie wieloetnicznym jest „terror”, czyli trzymanie wszystkich za ryj.

W Pakistanie małżeństwa krewniacze są sposobem osiągania namiastki zaufania – w klanie łatwiej dochodzić swoich praw i mniejsza jest szansa na bycie pokrzywdzonym. Ta potrzeba przeważa nad porażającym efektem deformacji fizycznych u dzieci z takich związków. Dane z samego Pakistanu (60–70% małżeństw), ale i wielu innych krajach o podobnych strukturach plemiennych są przerażające. W Wielkiej Brytanii społeczność pakistańska odpowiada za około 3% wszystkich urodzeń, ale jednocześnie za około 30% wszystkich dzieci urodzonych z rzadkimi wadami genetycznymi.

Podobnie w Indiach – nepotyzm jest tak oczywistą drogą pilnowania swoich interesów, że nie jest postrzegany jako patologia, ale jak najbardziej racjonalna taktyka pilnowania swoich interesów. W Indiach podobną, niemożliwą do wykorzenienia praktyką jest wypróżnianie się pod chmurką – powoduje to tragiczne skutki dla zdrowia dzieci. Co więcej, wynikające z tabu kastowego zachowanie kosztuje kraj 6,4% całkowitego budżetu – 54 miliardy USD rocznie (zobacz zakończenie, s. 722).

Oba zjawiska są one naturalną koniecznością w społecznościach i kulturach, które nie wykształciły krytycznej cechy społeczeństw ultrakooperujących – zaufania opartego o bezosobowe instytucje. Zamiast nich panuje nepotyzm i potrzeba redukcji ryzyka w codziennych interakcjach za pomocą przynależności do klanu lub rodu, w którym da się wyegzekwować odpowiedzialność dzięki pokrewieństwu, odwołaniu się do reguł plemiennych czy wyroku starszyzny.

Bez wykorzenienia tak działającej mentalności siłą lub kosztującą krocie edukacją nie ma nawet co marzyć o zbudowaniu silnej, odpornej na zakłócenia, spójnej społeczności. Ambitne przedsięwzięcie wyrugowania plemienności i struktur rodowych realizowane jest zwykle w ramach tzw. projektów cywilizacyjnych. Dwa projekty chińskie są tematem następnego rozdziału.

Ten obraz otwiera możliwość dokonania następującego spostrzeżenia. Nie kolonialny ucisk, ale inherentne cechy lokalnych kultur sprawiają, że niektóre nacje czy obszary globu są skazane na wieczną biedę i zacofanie. To właśnie ta okoliczność potwierdza zawartą w niniejszej książce tezę, że europejscy kolonizatorzy przywozili ze sobą nie tylko śmierć, niedolę i degradację statusu. Przywozili także wzorce kulturowe, które pozwalały rozbić niewidzialny sufit plemienności. Mao Zedong i Sun Jat-sen rozumieli te kwestie tak, jak mam nadzieję, i wy rozumiecie teraz, po lekturze niniejszego rozdziału.

A tymczasem dwóch zadufanych jełopów, nie znajduję lepszej nazwy, wspomniani powyżej pan Maciej Okraszewski i jego gość, sycą się swoją pozycją moralnej wyższości, nazywając rasizmem fakt zauważenia i zwerbalizowania wad mentalności. W sytuacji typowej taki zakaz krytyki uniemożliwia osobom lub grupom zrealizowanie reform i wydźwignięcie siebie i swoich dzieci z pułapki braku sprawczości i biedy, w które popadli zwykle z winy historycznych okoliczności, które dawno już przestały oddziaływać!

Zagrajmy jednak w ich grę. Tak się składa, że mamy do dyspozycji krytykę współczesnej kultury indyjskiej, którą prezentuje Hindus. Gorąco zapraszam do wysłuchania wyjątkowej prezentacji pana Jayanta Bhandariego¹⁰.

Kazus Adobe i Microsoft. Hipoteza

Nie potrafię tego udowodnić, ale mam głębokie przekonanie, że katastrofalne dla reputacji decyzje w korporacjach Adobe czy Microsoft wynikają ze zdominowania procesu decyzyjnego przez osoby o mentalności anty-ultrakooperacyjnej na kluczowych stanowiskach.

Obie korporacje mają za prezesów osoby urodzone w Indiach. Obie też w ciągu ostatnich lat zmieniły politykę firmy na taką, która postrzegana jest przez użytkowników – i obiektywnie taka jest – jako traktowanie klientów jak frajerów do złupienia, a nie kogoś, kogo lojalność należy zbudować przez tworzenie działającego produktu.

W przypadku Adobe najbardziej rażącą decyzją z czerwca 2024 roku była taka zmiana regulaminu subskrypcji, która niemal uniemożliwiała rezygnację użytkownika. Procedura zrobiła się tak „złośliwa”, że aby odzyskać dostęp do danych w chmurze, należało zgodzić się na rozbójnicze warunki. Jednym z tych warunków była zgoda na wykorzystanie danych użytkownika, w tym kontraktowo objętych tajemnicą handlową, do trenowania AI. W przypadku Microsoft, użytkownicy skutecznie zaprotestowali przeciw agresywnej inwigilacji w ramach funkcji Recall, która miała co 5 sekund robić zrzuty ekranu użytkownika, narażając jego prywatne dane

Oba giganty, ale też Google, zdaj się by obiektami nietypowego, kulturowego przejęcia przez Hindusów. Prezesem Microsoft jest od 2014 roku Satya Nadella. Szacuje się, że w 2025 roku ok. 25–30% kadry kierowniczej wyższego szczebla (C-level oraz wiceprezesi) to osoby pochodzenia indyjskiego. Głównym decydentem Adobe to od 2009 roku Shantanu Narayen. Podobnie jak w Microsofcie, reprezentacja Hindusów w zarządzie i na stanowiskach dyrektorskich utrzymuje się na poziomie ok. 20–25%. Obie firmy zatrudniają znaczne ilości pracowników z Indii, przybywających do USA w ramach programu ściągania „talentów zagranicznych” z wizami H1-B. Stanowią oni odpowiednio 5–7% i 8–10% zatrudnionych.

Kontrowersją/zarzutem, jest to, że demograficzna zmiana sprawia, iż nastąpiło przekształcenie kultury korporacyjnej na patologiczną, dokładnie w taką, jaką opisuje Bhandari – nepotyzm, pozorowanie wykonywania pracy, ukrywanie braku kompetencji. Sprawa stała się wiralowa w grudniu 2024 roku, gdy do świadomości Amerykanów dotarł fakt dominacji Hindusów wśród posiadaczy H1-B – stanowią oni aż 70% tej grupy.

Z jeszcze innej strony, „odgórne”, z wysokości nadanej samemu sobie pozycji sędziego, przyzwolenie na krytykowanie działa identycznie jak kpina i żart – opiera się na gradiencie ludzkich hierarchii. Można kpić bezkarnie wyższego statusem, ale aby pokpić z kogoś należącego do grupy postrzeganej za niższą w hierarchii lub kogoś z ułomnością, trzeba mieć do tego prawo, zwykle relację zażyłej przyjaźni. Osobiście kwestię interpretuję tak, że postrzegam reprezentantów innych kultur i etniczności jako równych mi samemu, co otwiera drogę do krytyki w obu kierunkach. Ktoś, kto w podkastowym przykładzie postrzega pewną grupę etniczną za niższą/gorszą, uznaje, że jego kanał krytyki narusza tabu. I kto tu jest rasistą?!

Na zakończenie wątku, ten powyżej opisany kazus krytyki jest doskonałą miarą pozwalającą stwierdzić, jaka jest lokata danej osoby na (wieloparametrowej) skali, na której jednym końcu jest ultrakooperacja, a na drugiej zachowania plemienne.

Tu warto dać wyjątkowo trafny przykład. Pewien youtuber odwiedził brytyjskie miasta, które w ostatnich latach zmieniły się w getta m.in. pakistańskie. Oczadzenie walką z „rasizmem” widać w nim we wręcz ikonicznym natężeniu. Przeprowadzający wywiad, chrześcijanin irańskiego pochodzenia, słyszy m.in., że decyzje o chowie wsobnym to kwestia kultury, a potem, że to kwestia „braku edukacji”. Przepraszam, że co?!¹¹ To co w materiale Tabriziego jest wyjątkowo celne to to, że uczestnicy są kompletnie spętani tabu kulturowymi – każdy swoimi… I jest to dla nich wręcz groteskowo niewidzialne.

Przed podaniem drugiej połowy wyjaśnienia, po kwestii zaufania między obcymi w społeczeństwach klanowych, podam jeszcze przykład Japonii. W kulturze Japończyków zakorzenione są rozmaite dokuczliwości, które w istotny sposób przyczyniają się do rozprzęgnięcia i zapaści, w tym demograficznej, całego społeczeństwa. To takie sprawy jak kulturowy mus zostawania w pracy po godzinach. Te nadgodziny to w większości teatrzyk udawania, że robi się coś pożytecznego. Są jednak niemal całkowitą stratą czasu, a stosowne badania udowadniają, że produktywność w japońskich korporacjach jest zauważalnie niższa, niż w innych krajach „rozwiniętych”. Taka „kosztowna sygnalizacja” ma demonstrować poświęcenie pracownika dla firmy w taki sam sposób jak obowiązkowe libacje z kolegami i szefami z pracy. Realizowane są one do późnego wieczora, przez co skutkiem ubocznym jest zagłada życia rodzinnego i permanentne niedospanie nieszczęśników.

Japończycy to wyjątkowo ogarnięty i zdyscyplinowany naród, a mimo tego nie potrafią sztucznie naprawić swojej kultury tak, jak Chińczycy zrobili to zakazem krępowania stóp kobiet. Oto dlaczego. Prawidło:

Pewne elementy oprogramowania kulturowego odpowiadają za egzekwowanie hierarchii, a więc zobowiązań jednostki wobec najbardziej bezpośredniej wspólnoty (firmy, plemienia, rodu).

Te źródła prestiżu oraz systemy rozliczania odpowiedzialności i wkładu jednostek w przetrwanie grup w sposób oczywisty są wpisane w mentalność i „charakter narodowy” tak silnie, że przebudowanie sieci społecznych wymaga milionów ofiar, wymordowanych w czasie wydarzeń w skali wojny lub nastania opresyjnego reżimu w rodzaju bolszewików czy chińskiej rewolucji kulturalnej.

Co do kazusu Pakistańczyków, brakuje im nawrócenia na chrześcijaństwo, a konkretnie tysiąca lat akcji ewangelizacyjnej, której jednym z głównych wątków było rugowanie kazirodztwa i małżeństw kuzynów jako inżynieria, której celem była zmiana systemu prawnego na taki, który pozwalał zapisywać ziemię w spadku Kościołowi. Wątek celowej kampanii naprawiającej pulę genetyczną, również istniał w całej tej kampanii.

Podsumowując, zaryzykuję następującą opinię. Wymagający wczesnego wpojenia dyscypliny i gotowości do ciężkiej pracy system edukacyjny i relacje pracy redukują zdolność jednostek do innowacji. Jednak jeśli Azjata przenosi się do krajów zachodnich typu WEIRD¹², góruje on nad gospodarzami – białą większością. Przewagę tę widać wyjątkowo dobrze w USA – w wynikach testów, osiągnięciach akademickich, zarobkach i oszczędnościach generowanych indywidualnie oraz na poziomie gospodarstw domowych. W rezultacie tej dynamiki uniwersytety, które uległy wrogiemu przejęciu przez rasistów i ideologów supremacji ras afrykańskich, stosują wobec Azjatów nielegalne metody dyskryminacji przy zapisach w sposób równie krzywdzący, co wobec białych.

Napsioczyłem i ponarzekałem i tego nikt mi nie zabierze, ale na zakończenie zostawiłem coś pozytywnego – za co opiekunowie/właściciele Tajwanu mają pięć ukłonów do samej ziemi¹³. Udało im się w fascynujący sposób stworzyć społeczeństwo ludzi funkcjonujących w rytm ideału ultrakooperacji, który poznacie i zrozumiecie w rozdziale następnym – o projekcie cywilizacyjnym.

W praktyce mieszkańcy współczesnego Tajwanu funkcjonują na wybitnym poziomie bezosobowej prospołeczności, o której mieszkańcy krajów zdominowanych przez mentalność plemienną mogą tylko pomarzyć. Przejawia się to praktycznie zupełnym brakiem wandalizmu (graffiti), ale przede wszystkim gotowością do udzielenia pomocy bez względu na etniczność czy inne cechy tożsamości osoby potrzebującej.

Na Tajwanie, dla przykładu, poza niektórymi miejscami nawiedzanymi masowo przez turystów nie istnieje zjawisko oskubywania czy naciągania obcokrajowców, będące uciążliwą plagą w państwach o dominującej plemiennej strukturze społecznej, w tym sąsiednich Filipinach, Tajlandii czy krajach arabskich, wliczając w to praktyki instytucji rządowych Dubaju. To, co zrobiono na Tajwanie, opiera się na wdrożeniu zabiegów inżynierii społecznej, opartych o natchniony poziom wiedzy o naturze ludzkiej. Przykładem takiego zabiegu na wyspie jest transparentność i wzorowe funkcjonowanie systemu opieki zdrowotnej (s. 419). System swoim działaniem generuje poczucie wdzięczności i dostatku¹⁴, a więc legitymizuje władzę polityczną.

Moim przykładem z grudnia 2025 roku było dopchanie skutera do warsztatu przez przygodnie napotkane starsze małżeństwo. Zrealizowanie przysługi wymaga pewnej wprawy po obu stronach – polega na pchaniu popsutego skutera prawą nogą. Do niedawna w bilansie, kto ile razy pomógł, przegrywałem z kretesem trzy do jajca. Na chwilę oddawania tej książki do druku bilans jest 4 do 3 na moją niekorzyść. Generowanie ultrakooperacji psują prawodawcy. Za takie dopchanie można dostać 1200 PLN mandatu. Szczęśliwie, przepis nie jest ściśle egzekwowany.

Niech ostatnią myślą tego wywodu będzie ta oto. Potrzebę zwracania wspólnocie „długu” mamy wszyscy wdrukowaną genetycznie. Niektóre kultury potrafią zhakować tę cechę za pomocą bezosobowej prospołeczności – uczciwego, bezstronnego zachowania się wobec osób niespokrewnionych… i uruchomić tym samym procesy ultrakooperacji w skali i jakości nieosiągalnej dla społeczeństw samouwięzionych w okowach plemienności i nepotyzmu.

Ultrakooperacja jest krytycznym, wykształconym ewolucyjnie mechanizmem budowania zdolności przetrwania na poziomie kolektywnym. Osobom wolnym od hierarchicznej pogardy dla do literatury SF polecam tutaj lekturę powieści Najazd z Przeszłości Jamesa P. Hogana. Stanowiący jej rdzeń wywód socjologiczny zmieni w waszej percepcji po prostu wszystko.

■

1 W skróconej do idiomu opowiastce „przenieść kłodę, by wzajemne zaufanie ustanowić” (limuquxin, 立木取信) władca zaoferował nagrodę za realizację prostego zadania. Mieszkańcy bali się wybryku i okrutnego żartu znudzonego arystokraty-sadysty. Władca jednak wypłacił 50 sztuk złota śmiałkowi, który się w końcu znalazł.

2 Na marginesie porada: przy komunikacji międzykulturowej bądź na odległość należy posługiwać się zdjęciami przedmiotów, a przy tym stosować maksymalną tzw. ostrożność procesową przy potwierdzaniu szczegółów.

3 Tu odsyłam do rozdziału Pruski projekt cywilizacyjny w Siłach psychohistorii ►SP XI.2. Niemiecki model kształcenia naukowców to m.in. model, w którym wykładowca naucza przedmiotu na konkretnym przykładzie swoich aktualnych badań.

4 J.F. Nestojko, D.C. Bui, N. Kornell, E.L. Bjork, Expecting to teach enhances learning and organization of knowledge in free recall of text passages. “Memory & Cognition” 2014, nr 7, s. 1038–1048. https://doi.org/10.3758/s13421-014-0416-z [dostęp: 2026-03-21].

5 Kontrowersja wynika z tego, że sukces Azjatów Wschodnich obala tezę, jakoby to sytuacja materialna skazywała ludność murzyńską na tkwienie w pułapce biedy. Więcej: rozdział Widok z najwyższej gałęzi ►FEU III.4.

6 Zob. rozdz. Matecznik militarnej innowacji w Oni albo my! t. 2 ►OM2 III.2.

7 C. Li, The Confucian Concept of Jen and the Feminist Ethics of Care: A Comparative Study, “Hypatia” 1994, s. 70–89.

8 K.-L. Shun, D.B. Wong (red.), Confucian Ethics: A Comparative Study of Self, Autonomy, and Community, Oxford University Press 2004.

9 Poziom testosteronu spada u mężczyzn m.in. w wyniku zawarcia związku małżeńskiego. Zob. rozdział ►SP VII.3 z następnego przypisu.

10 Jayant Bhandari: India is a morally bankrupt hellhole, https://youtu.be/G537b72xdfw [dostęp: 2026-03-21]. Te 14-minutowe nagranie jest urywkiem dłuższego wykładu – jego odsłuchanie z całych sił polecam.

11 We Marry Our Cousins!’ Inside Britain’s Pakistani Cousin Marriage Epidemic - Street Interviews (kanał ALI TABRIZI), https://youtu.be/em3VAOWdkzY [dostęp: 2026-06-10].

12 ►SP VII.3, rozdział Chrześcijański projekt cywilizacyjny. Chodzi o cechy wskazane przez antropologa J. Henricha: Western, Educated, Industrialized, Rich, and Democratic. Chodzi o wytworzenie dominacji specyficznego pakietu kulturowego, którego działanie pozwala na osiągnięcie wysokiej spójności społecznej, zwłaszcza wobec ludzi obcych. Inaczej: to społeczeństwa, w których struktury interakcji i hierarchii straciły klanowy charakter i opierają się na tzw. impersonal prociciality (bezosobowej prospołeczności).

13 Idiom wutitoudì, 五體投地.

14 Counting blessings versus burdens… https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12585811 [dostęp: 2026-03-21].

Projekt cywilizacyjny Republiki Chińskiej

Ideologia napędzająca powstanie współczesnych Chin

Przełom XIX i XX wieku to dla Hanów okres, w którym ostateczny upadek dynastii Qing, a więc władzy Mandżurów, zbliżał się ku nieuchronnej zapaści. Dla ludzi dobrze wyedukowanych i znających historię swojej cywilizacji było jasne, że nad Chinami wisi widmo chaosu międzydynastycznego. Jest to okres trwający zwykle około kilkudziesięciu lat, w którym następuje polityczny rozpad, upadek handlu, produkcji żywności i wszelkie inne wyobrażalne i niewyobrażalne nieszczęścia.

Elity Hanów, energetyzowane patriotyzmem i wizją zrzucenia z siebie jarzma wszelkich obcokrajowców – Mandżurów i nie tylko – zdawały sobie sprawę, że tym razem barbarzyńcami, którzy dokonają dzieła zniszczenia, będą zachodnie mocarstwa kolonialne oraz Japonia. Przybysze górowali nad Chinami w postępie technologicznym, nauce, inżynierii, instytucjach, systemach prawnych… We wszystkim.

Oczywistą stała się potrzeba skopiowania i zaszczepienia wszystkich wzorców kulturowych, które były podstawą przewagi cywilizacyjnej europejskich mocarstw kolonialnych. Proces ten z sukcesem zrealizowali Japończycy – przyjmowali do siebie inżynierów, architektów, wojskowych, słowem: wszystkich. Sami także wysyłali w świat całe wyprawy, by podpatrywały, jak działają społeczeństwa USA i państw zachodu Europy. Efektem tej aktywności było zainicjowanie miejscowego projektu imperialnego, co Hanowie odczuwali niezwykle boleśnie i dobitnie.

Skracając tę opowieść do niezbędnego minimum, dość powiedzieć, że w drugiej dekadzie XX wieku w Chinach pojawiły się dwa „projekty cywilizacyjne”. Termin ten ma krytyczne znaczenie dla zrozumienia zasadniczo całej współczesnej cywilizacji nie tylko chińskiej, ale i globalnej. Jednym projektem, wokół którego w 1912 roku powołano do życia Republikę Chińską, było zmodernizowanie mentalności mieszkańców Chin tak, aby nastąpił rodzaj fuzji najwartościowszych wzorców zachodnich i chińskich – chrześcijańskich i konfucjańskich.

Projektem konkurencyjnym stał się ośrodek woli geopolitycznej, na którego czele stanął Mao Zedong. Ten projekt cywilizacyjny był inspirowany w swojej najgłębszej, filozoficznej warstwie marksistowską wizją świata i natury ludzkiej, mając w pakiecie konfrontację z „kapitalizmem”. Inspiratorami i pomocnikami z zagranicy byli bolszewiccy władcy formującej się wtedy tzw. Rosji Sowieckiej.

Chińska wojna domowa to proces wielopłaszczyznowy – odsyłam tu do motta mojego podkastu: multiple plains of causality, czyli „wielość płaszczyzn przyczynowości”. Dwa ośrodki polityczne, które toczyły działania także zbrojne na terenie Chin, a więc ten pod wodzą Mao i ten kierowany przez Czang Kaj-szeka, miały bardzo – wręcz szokująco! – zbieżne podstawy ideologiczne. Najważniejsze było wyrugowanie z umysłów mieszkańców państwa środka starych struktur percepcji rzeczywistości i budowania spójności społecznej.

Projekt I
i rewolucja kulturowa

Ikonicznym elementem rewolucji była niesławna Czerwona Gwardia (Hunwejbinowie, właśc. Hongweibing, 红卫兵). Gwardia była siłowym narzędziem służącym do realizacji zadania wykorzenienia wszystkiego, co kojarzyło się z „feudalną i burżuazyjną” przeszłością Chin. Hasłem ideologicznym, które napędzało ten wysiłek, było „zniszczenie czterech złych rzeczy” (chu si hai, 除四害):

Stare Idee (舊思想) – tradycyjne koncepcje filozoficzne, religijne (konfucjanizm, buddyzm, taoizm) i wartości rodzinne, które uznano za sprzeczne z myślą Mao.

Stara Kultura (舊文化) – teatr (opera pekińska w starej formie), literatura klasyczna, malarstwo tradycyjne oraz wszelka sztuka niemająca charakteru rewolucyjnego.

Stare Zwyczaje (舊風俗) – tradycyjne święta, obrzędy pogrzebowe i weselne, a nawet codzienne zachowania, które uznano za „reakcyjne”.

Stare Nawyki (舊習慣) – sposoby ubierania się, uczesania, biżuteria, a nawet nazwy ulic czy sklepów nawiązujące do historii Chin.

Metodami wdrażania były m.in. masowe palenie książek, niszczenie bezcennych zabytków i świątyń, prześladowania intelektualistów oraz publiczne upokarzanie osób, które posiadały w domach „stare” przedmioty (np. antyki czy rodowe pamiątki). Niszczono księgi klanowe (zupu 族譜) i nie było to jedynie aktem wandalizmu wymierzonym w „stare idee”, ale precyzyjnym uderzeniem w fundamenty ekonomiczne i prawne dawnej chińskiej wsi. Księga klanowa była w tradycyjnych Chinach „aktem własności”. Ziemia rolna często nie należała do jednostek, lecz do rodów (klanów) i księgi klanowe służyły jako dowód prawny określający, kto ma prawo do uprawy wspólnych pól klanowych, z których dochód finansował m.in. edukację dzieci z rodu czy utrzymanie świątyń przodków.

Paląc zupu, komuniści niszczyli jedyny fizyczny dowód na to, że dana ziemia kiedykolwiek należała do konkretnej linii rodowej. Bez ksiąg roszczenia klanu do ziemi stawały się prawnie niebyłe.

Komuniści rozbijali „państwa w Państwie”. Klany były potężnymi strukturami samorządowymi, które posiadały własne sądownictwo, systemy irygacyjne i spichlerze. System rodowy stanowił konkurencję dla władzy partii. Ziemia klanowa była spoiwem jednoczącym wieś wokół starszyzny, a nie wokół lokalnych komitetów partii. Likwidacja własności ziemskiej i przekazanie jej komunom ludowym wymagały całkowitego wymazania pamięci o tym, kto był jej historycznym właścicielem. Na marginesie, dokładniusieńko to samo robił przez całe średniowiecze Kościół katolicki w całej Europie – oba reżimy likwidowały swoją klanową konkurencję!

Księgi klanowe były także gotową listą proskrypcyjną. Zawierały szczegółowe dane o potencjalnych wrogach klasowych – o drzewie genealogicznym, posiadanych majątkach i statusie społecznym członków rodu. Czerwona Gwardia wykorzystywała zupu, aby precyzyjnie wskazać, kto pochodzi z rodziny obszarniczej lub bogatych chłopów. Niszczenie ksiąg następowało często po tym, jak wyciągnięto z nich informacje służące do organizacji publicznych sesji upokarzania i konfiskaty pozostałego majątku.

Równolegle niszczono kult przodków, co równało się usunięciu potężnej bariery psychologicznej. Ziemia rolna była postrzegana jako dar od przodków, który należy przekazać potomnym. Na ziemi tej znajdowały się grobowce, którymi kolejne pokolenia musiały się opiekować. Ten kulturowy imperatyw uniemożliwiał pełną kolektywizację. Poprzez spalenie ksiąg klanowych (często publicznie na placach wiejskich) partia zrywała duchową więź rolnika z ziemią jego dziadków. Rolnik przestawał być powiernikiem dziedzictwa rodu, a stawał się robotnikiem rolnym w służbie państwa.

[picture]

Po lewej: pierwotna flaga RCh, na której każdy pas to jedna z pięciu głównych grup etnicznych ówczesnych Chin. Po prawej współczesna flaga ChRL, na której Hanowie są dominującą, największą gwiazdą.

Podczas gdy na kontynencie księgi klanowe płonęły na stosach, na Tajwanie (w ramach ruchu Odrodzenia Kultury Chińskiej, zainicjowanego przez Czang Kaj-szeka w odpowiedzi na rewolucję kulturową) genealogia stała się niemal świętością. Tajwańczycy do dziś pieczołowicie przechowują zupu, a wiele rodów z kontynentu, które straciły swoje archiwa, przyjeżdża na Tajwan (lub do Hongkongu), by odtworzyć swoje drzewa genealogiczne na podstawie tutejszych kopii.

Projekt II
Republika Chińska i jej starożytne motto

Praktycznie wszyscy eksperci zachodni zajmujący się historią Chin w XX wieku przeoczają kluczowe kwestie filozofii cywilizacji, z koncepcją ultrakooperacji na czele. Jej centralnym elementem jest zniszczenie struktur klanowych i zastąpienie ich tzw. bezosobową prospołecznością.

Bardzo tutaj zachęcam was do przeczytania esejów Zaufanie – prawdziwy smar do osi tego świata oraz Chrześcijański projekt cywilizacyjny z mojej książki Siły psychohistorii. Niektórzy z was, mam pewność, dostaną wręcz wizji tego, o co chodzi w projektach cywilizacyjnych i budowaniu ultrakooperacji. A wtedy wszystko, co widzicie w dzisiejszym świecie, „zatrybi” i ułoży się w Prawdę.

To doświadczenie będzie waszą rewolucją percepcyjną, której doznał uczestnik „Gry” w kultowym filmie z Michaelem Douglasem. Jeden z uczestników swoje oświecenie i nowo nawiązany kontakt z rzeczywistością opisał prosto: I was blind, but now I see¹.

Ultrakooperacja to zdolność nawiązywania relacji zaufania oraz kooperacji z osobami nieznajomymi – spoza klanu lub kręgu rodzinnego. Na tym zjawisku oparty jest zarówno rdzeń chrześcijaństwa, jak i konfucjanizmu. W chrześcijaństwie czynem założycielskim i drogowskazem dla wydobycia się z okowów mentalności plemiennej było poświęcenie się Syna Bożego. Jezus, osoba o najwyższym statusie, oddał życie za wszystkich, nawet nie-chrześcijan.

W tradycjach konfucjańskich mamy zaś ideę Wielkiej Jedni, (Datong, 大同), utopijnej harmonii społecznej, którą osiągnięto w czasach legendarnych. To takie wzorce władców jak legendarny Cesarz Yao (堯), który zapoczątkował tradycję znaną jako shanrang (禪讓), czyli dobrowolne przekazanie tronu osobie najbardziej godnej i utalentowanej, zamiast własnemu potomkowi. Jest to absolutny fundament konfucjańskiego ideału rządów merytokratycznych, ale też ideał ultrakooperacji!

Innym jej wzorem jest pradawny Yu, który tak poświęcił się czynowi założycielskiemu cywilizacji, zadaniu uregulowania Rzeki Żółtej, że echem grzmiącym przez eony i millenia Chińczycy po kres kresów czasu będą przywoływać pamiętne słowa: „Wieki Yu trzy razy pomimo domu przechodził, lecz ni razu nie zaszedł”.

Rozumiecie teraz? To idziemy dalej.

[picture]

Popiersie Sun Jat-sena i motto Republiki Chińskiej w dawno opuszczonej szkole podstawowej gdzieś hen, w górach południa Tajwanu. Wizualnie zdjęcie takie sobie, ale ładunek symboliczny, przynajmniej dla mnie, jest więcej niż porażający.

Spiżowe słowa, które stały się mottem Republiki, pochodzą z Księgi Rytuałów (Liji 禮記) – opisują erę Wielkiej Jedni. Pełny passus brzmi:

大道之行也，天下為公
Dà dào zhī xíng yě, tiānxià wèi gōng

Przekład: „Gdy podąża się Wielką Drogą (Tao), świat (wszystko pod niebem) należy do wszystkich (jest dobrem publicznym)”. W tym kontekście gong (公) oznacza coś publicznego, sprawiedliwego i bezstronnego, w przeciwieństwie do si (私), czyli prywatnego interesu lub dynastycznego posiadania państwa na własność.

Eksperci i eseiści opisujący ideały Republiki nie rozumieją implikacji w kontekście oprogramowania kulturowego, które Ojciec Narodu chciał zainstalować w umysłach swych ziomków. Sam Sun, choć nie znał pojęcia ultrakooperacji, rozumiał jej ideę tak dobrze jak… wy, którzy – mam nadzieję – doczytali dwa rekomendowane przed chwilą rozdziały.

Mentalność plemienna i klanowość struktury społecznej to cechy Homo Sapiens, które trzeba wykorzenić. Efektem będzie rozbicie niewidzialnego sufitu, blokującego ludziom awans do stanu ultrakooperacji. W piśmiennictwie Sun Jat-sena i podobnych ideologiach imperialnych to droga do stworzenia Wielkiej Cywilizacji, którą Sun Jat-sen planował uzyskać, dokonując fuzji obu kultur. Coś, co wyjątkowo dobitnie pokazuje natchniony esej Norvella B. de Atkine’a pt. Dlaczego Arabowie przegrywają wojny. Atkine pokazał, jak hierarchie i różnice statusowe wewnątrz i między plemionami uniemożliwiały arabskim armiom wygenerowanie spójności (z ang. unit cohesion), przez co skazani byli na porażkę w walce z armią Izraela, funkcjonującą wedle wzorców zachodnich.

I na Tajwanie udało się tego dokonać – pośmiertnie i rękami „bandyty” i „mordercy” Czang Kaj-szeka (to inwektywy niewdzięczników-beneficjentów tego dzieła)!

„Podążenie Wielką Drogą” polega na zrozumieniu, czym jest zjawisko czy też sposób działania wspólnoty ludzkiej, który nazywamy ultrakooperacją, i zdolność do doprowadzenia zjawiska do działania optymalnego w tym sensie, że doprowadzi do wygenerowania spójności społecznej, a więc i tożsamości narodowej.

Dodam na koniec, że w chińskim kodzie kulturowym „podążać drogą Wielkiego Dao”, albo „pojąć Dao” to zrozumieć Naczelną Zasadę, czyli to, jak działają prawa Natury, w tym natury ludzkiej… a więc i natury działania ludzkich zbiorowości. O tym, że władca i wódz winni kroczyć drogą Dao i uzyskać jedność z poddanymi i podwładnymi, pisze autor Sztuki wojny już na początku swojego traktatu.

Na tą jedność składa się percepcja wspólnej przeszłości, poczucie wspólnego losu i mit energetyzujący w postaci wizji motywującej jednostki do poświęcenia się na rzecz stworzenia wspólnej świetlanej przyszłości dla potomków nawet nie własnych, ale innych członków tej społeczności.

Dewastacja, szkalowanie i zniszczenie tych potężnych sił to strategiczny, końcowy cel operacji psychologicznej, której celem aktualnie jest tzw. Kolektywny Zachód. Mao rozumiał te sprawy tak dobrze jak obaj Sunowie – starożytny Sun Zi i Ojciec Narodu Sun Jat-sen.

[picture]

Postument Ojca Narodu w Mauzoleum Sun Jat-sena w Tajpej.

Oryginalna ideologia Sun Yat-sena

Oryginalna ideologia Sun Jat-sena, sformułowana na początku XX wieku, była wizją radykalnej modernizacji Chin, która miała połączyć zachodnie osiągnięcia techniczne z konfucjańskim kręgosłupem moralnym. Kontynuatorzy dzieła Suna, a więc ci, którzy ewakuowali się na Tajwan w 1949 roku, nie widzieli w Tajwanie „tymczasowej bazy”. Postrzegali wyspę, jak wcześniej całe Chiny, jako gigantyczny kloc surowego drewna w rękach artysty-rzeźbiarza realizującego natchniony projekt inżynierii społecznej. Oto kluczowe filary dalekosiężnych planów w kontekście misji cywilizacyjnej Han

Trzy Etapy Budowy Państwa (Teoria Tranzycji)

Sun Jat-sen uważał, że naród chiński po wiekach ucisku cesarskiego nie jest gotowy na natychmiastową demokrację. Zaplanował więc proces „wychowania politycznego”, który dzielił się na trzy fazy:

Okres Militarny – zjednoczenie Chin siłą i usunięcie tzw. warlordów (używanie terminu „watażkowie” jest bardzo mylące).

Okres Opieki Politycznej (xunzheng) – kluczowy element misji cywilizacyjnej. Partia (KMT) miała pełnić rolę edukatora i nauczyciela narodu, ucząc masy, jak korzystać z praw obywatelskich.

Okres Konstytucyjny – pełna demokracja.

Na Tajwanie KMT wykorzystało ten plan jako uzasadnienie dla dekad stanu wyjątkowego, twierdząc, że mieszkańcy wyspy wciąż znajdują się w fazie „opieki” i muszą zostać „doedukowani”, zanim otrzymają pełną wolność. Choćby ich trzeba było przy tym powybijać co do jednego… Trawestuję klasyczny, anonimowy greps (ang. quip).

Sun miał niezwykle nowoczesną i ambitną wizję ekonomiczną, którą opisał w swojej książce z 1920 roku. Zakładał on, że Chiny muszą stać się globalnym centrum przemysłowym poprzez gigantyczne inwestycje infrastrukturalne, finansowane przy udziale kapitału zagranicznego (co było wówczas rewolucyjne).

Sun wierzył, że modernizacja techniczna jest obowiązkiem rasy Han wobec świata. Uważał, że Chiny muszą dogonić Zachód w „materii”, aby móc zaproponować światu swoją wyższość w „duchu”. To te plany, ten mit energetyzujący, stały się inspiracją dla późniejszego „Cudu Gospodarczego” na Tajwanie. Struktura administrowania państwem miała polegać na tych modyfikacjach:

Pięciowładztwo (wuquan xianfa 五權憲法) – synteza Wschodu i Zachodu. Sun chciał stworzyć unikatowy system polityczny, który naprawiałby błędy zachodnich demokracji. Do klasycznego trójpodziału władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą dodał dwie instytucje wywodzące się z tradycji cesarskich Chin:

Yuan Egzaminacyjny – odpowiedzialny za selekcję urzędników na podstawach merytokratycznych (kontynuacja systemu egzaminów urzędniczych).

Yuan Kontrolny – pełniący rolę wysokiej izby audytowej i antykorupcyjnej (odpowiednik dawnych cenzorów cesarskich).

Dla Suna misja cywilizacyjna Han polegała na tym, by nie kopiować ślepo Zachodu, lecz udoskonalić demokrację za pomocą sprawdzonych, chińskich mechanizmów administracyjnych. System ten do dziś (formalnie) funkcjonuje w strukturze rządu na Tajwanie.

Podsumowując: Sun Jat-sen marzył o Chinach, które są technologicznym gigantem rządzonym przez merytokratyczne elity, wychowujące naród do wolności. Na Tajwanie te plany zostały w dużej mierze zrealizowane… ale w skali mikro – samej wyspy, a w dodatku w sposób często znacznie bardziej autorytarny, niż zakładał to sam Sun w swoich pismach z początku wieku.

Trzy Zasady Ludowe

Rząd Republiki Chińskiej (KMT), przybywając na Tajwan w 1949 roku, nie postrzegał wyspy jako nowego państwa, lecz jako tymczasową bazę operacyjną „prawdziwych Chin”. Ideologia Trzech Zasad Ludowych (Sanmin Zhuyi) autorstwa Sun Jat-sena stała się fundamentem tej misji, mającej na celu przekształcenie „zniekształconego” przez Japonię Tajwanu w modelową prowincję konfucjańską.

[picture]

Napis propagandowy na kontrolowanej przez RCh wysepce Erdan, między Kinmen a należącym już do ChRL miastem Xiamen. Napis na użytek turystów płynących promem to „Trzy Zasady Ludowe zjednoczą Chiny”. Zdjęcie z kwietnia 2010 – rarytas. Szukałem dla was przez chyba godzinę w moich archiwach. Promy nie kursują tym torem wodnym od 2014 roku.

1. Zasada Nacjonalizmu (Minzu) – „odzyskanie” Duszy Han. Według rządu KMT Tajwańczycy po 50 latach japońskiej kolonizacji cierpieli na tzw. „zatrucie niewolnictwem” (nuhua). Misja cywilizacyjna zakładała, że należy ich „re-sinicyzować”, czyli przywrócić im tożsamość Han oraz poczucie sprawczości. Wprowadzono rygorystyczną politykę jednego języka (Guoyu), zakazując używania taiyu i japońskiego w sferze publicznej. Ten element jest ikonicznym elementem Białego Terroru, na który mieszkańcy benshengren psioczą – z całkowitą racją – po dziś dzień.

Tu potrzebujemy nieco kontekstu. Nacjonalizm Suna zakładał jedność pięciu grup etnicznych Chin pod przewodnictwem Han. Jeśli to komuś z was przypomina ideologię rezydującej w Pekinie KPCh, to trafiliście w dziesiątkę. Przy tym na Tajwanie bycie nowoczesnym obywatelem oznaczało nierozerwalną więź z kulturą wysoką (literatura klasyczna, pismo tradycyjne), którą przywieźli ze sobą waishengren.

2. Zasada Praw Ludu (Minquan) – konfucjanizm jako tarcza przed komunizmem. Podczas gdy Mao Zedong na kontynencie niszczył „Cztery Stare Zła”, rząd na Tajwanie ogłosił się jedynym spadkobiercą 5000 lat historii Chin. Misja cywilizacyjna polegała na udowodnieniu, że Trzy Zasady Ludowe są lepszą, „humanitarną” alternatywą dla marksizmu. Edukacja obywatelska opierała się na konfucjańskich cnotach: Zhong (Lojalność), Xiao (Pobożność synowska), Ren (Miłosierdzie/Humanizm) i Ai (Miłość). Celem była budowa społeczeństwa zdyscyplinowanego, hierarchicznego i lojalnego wobec państwa. Uważano, że „ucywilizowany Han” to człowiek prawy moralnie, co miało legitymizować rządy KMT jako rządy „mandatu niebios” w opozycji do „barbarzyńskiego” ateizmu komunistów.

3. Zasada Dobrobytu (Mínsheng) – trzecia zasada Sun Jat-sena dotyczyła sprawiedliwości społecznej. Misja cywilizacyjna Han miała udowodnić, że można przeprowadzić reformę rolną bez krwawej rewolucji i dewastacji, jakie nastąpiły na kontynencie.

Reforma rolna „Ziemia dla rolnika”, przeprowadzona w 1953 roku (pamiętacie?), złamała potęgę dawnej tajwańskiej arystokracji ziemskiej (często projapońskiej) i stworzyła klasę średnią lojalną wobec rządu. Efekt: przekształcono strukturę społeczną wyspy z feudalno-kolonialnej w nowoczesną, dostrojoną do modelu kapitalistycznego. Z perspektywy rządu była to realizacja „cywilizowanego postępu” – Hanowie nie tylko przynieśli kulturę i etykę, ale także modelowy dobrobyt, który miał być przykładem dla całego świata chińskiego.

Podsumowując: misja cywilizacyjna rządu RCh polegała na stworzeniu na Tajwanie „lepszych, bardziej autentycznych Chin”. Było to połączenie surowej dyscypliny kulturowej Han z nowoczesnymi reformami gospodarczymi Suna, co miało przygotować wyspę do roli „latarni wolności”, która pewnego dnia oświetli i odzyska Chiny kontynentalne. Niestety, nie wyszło.

A nieco żartobliwie… A wyście myśleli, że awantura o Tajwan to tylko jakieś strzelanie rakietami i manewry w Cieśninie Tajwańskiej? Albo jakieś tam TSMC? Nie! To wręcz epicki konflikt, który rozgrywa się na płaszczyznach kompletnie niedostępnych percepcji twórców i konsumentów mediów społecznościowych, a nawet ekspertów, którzy nabijając sobie ego i oglądalność, pozują na mędrców czy jasnowidzów.

Ci, którzy decydują o tych zmaganiach, decydują w swoim własnym przekonaniu o losie i kształcie całej ludzkiej cywilizacji. I słusznie są przekonani.

Nawiasem mówiąc, to właśnie struktura tego konfliktu stała się inspiracją zarówno do motta mojego podkastu geopolitycznego – mutiple plains of causality, jak i do napisania studium pt. Siły i kontrsiły.

Post Scriptum. „Nacjonaliści”

Na koniec musicie zrozumieć poważane nieporozumienie polegające na nazywaniu kuomintangowców „nacjonalistami”. Takie etykietowanie jest powszechne w języku angielskim i przeniknęło także do polskojęzycznego dyskursu na temat historii Chin.

Kontrsiła i konkurencja polityczna wobec Republiki Chińskiej – komuniści pod wodzą Mao, to także „nacjonaliści”. Oba rywalizujące o władzę nad Chinami podmioty miały na sztandarach wypisane ustanowienie Chin jako państwa narodowego, to jest wolnego od obcych wpływów i odpornego na wrogie, kolonialne przejęcia silników gospodarczych. Mówi o tym choćby formalna nazwa armii ChRL – Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza. Armia ta, należy podkreślić, nie jest tradycyjną armią państwowo-narodową. Głównym zadaniem armii jest obrona partii i jej interesów, a więc jest de facto zbrojnym ramieniem Komunistycznej Partii Chin i jest kontrolowana przez partię, a nie przez państwo. „Lud” (人民) nie jest więc na pozycji suwerena, jak w republice. „Lud” jest silnikiem zapewniającym armii materialne podstawy istnienia (rekruta, producent zasobów przemysłowych). ChAL-W jest więc nie wyzwolicielką ludu, co stawiałoby go w roli suwerena. Jest instrumentem reżimu – rozumianego jako ośrodek władzy politycznej, a nie pejoratywnie – gwarantującym narodową suwerenność względem sił zewnętrznych. Reżim zaś jest rdzennie chiński, a więc ma pochodzenie „narodowe”. To skomplikowana i trudna w zdefiniowaniu kwestia, niemniej jest kluczowym uzasadnieniem mojej tezy − obie hańskie strony wojny domowej walczyły o wyzwolenie narodu spod wszelkich wpływów obcych.

[picture]

Twarzą skierowany na południe¹ postument Czang Kaj-szeka w porzuconej, ale chyba wciąż odwiedzanej świątyni na północ od miasta Taichung. Kat, oprawca… I współtwórca prosperity nienawidzących go mieszkańców wyspy Tajwan.

Jedną z przyczyn błędnej konceptualizacji jest to, że komuniści chińscy byli wspierani przez Rosję Sowiecką, a energetyzowani międzynarodowym charakterem ideologii marksistowskich. Rozdźwięk w płaszczyznach przyczynowości – ideologicznej i narodowowyzwoleńczej – był jedną z przyczyn politycznego rozwodu między ChRL a ZSRS. Mao, podobnie do przywódcy Korei Północnej, dość szybko zorientował się, że bratania przyjaźń oznaczała uczynienie z Chin „junior-partnera” Sowietów i wyzysk gospodarczy, któremu podlegała m.in. Polska. Rozstanie nastąpiło m.in. przy chińskim programie atomowym i chińscy naukowcy musieli swoją bombę ukończyć sami.

■

1 Pol. Byłem ślepy, lecz teraz przejrzałem. To trawestacja wersu z Ewangelii Janowej (9,25). W filmowej przeróbce znaczenie jest inne, potoczne – chodzi o to, że wypowiadający doznał oświecenia bądź nagłego olśnienia.

1 Znaczenie wyjaśnione na s. 495

„Zaginiony świat” dawnych Chin

Tajwan jako kapsuła czasu tradycyjnej kultury chińskiej

Tajwanowi udało się uniknąć klęski żywiołowej, która pochłonęła tradycyjne Chiny – rewolucji kulturowej¹ (1966–1976). Ideologiczny terror, którego ikonicznym elementem była Czerwona Gwardia, niszcząca „cztery stare”, miał plusy i minusy. Wiele elementów kultury było faktycznie opresyjne. Było tak z wiązaniem stóp dziewcząt i kobiet². Mao Zedong uważał praktykę za barbarzyńską i wielu z nas musi przecierpieć tą wyrywkową zgodność światopoglądową – podobnie jak wegetarianizm Adolfa Hitlera.

Tajwan jest często nazywany „żywym muzeum tradycyjnych Chin”. Jak już wiecie, podczas gdy w Chinach Kontynentalnych rewolucja kulturowa i kampania walki z „czterema starymi zami” (starymi ideami, kulturą, zwyczajami i nawykami) spustoszyły fundamenty religijności i obyczajowości, Tajwan pod rządami Kuomintangu ogłosił „Ruch Odrodzenia Kultury Chińskiej”. Dzięki temu praktyki, które w ChRL uznano za „feudalne zabobony”, na Tajwanie przetrwały i ewoluowały w nowoczesną formę tożsamości.

W ChRL całkowicie wyrugowano urząd niebiańskiej administracji o nazwie Bóg Miasta (chenghuang 城隍). Przyczyną było to, że miał on rolę „feudalnego systemu sądowniczego”. Wiara w sprawiedliwość absolutną pomaga utrzymać ład społeczny tam, gdzie prawo ludzkie zawodzi. Na Tajwanie bóstwa tej rangi pozostały najwyższymi sędziami sprawiedliwości pozaziemskiej. Bóstwo ma pod sobą własny „rząd” z sześcioma wydziałami i sędziami, którzy rozliczają ludzi z ich uczynków po śmierci.

Na Tajwanie wciąż jeszcze czasem praktykuje się rytuał „składania skargi” (gaozhuang 告狀). Jeśli ktoś czuje się niesłusznie oskarżony lub oszukany przez system prawny żywych, idzie do świątyni, pali żółty pergamin z opisaną krzywdą i prosi boga o sprawiedliwość. Zabawnym przesądem jest przekonanie, że jeśli petent kłamie przed posągiem chenghuanga, poczuje nagły chłód – znak, że bóg właśnie zapisał jego grzech w księdze.

Poważnym i nieco strasznym aspektem są procesje generałów Xie i Fan (Siedem i Osiem). Są to strażnicy piekieł z długimi językami i wysokimi czapkami, którzy mają wyłapywać złe duchy. W ChRL ich wizerunki niszczono jako „straszydła”, na Tajwanie dzieci dorastają w szacunku do nich.

Podczas gdy ChRL doprowadziła do końca reformę pisma, zainicjowaną po obaleniu reżimu Qing, Tajwan i Hongkong zachował znaki tradycyjne. Znaki uproszczone zaprojektowano i wprowadzano, by walczyć z analfabetyzmem.

Dziś na Tajwanie w użytku są znaki „tradycyjne” (正體字), jednak maj one swoje powszechnie używane formy uproszczone (tzw. sutizi 俗體字 – znaki potoczne), które funkcjonowały w piśmie ręcznym od stuleci i zostały oficjalnie zaproponowane do reformy już w 1935 roku przez rząd Kuomintangu (KMT). W 1935 r. Ministerstwo Edukacji Republiki Chińskiej w stolicy w Nankinie opublikowało listę 324 znaków uproszczonych. Choć reformę wycofano rok później pod naciskiem konserwatystów, znaki te do dziś są powszechne w piśmie odręcznym na Tajwanie:

Wiele uproszczeń, które kojarzymy z reformą Mao, to po prostu przeniesienie kaligraficznego pisma bieżącego (in. trawiastego) do druku. Na Tajwanie te formy są znane od wieków. Oficjalna nazwa Tajwanu zawiera znak tai 臺, ale niemal każdy na wyspie (w gazetach, menu, szyldach) używa formy uproszczonej 台, która stała się de facto standardem.

Znak men 門 (brama/drzwi) w piśmie ręcznym na Tajwanie niemal zawsze wygląda jak 门. Tu podzielę się psikusem. Dla obcokrajowca czytanie pisma odręcznego Tajwańczyków to spore wyzwanie z uwagi na zwyczajowe skróty, wyuczone w dzieciństwie. Zwykłem prosić rozmówców o pisanie wyraźne. Gdy czasem nie potrafię odczytać znaków, mówię z rozbrajającym uśmiechem „Nie rozpoznaję twojego pisma trawiastego!”, co jest świetnym żartem w 99% przypadków. Jego odpowiednikiem jest skomentowanie próbki pisma arabskiego słowami „chyba to lekarz się wypowiadał. Dodam tylko na koniec, że kaligrafie pisane stylem trawiastym są trudne do odczytu nawet dla biegłych użytkowników pisma chińskiego – słynną maksymę da się zwykle rozpoznać albo po mniej zniekształconych znakach albo tylko dlatego, że wiadomo, co dzieło kaligraficzne ją przedstawia.

Ale wróćmy do tajwańskiej codzienności. Jeśli pójdziemy na nocny market, na menu spodziewamy się znaków 魚 (yu, ryba) lub 麵 (mian, makaron). Często jednak sprzedawcy zapisują je w sposób skrótowy, np. 面 zamiast 麵 i 鱼 zamist 魚, co technicznie jest uproszczeniem „komunistycznym”, ale na Tajwanie traktuje się po prostu jako oszczędność czasu przy pisaniu odręcznym.

Inną regułą jest to, że nawet współczesne reklamy używają skomplikowanych tradycyjnych znaków zamiast codziennych skrótów – bo wyglądają one „poważniej” i „szlachetniej”. Kolejną sprawą jest kierunek zapisu w druku. W ChRL powieści wydaje się na modłę zachodnią – linijki są poziome, a losy bohaterów poznajemy przewracając karty z prawej na lewą stronę. Powieści wydane na Tajwanie i w Hongkongu czyta się jednak… „od końca”. Znaki są drukowane w kolumnach drukowanych od prawej do lewej strony.

Ciekawostką jest to, że choć w Hongkongu i na Tajwanie używa się znaków tradycyjnych, często mają one inną pisownię – są to najczęściej regionalne warianty. Pewnym utrudnieniem z punktu widzenia obcokrajowca jest zapis niektórych komponentów w druku książkowym inny niż za pomocą pędzelka i długopisu czy druku gazetowym. Sam wpadłem raz w pułapkę własnego oślego uporu przy wypisywaniu nowych słówek z powieści w języku chińskim. Przekonanie, że komponent 礻 to coś innego niż ten książkowy w znaku 神 (lewa strona znaku) kosztowało mnie cztery godziny wertowania słowników³.

Ostatni ciekawostką jest pisanie znaków w powietrzu lub na dłoni. Współczesny język chiński ma bardzo zredukowaną fonetykę. Homofony, w tym wymawiane w identycznych tonach, są powszechne. Jeśli w otoczeniu jest hałas lub ktoś mówi o konkretnym rodzaju drzewa lub używa rzadko używanego znaku, rozmówca marszczy brwi, a wtedy mówca „wyświetla” znak w powietrzu lub pisze na dłoni, zachowując poprawną kolejność stawiania kresek. Dzięki temu słuchacz, który zna kreski, natychmiast „widzi” ten znak w wyobraźni. Przyznaję, że o ile proste znaki potrafię tak odczytać, to od biegłości mieszkańców Tajwanu dzielą mnie lata świetlne.

Raz w czasie zajęć z pisma starożytnego udało mi się spłatać psikusa wykładowcy. Po tym, jak wyrysował na dłoni kilka znaków obecnych w nazwach państw, robiąc to na wierzchu wyciąganej ku słuchaczom dłoni…wyrysowałem znak de, obecny w nazwie Niemiec i pokazałem profesorowi w geście używanym powszechnie w Niemczech lat 30. ubiegłego wieku. Niestety ani profesor, ani inni studenci nie załapali i zarechotałem tylko ja.

Ale wróćmy do poważnego tonu i religijności. Znaki tradycyjne są niezbędne w sferze religijnej – choćby do tworzenia talizmanów (fu 符)⁴. Tajwańscy taoiści wierzą, że duchy nie potrafią odczytać znaków uproszczonych, gdyż nie posiadają one „duszy” i odpowiedniej liczby kresek potrzebnych do aktywacji mocy. Widzimy więc, że na Tajwanie pismo jest nierozerwalnie połączone z rytuałem, co w ChRL zostało brutalnie przerwane.

Poważnym prawem obyczajowym jest szacunek do zapisanego papieru (xizizhi). Dawniej na Tajwanie istniały specjalne piece (jingziting) do spalania papieru z pismem, aby nie został on zbezczeszczony przez podeptanie. Ten konfucjański kult słowa przetrwał do dziś w mentalności starszego pokolenia.

[picture]

Uczestnicy procesji po odwiedzeniu świątynki, polegającym na odpaleniu olbrzymiej ilości petard pod i wokół lektyki wizytującego bóstwa. Wyglądają, jakby wyrwali się z oblężenia Stalingradu, albo jak puszkarze w czasie oblężenia Klasztoru Częstochowskiego z sienkiewiczowskiego Potopu… A to tylko nowy rok w Taitungu.

W ChRL podczas walki z „czterema starymi” masowo niszczono domowe ołtarze i tabliczki przodków, co rozerwało ciągłość rodową. Na Tajwanie domowy ołtarz pozostaje centrum życia rodziny. Tabliczka przodka shenpaitao jest uważana za „miejsce zamieszkania” duszy dziadków. Zapalanie kadzideł rano i wieczorem jest codziennym obowiązkiem. Zwyczajem z lat 50., który przetrwał do dziś, jest „rozmowa z przodkami”. Przed każdą ważną decyzją (kupno domu, ślub) Tajwańczycy rzucają kostkami wróżebnymi (Poe), aby zapytać przodków o zdanie. Stwarza to poczucie, że zmarli wciąż są częścią rodziny, co jest na Tajwanie fundamentem stabilności społecznej.

Poważnym przesądem jest zakaz przesuwania ołtarza bez konsultacji z mistrzem fengshui. Złe ustawienie tabliczki może sprowadzić chorobę na całe pokolenie. Dziwnym dla obcokrajowców zwyczajem jest „karmienie” przodków. Na Tajwanie podczas świąt stawia się przed tabliczkami pełne posiłki, a rodzina czeka, aż duchy „zjedzą energię” potraw, zanim sami zaczną ucztę. Tajwan uczy, że rodzina nie kończy się na cmentarzu – ona po prostu przechodzi w tryb duchowy.

Zwyczaj palenia rytualnych pieniędzy (jinzhi 金紙, dosł. złoty papier) jest ikoniczny. W starych dobrych czasach największego nasilenia tego zwyczaju rocznie na Tajwanie spalano średnio od 180 000 do 280 000 ton papieru ofiarnego. Niektóre szacunki z lat 90., uwzględniające produkcję domową, mówiły nawet o przekraczaniu bariery 300 000 ton w latach o szczególnej kumulacji świąt (np. rok smoka).

[picture]

Właściciel sklepu przygotowuje się do przybycia procesji noworocznej

Choć w Chinach Kontynentalnych palenie pieniędzy dla duchów powraca jako tradycja ludowa, na Tajwanie system ten jest niezwykle rozbudowany i nigdy nie został przerwany. Istnieją dziesiątki rodzajów papieru: dla bogów, dla przodków, dla „głodnych duchów” i dla bóstw niskiej rangi. Każdy ma inną wartość i przeznaczenie. Poważnym przesądem jest zakaz nadepnięcia na palące się pieniądze lub popiół. Wierzy się, że to „pieniądze duchów” i kradzież lub brak szacunku do nich przyciągnie pecha.

Szokująca jest wartość rynkowa spalanych pieniędzy. Szacowano, że Tajwańczycy wydawali na „pieniądze dla duchów” od 10 do 40 miliardów NTD rocznie (około 300 mln do 1,2 mld USD). To nie pomyłka! Szczyty spalania, ponad 50% rocznego tonażu przypadają na trzy momenty: chiński nowy rok i Dzień Czyszczenia Grobów oraz miesiąc Duchów.

Ludzie wciąż wolą robić to tradycyjnie przed domem w metalowych kubłach. Współczesność jednak postępuje. Ze względu na smog i rygorystyczne normy jakości powietrza w Tajpej, wiele świątyń – na przykład słynna Longshan – zakazało spalania papieru na swoim terenie. Zamiast tego wprowadzono system „zbiorczego spalania”. Wierni zostawiają worki z podpisanym „złotem” w specjalnych kontenerach, które przypominają ogromne kosze. Ciężarówki wywożą je do nowoczesnych spalarni z filtrami.

Siódmy miesiąc kalendarza księżycowego to na Tajwanie czas obowiązywania tabu. „Bramy piekieł zostają otwarte” a wypuszczone duchy błąkają się po całym świecie. Okres nazywa się miesiącem duchów (guiyue) i powoduje sporo zakłóceń w wielu sferach życia i działania gospodarki. Bardziej przesądni mieszkańcy wyspy nie kupują domów, nie biorą ślubów i unikają operacji w szpitalach.

Wyróżniającym się zwyczajem jest organizacja pudu – wielkiej uczty dla bezpańskich duchów. Świątynie i firmy wystawiają setki stołów z jedzeniem. Nawet korporacje technologiczne – a raczej ich pracownicy – wystawiają przed biurowcami ołtarze, by duchy nie psuły serwerów.

Poważnym przesądem jest zakaz pływania w morzu. Wierzy się, że „duchy wody” szukają zmienników i mogą wciągnąć pływaka pod powierzchnię. Śmiesznym tabu jest zakaz gwizdania w nocy – gwizd ma przyciągać duchy prosto do domu.

Wróżbę można uzyskać za pomocą kostek jiaobei lub patyczki shenquan (神籤). Oba przedmioty to narzędzia komunikacji z bogami i na Tajwanie są codziennością. Są dostępne dla wiernych praktycznie w każdej świątyni, nawet malutkich kapliczkach, których opiekun jest nieobecny.Niektórzy ludzie każdą ważną sprawę życiową – od wyboru szkoły po leczenie choroby – konsultuje z bóstwem. Takie praktyki na kontynencie w czasie rewolucji kulturowej uznano za „oszustwa feudalne” i zakazano. Skoro przy tym jesteśmy, to w ChRL świątynie zamieniano w magazyny i hale produkcyjne, użytkowane przez prywatnych przedsiębiorców.

Zasady uzyskiwania odpowiedzi są następujące. Jeśli oba klocki spadną wypukłą stroną do góry, bóg się „śmieje” (xiaobei). Wtedy wierny często przekomarza się z bóstwem i rzuca klockami ponownie.

Mury osłonowe (zhaobi 照壁) to element geomancji fengshui na Tajwanie i w Hongkongu mury te stały się elementem planowania urbanistycznego i architektury. Projektowanie budynków bez uwzględnienia przepływu energii qi jest na Tajwanie niemal niemożliwe. Nawet pozornie „nowoczesne” rządowe budynki mają ukryte symbole ochronne. Ścianę osłonową, doskonale widoczną z ulicy (i Google Earth) ma nawet tajwański odpowiednik Biura Bezpieczeństwa Narodowego.

[picture]

Ściana blokująca ruch duchów w przyświątynnym parku.

W Hongkongu i na Tajwanie specjaliści od fengshui zarabiają fortuny, doradzając firmom technologicznym, jak ustawić biurka, by uniknąć „strzał energii” (shaqi). W ChRL zapewne z tego powodu ich prestiż i wpływ na życie społeczne i biznesowe został definitywnie zakończony w czasach ideologicznego „szaleństwa”.

Jednym z elementów architektury fengshui jest obyczaj jest stawianie „murów osłonowych” (zhaobi) przed wejściem do domu lub świątyni. Wierzy się, że złe duchy potrafią poruszać się tylko w linii prostej, więc mur zmusza je do skrętu i rozprasza negatywną energię. Identyczną funkcję, gdybyście nie wiedzieli, pełnią zygzakowate pomosty prowadzące do wysepek na środku sztucznych stawów.

W ChRL świątynie bogini-opiekunki Mazu były niszczone, a kult zakazany jako „przesąd marynarzy”. W latach 50. kult Mazu był wspierany przez Kuomintang jako element chińskiej tradycji przeciwstawionej komunistycznemu ateizmowi.

Mazu, bogini morza, na Tajwanie jest „nieoficjalnym prezydentem” państwa. Pielgrzymka Mazu z Baishatun czy Dajia to nadzwyczajne wydarzenie społeczne. Po otwarciu przepływu ludzi na początku lat 2000. możliwość odwiedzania przez posągi Mazu miejsc na kontynencie była okolicznością wręcz rewolucyjną.

Poważnym aspektem kultu Mazu jest jej rola polityczna. Każdy kandydat na prezydenta Tajwanu musi złożyć pokłon w najważniejszych świątyniach Mazu. Było tak niezależnie od wyznania – rytuał u dopełniła nawet aktywnie promująca antyreligijną degenerację Tsai Ing-wen.

Tradycyjnie wierzy się, że Mazu „kocha operę”. Przed świątyniami wystawia się sceny z tradycyjną operą tajwańską, nawet jeśli na widowni nie ma ani jednego człowieka – przedstawienie jest przeznaczone dla bogini.

Rytuał Song Wang Ye (送王爺; Wypędzanie Zarazy) w Donggang na południe od Kaohsiungu jest czymś, co mało kto ma szansę dodać do planu zwiedzania Tajwanu. To odbywające się raz na kilka lat palenie „Łodzi Królewskiej” . Wierni i opiekunowie świątyni budują ogromną łódź z drewna, którą po procesji ulicami miasta spala się na plaży. Intencją jest wysłanie bóstw zarazy z powrotem do nieba, zabierając ze sobą wszelkie choroby i nieszczęścia.

Przesądem podczas spalania łodzi jest zakaz oglądania się za siebie, gdy ogień już płonie. Wierzy się, że kto się obejrzy, może zostać zabrany przez bóstwa zarazy na statek. Uczestnicy ceremonii odchodzą w całkowitej ciszy. To moment pełen powagi, który na Tajwanie przetrwał w niemal niezmienionej formie od czasów dynastii Qing. Zabawnym, choć nadzwyczajnym widokiem są „generałowie” w maskach i z biczami, którzy podczas procesji biegają po mieście, „wypędzając” niewidzialne demony z zaułków.

Przygodnymi beneficjentami imprezy są straganiarze sprzedający przekąski, ustawieni w strategicznych miejscach na trasie przemarszów dziesiątek tysięcy wiernych. Utkwił mi w pamięci obraz takiego stoiska, na którym naszykowano całe setki wstępnie usmażonych porcji – wyglądały jak samobójczy optymizm. Ale zanim cała impreza się rozkręciła…wszystkie zniknęły! Nie zdążyłem z zakupem. W nawiązaniu do kalkulacji ze s. 374, właściciel stoiska mógł spokojnie wyrobić dwukrotnie większy obrót.

Podczas gdy w ChRL Konfucjusz był głównym celem ataków jako „ikona feudalnego ucisku” (kampania „Krytykuj Lin Biao, krytykuj Konfucjusza”), Tajwan uczynił z niego filar edukacji. Świątynie Konfucjusza na Tajwanie (np. w Tainan) zachowały najstarsze rytuały muzyczne i taneczne, których w Chinach Kontynentalnych po 1980 roku musiano uczyć się na nowo od Tajwańczyków.

W Tajpej Dzień Nauczyciela (28 września) jest obchodzony uroczyście w świątyniach Konfucjusza z częstym udziałem najwyższych urzędników państwowych.

Uczniowie przed egzaminami czasem udają się do świątyni. Wypalają kadzidełko lub przynoszą kserokopie swoich legitymacji szkolnych i zostawiają je w przygotowanym dl tego miejscu. Raz udało mi się zrobić psikusa podczas odczytywania listy obecności przed rozpoczęciem egzaminu. Gdy nauczyciel odczytał nazwisko nieobecnego ucznia, a potem dopytał „no gdzie on jest?”, wydarłem się na całą salę: „Wciąż w Świątyni Konfucjusza!!” – efekt był bardzo satysfakcjonujący.

Tu przyznam się do porażki, nad którą do dziś ubolewam… Ale człowiek nie zawsze jest należycie przytomny. W czasie studiów doktoranckich mojemu rocznikowi przyszło zdawać egzamin z języka angielskiego. Dla miejscowych studentów jest to poważny test, bo ze znajomością tego języka jest zwykle tak sobie. Jako jedyny obcokrajowiec w roczniku, byłem więc pożądanym sąsiadem przy stoliku obok. Wokół mnie zrobiło się nienaturalne zagęszczenie zasiadających na uniwersyteckich krzesłach ze zintegrowanym, odchylanym blatem. Orientujący się w sytuacji nauczyciel nadzorujący kazał mi siąść dalej od innych. I wtedy powinienem był zrobić coś oczywistego, a czego nie zrobiłem – wyciągnąć banknot 1000 NTD i udawać, że zwracam go najbliżej siedzącej osobie. Na greps wpadłem dosłownie minutę za późno. Nic, tylko przywołać słowa słynnej Pieśni o wiecznym żalu Bai Juyi, słynnego poety dynastii Tang: „Ten żal jednak ciągnąć się będzie przez wieki, nie znając kresu.”

[picture]

Najbardziej typowy rodzinny ołtarz. Po lewej portrety zmarłych dziadków i pradziadków. Centralnie: czarki z alkoholem. Mandarynki odmiany dajia (wielka mandarynka). Jej nazwa zawiera znak 大 (da – wielki) oraz 吉 (ji– szczęście). Razem tworzą frazę „Wielkie Szczęście”.

[picture]

Lektyka, w której jeden z bożków odwiedza świątynie kolegów w czasie rozmaitych procesji i świąt. Na powierzchni asfaltu widzimy pobojowisko po rytualnych petardach.

Przez dekady na Tajwanie istniało silne tabu na jedzenie wołowiny, które u wielu starszych osób przetrwało do dziś. Wynikało ono z buddyjskiego współczucia oraz wdzięczności wobec wołów za ich ciężką pracę na roli. Wół był traktowany jak członek rodziny. W ChRL te sentymenty zniknęły wraz z kolektywizacją rolnictwa i mechanizacją sterowaną przez partię. Jeszcze w latach 50. i 60. restauracje z wołowiną były rzadkością na południu wyspy. Dziś Tajwańczycy kochają zupę z makaronem i wołowiną (Beef Noodle Soup), ale wiele tradycyjnych rodzin wciąż trzyma się starych tradycji. Wspomniana tu zupa z wołowiną trafiła na Tajwan z żołnierzom KMT, którzy przybyli z kontynentu po 1949 roku. Tajwan ponownie stał się miejscem syntezy obyczajów starych i nowych fal migracyjnych.

Gong, miao oraz si czyli czym różni się Świątynia od świątyni?

Na Tajwanie nazewnictwo świątyń to nietypowa mapa społeczno-religijna, której turyści nie tylko nie potrafią zwykle rozwikłać – nawet jej nie dostrzegają. Smoki na dachach, zapach kadzideł oraz inne symbole są często współdzielone w obrządkach taoistycznych i buddyjskich.

Gong 宮 (dosł. pałac) to Pałac dla „Niebiańskiej Elity”. „Pałace” to najbardziej wystawne, kolorowe, a w czasie festiwali i ceremonii – głośne z tajwańskich świątyń. Nazwa świątyni jest, poza nielicznymi wyjątkami jak Mazu, zarezerwowana dla bóstw o najwyższym statusie hierarchicznym w panteonie taoistycznym lub ludowym – takich, które otrzymały „tytuły cesarskie” od dawnych cesarzy. Tu wtrącę ciekawostkę. Przed rządami słynnego Pierwszego Cesarza władcy dynastii Zhou nosili tytuł króla wang 王 – znak chiński, a zwłaszcza jego środkowa kreska – symbolizował rolę władcy – łącznika świata nadprzyrodzonego z ziemskim. Pierwszy Cesarz ukuł nowe słowo huangdi (皇帝; dosł. cesarz–Bóg) z dwóch znaków, które i tak miały częściowo pokrywające się pola semantyczne, a przypisywane m.in. legendarnym władcom. Oba tytuły są w użyciu względem taoistycznego panteonu istot nadprzyrodzonych. Widzimy je w tytułach określających pozycję hierarchiczną bóstw rezydujących w danej świątyni.

Si 寺 to klasztor buddyjski. W takiej świątyni nie zobaczymy klocków jiaobei ani palenia papierowych pieniędzy. Tradycyjnie buddyzm tego nie robi… choć na Tajwanie granice oczywiście się zacierają. Świątynie są siedzibami buddy Siakjamuni, a także opiekunki dzieci i kobiet ciężarnych Guanyin oraz innych bodhisattw⁵.

W świątyniach buddyjskich zwykle panuje spokój, w tym brak głośnej muzyki. Odwiedzający je ludzie są zwyczajowo częstowani bardzo smacznymi posiłkami – wegetariańskimi. Wspominana wielokrotnie Longshan, mimo że jest buddyjska, „gości” u siebie bóstwa taoistyczne jak Yuelao.

Wreszcie mamy miao 廟 – typowo to świątynia ludowa, poświęcona bóstwom ludowym, bohaterom historycznym., patronom zawodów i rzemiosł lub duchom. Tajwan słynie z tego, że potrafi postawić świątynię wszystkiemu, co uznano za pomocne lub niezwykłe. Pierwotnie słowo to odnosiło się do świątyń przodków, w których żywi podejmowali krytyczne decyzje w obecności dusz zmarłych.

Te świątynki to często wciśnięte między inne zabudowania kapliczki, którymi opiekują się starci panowie, dożywający w spokoju swoich dni. Najważniejszymi miao są świątynie Konfucjusza. Przykładem nietypowym jest świątynia Xingtian (行天宮). Choć ma w nazwie „gong”, potocznie mówi się o niej miao, gdyż poświęcona jest Guan Yu, słynnemu generałowi czasów Trzech Królestw⁶. I tak to się wszystko miesza.

Świątynia Osiemnastu Królów⁷

To tak zwana „świątynia cieni” (yinmiao 陰廟), czyli poświęcona duchom osób zmarłych tragicznie, a nie tradycyjnym bóstwom niebiańskim. To jedno z najbardziej intrygujących miejsc na mapie duchowej Tajwanu. Położenie tuż obok elektrowni atomowej oraz unikalne rytuały przyciągają rzesze wiernych… a szczególnie tych szukających szybkich zmian passy finansowej. Z prośbami o pomoc udają się do niej hazardziści.

[picture]

Wnętrze świątyni. Na stole czekają dwa komplety kostek wróżebnych jiaobei.

„Ciemne świątynie” są znane z tego, że ich patroni – duchy, które zyskały status bóstw – są niezwykle „skuteczni” w spełnianiu próśb, ale bywają też kapryśni. Z tego powodu świątynia stała się mekką dla osób pracujących w nocnych branżach, hazardzistów oraz ludzi szukających szczęścia w loteriach. W latach 80. i 90. XX wieku, w czasie boomu na nielegalne gry liczbowe, pod świątynią ustawiały się kilometrowe korki w środku nocy. Wierzy się, że duchy Yin Miao są najbardziej aktywne po zmroku, dlatego to właśnie w nocy świątynia tętni życiem. Panuje tu specyficzny kodeks honorowy: jeśli prosisz o pomoc w wygranej lub interesach i ją otrzymasz, musisz koniecznie wrócić i złożyć ofiarę w podziękowaniu.

Równie intrygująca jest legenda opisująca powstanie świątyni. To legenda o 17 królach i księciach oraz jednym wiernym psie. Opowieść pochodzi z czasów Qing. U wybrzeży Shimen rozbił się statek płynący z kontynentu. Na pokładzie znajdowało się 17 pasażerów oraz jeden pies. Wszyscy ludzie zginęli, ale pies przeżył. Legenda głosi, że gdy miejscowi rybacy przygotowywali wspólny grób dla odnalezionych ciał, lojalne zwierzę, nie mogąc znieść straty swoich panów, rzuciło się żywcem do mogiły, by zostać pochowanym wraz z nimi.

Mieszkańcy, poruszeni tym aktem oddania, zaczęli czcić zmarłych jako „18 Królów” (lub 18 Panów), a wiernego psa uczynili centralną postacią kultu. Dziś to właśnie posągi psa dominują w obu świątyniach – starej przy drodze i nowej na wzgórzu. Przy nowej świątyni wznosi się gigantyczny, 10-metrowy posąg czarnego psa z brązu. Odwiedzający wierzą, że dotykanie mniejszych posągów psa w odpowiednich miejscach przynosi konkretne korzyści: głaskanie głowy ma zapewnić zamieszkanie w apartamentowcu, a dotykanie uszu – napełnienie portfela pieniędzmi.

Innym osobliwym zwyczajem jest ofiarowywanie... zapalonych papierosów. Wierni wierzą, że 17 żeglarzy za życia bardzo lubiło palić tytoń – to zdaje się, podobnie jak hazardziści. Zamiast (lub obok) tradycyjnych kadzidełek, w specjalnych uchwytach przed ołtarzem umieszcza się zapalone papierosy, które palą się dla duchów.

Dlaczego dwie świątynie? Stara jest unikalna ze względu na swoje położenie – znajduje się bezpośrednio obok Pierwszej Elektrowni Jądrowej na Tajwanie (Jinshan Nuclear Power Plant). W 1986 roku, ze względu na ogromne tłumy blokujące drogę do elektrowni i względy bezpieczeństwa, wybudowano drugą, znacznie większą świątynię nieco głębiej w lądzie, na wzgórzu. Mimo nowoczesnej infrastruktury i ogromnej skali, wielu wiernych wciąż uważa starą, mniejszą świątynię przy drodze za „bardziej skuteczną”. To właśnie tam, pod fundamentami, znajduje się zbiorowa mogiła żeglarzy i ich psa.

Aha! Opiekunowie świątyni poszli w stronę przynoszenia szczęścia finansowego. Renoma związana z hazardem nie może się zmarnować. Gdy wizytowałem świątynię, powitały mnie przydrożne banery, wedle których poczciwe psisko jest skutecznym Bożkiem Bogactwa Caishen.

■

1 Przekład nazwy na „kulturową” a nie „kulturalną” ma następujące uzasadnienie. Chodziło o wyrugowanie z kolektywnego dziedzictwa, przekazywanego sztafetą międzypokoleniową, tzw. oprogramowania kulturowego”, które ludzie nabywają – w dużym stopniu na zasadzie imprintingu – w procesie socjalizacji. Mówimy w tym kontekście o przekazie kulturowym, a nie kulturalnym. O dziedzictwie kulturowym, a nie kulturalnym.

2 Uzasadnienie krępowania stóp (chanzu 纏足) w dawnych Chinach było wielowarstwowe i ewoluowało przez stulecia – od estetycznego kaprysu elit, przez rygorystyczny konstrukt moralny, aż po kluczowy element inżynierii matrymonialnej. Estetyczność dotykała sfery fetyszu (pokazywanie gołej stopy zakazane) i była formą erotyzacji kobiecego chodu.

3 Jako certyfikowany introwertyk dopytanie innych osób jest dla mnie ostatecznością, do której uciekam się w sytuacji fizycznego zagrożenia życia.

4 Często znak/słowo fu w złożeniu z zaklęciem zhou tworzy słowo fuzhou 符咒 – oznaczające urok lub magiczną inkantację.

5 W buddyzmie Mahajana to istoty, które osiągnęły oświecenie, ale dobrowolnie zrezygnowały z wejścia w stan Nirwany (ostatecznego wyzwolenia) i pozostają w cyklu narodzin i śmierci, aby pomagać wszystkim innym czującym istotom w uwolnieniu się od cierpienia.

6 Guan po śmierci został kanonizowany na księcia (gong – to homofon „pałacu) z uwagi na biegłość wojenną i prawy charakter: łatwo wybuchał gniewem, ale był przy tym sprawiedliwy i prawdomówny.

7 Shihba wanggong 十八王公廟; dosł. osiemnastu królów i książąt.

Xi-ba-la!!!!!!!!

Obchody nowego roku

W okresie przednoworocznym chodząc ulicami chińskich miast, natykamy się na wiele plakatów i naklejek, na których znaki pisma są obrócone do góry nogami. Słowo „odwrócić” jest homofonem słowa „nadejść” (oba wymawia się dao). Poniżej widzimy odwrócony do góry nogami znak oznaczający wiosnę (chun, czyt. czun). Znak na rysunku należy więc czytać chun dao – „nadeszła wiosna”. Oprócz wiosny, najpopularniejszym odwróconym znakiem zbliżania się nowego roku jest fu dao – „do domostwa nadeszła obfitość”.

Pochodzenie elementów Chińskiego Nowego Roku datuje się na wiele wieków wstecz, a dokładne określenie jego początku po prostu nie jest możliwe. Guonian we współczesnym języku chińskim oznacza „obchodzić nowy rok”. W Chinach jest także zwyczaj określany jako „festiwal wiosny”, a jego obchody trwają przez około 15 dni. Wedle legend nowy rok był czasem, w którym ludzkie siedziby nachodził potwór Nian – bestia, miała zwyczaj polować na ludzi właśnie w noc przed rozpoczęciem nowego roku.

Istnieje wiele opowieści o bestii Nian, każda z nich przekazywana jest w wielu wariantach. Jedna z legend mówi, iż bestia Nian budziła w ludziach powszechną grozę, miała wielką paszczę i mogła połknąć ogromną liczbę ofiar za jednym razem. Ludzie byli przerażeni i bezsilni. Na ratunek przyszedł im pewien starzec. Powiedział on bestii: „słyszałem, że zaiste jesteś potężna i możesz wszystko. Ale czy możesz połknąć inne bestie na Ziemi zamiast ludzi, którzy nie znaczą nic wobec twoich wrogów?”. Tak zagadnięty potwór zjadł wielu swoich konkurentów, groźnych dla ludzi i ich trzód. Po tym stary człowiek zniknął, odjeżdżając na grzbiecie bestii Nian. Okazało się, że był to nieśmiertelny bóg. Odkąd Nian przestał się pojawiać, wszystkie pozostałe potwory skryły się w lasach, a ludzie zaczęli radować się spokojnym życiem. Zanim jednak starzec odszedł, powiedział ludziom, aby przy końcu każdego roku wieszali na oknach i drzwiach dekoracje z czerwonego papieru, by w ten sposób odstraszać Nian, gdyby ta podkradła się znowu, ponieważ czerwony jest kolorem, którego potwory boją się najbardziej.

Inna opowieść opowiada o tym, jak to mieszkańcy wioski terroryzowanej przez potwora postanowili pozbyć się bestii. Obmyślili metodę, która okazała się skuteczna. Gdy pewnej bezksiężycowej nocy bestia przybyła, aby porwać kolejnego mieszkańca, ci zaczęli głośno bić w bębny i gongi oraz strzelać z fajerwerków. Bestia, umęczona hałasem, padła, a mieszkańcy w mig ją dobili! W ten sposób narodził się zwyczaj, aby w najzimniejszy dzień zimy strzelać z fajerwerków, a dookoła drzwi domów zawieszać czerwone ozdoby, mające odstraszyć potwory.

Obecnie nian odnosi się do festiwalu wiosny, a ludzie często mówią o jego obchodach guo nian, co oznacza „celebrowanie nowego roku” bądź „okres noworoczny”. W nawiązaniu do legendy może także oznaczać „przetrwać atak potwora Nian”. Nieco bardziej tradycyjne określenie obchodzenia nowego roku to kuanian (跨年). Kua oznacza „robić wielki krok” lub „przestępować nad czymś”.

W ostatnich latach rząd tajwański wprowadził obostrzenia co do strzelania petardami, ale jeszcze 20–30 lat wcześniej kanonada w miastach trwała przez dobrych kilka dni. Jako że petardy są praktycznie w użyciu codziennym – w czasie procesji czy rozmaitych ceremonii – tajwańskie psy są ostrzelane jak po generalnym szturmie Stalingradu. Metafora jest wręcz idealnie trafna – zobaczycie to za chwilę na zdjęciach z procesji religijnych (zdjęcia s. 580, s. 315).

Przygotowania

Tajwańczycy rozpoczynają przygotowania miesiąc wcześniej. Kiedy stary rok zbliża się ku końcowi, ludzie mobilizują się do ukończenia realizacji osobistych celów. Wielu Chińczyków stara się spłacić wszystkie długi i rozwiązać nawarstwione przez cały rok problemy. W interesach oznacza to podliczenie i uporządkowanie ksiąg rachunkowych, spłacenie pożyczek i uregulowanie opłat. Wszyscy zaczynają również kupować prezenty i materiały na dekoracje, jedzenie i ubrania.

Szczególnie widocznym zwyczajem jest umieszczanie wokół drzwi domostw zwojów. Są one całoroczne lub typowo noworoczne. Zasada jest jednak taka, że wieszać je należy parami, natomiast trzeci – umieszczony poziomo nad drzwiami hengpi (橫披) – nie jest obowiązkowy. Zwoje na starych wiejskich chatach mają szczególny urok.

Wszędzie pojawiają się też ananasy i ich artystyczne atrapy. W języku tajwańskim ananas to homonim powodzenia i szczęścia. Wpadającym w oko obiektem jest kępka ananasów na zdjęciu poniżej. Dodać należy, że te żywe ozdoby są niejadalne – krzewy w stanie dzikim, rodzące te ananasopodobne imitacje można napotkać na całym Tajwanie, a zwłaszcza w pobliżu morskich brzegów. Typową ozdobą są oczywiście kosze i aranżacje przedmiotów z motywem koloru czerwonego. Tego typu kwiaty, często w donicach, kupuje się jako prezenty dla innych rodzin i znajomych. Popularną rośliną na Nowy Rok są kwiaty brzoskwini, symbolizujące długie życie.

Obchody

W dwu–trzech tygodniach poprzedzających Nowy Rok mieszkańcy wyspy masowo odwiedzają jarmarki noworoczne, na których kupują rozmaite smakołyki. Generalnie jest to okres, w którym mieszkańcy miast hurtowo jadą „do rodziców na wieś” – opuszczają duże metropolie i jadą do małych miast i miasteczek. Tam żrą bez żadnego umiaru. Przywołam osobistą anegdotę. Na początku mojego życia na Tajwanie kręciłem z pielęgniarką i choć nic z tego nie wyszło, to dowiedziałem się rzeczy fascynujących. W okresie noworocznym drastycznie wzrastają statystyki zawałów i innych skutków przejedzenia.

[picture]

Przydrożny straganik z głównym winowajcą syndromu nagłej, ostrej niewydolności jelit – niangao. Po prawej sklepowa aranżacja ozdób noworocznych

Główni winowajcy (bo to przecież to karabin strzela, a nie człowiek) to chlanie wysokoprocentowego alkoholu (w dużych ilościach), potrawy smażone w głębokim tłuszczu oraz ikoniczne, tradycyjne dla Nowego Roku niangao, bardzo kleisty deser ryżowy. O ile przesąd sprawia, że w najważniejszy dzień – dzień posiłku wigilijnego – szpitale świecą pustkami, to zaraz po nim zaczyna się oblężenie, a statystyki przyjęć po obu stronach Czarnej Wody wzrastają o 30–50%. No, ciekawe co powiedzą na tę zbieżność korelacyjną młodzi Tajwańczycy, twierdzący, że nie są Chińczykami!

[picture]

W lutym 2026 mistrz kaligrafii Baichuan z Kaohsiungu namalował dla nas wyjątkowo piękne przywitanie roku konia.

XI-BA-LAAAA!!!!

W przeddzień Nowego Roku rodziny spotykają się na wspólnym posiłku. Tradycyjnie w dzień ten żegnano boga ogniska domowego, który rozpoczynał swoją służbową podróż, by złożyć doroczne sprawozdanie przed Nefrytowym Cesarzem. W wigilię Nowego Roku rytualnie palono wizerunek boga ogniska domowego oraz konia, na którym miał odlecieć do Niebios. Z czasem tradycja ta przerodziła się w rodzinny wieczór i posiłek. Uczta składa się z kilku dań: ryby, kurczaka, dania wegetariańskiego oraz, czasem, specjalnego dania słodkiego zwanego fa-choi.

Tradycyjnym noworocznym pozdrowieniem jest gongxi–facai, czyli „[Niech Nowy Rok przyniesie ci dużo] szczęścia i pomyślności!”. Ale tu, tak jak i miejscowi, musimy wykazać się głęboką znajomością zwyczajów starożytnych erudytów. Przy cytowaniu poezji we własnych dziełach często jest tak, że ważniejszą częścią passusu jest ta niecytowana. Czytelnik, znający na pamięć klasyczne księgi i poezję, winien sam dopowiedzieć niewypowiedziane. Przy pozdrowieniach noworocznych tym niedopowiedzianym, a przecież kluczowym elementem jest „…i przyniesie ci czerwone koperty [z gotówką]”.

恭喜發財 紅包帶來

Gōngxǐfācái hóngbāo dàilái (czyt. gong i fa caj – hong bao daj laj)

W czasie posiłku najczęściej ojciec, głowa rodziny, rozdaje dzieciakom czerwone koperty z pieniędzmi. Dzieci mają wtedy okazję zdarzyć się z realiami świata, w którym przyszło im żyć. Wedle obiegowej prawdy – widziałem to na jarmarku, na planszy z całą kolekcją podobnych, fascynujących grepsów – mama i tak zabierze kasę (a przynajmniej jej część) do budżetu rodzinnego. Po obiedzie nadchodzi czas rozrywki, a zarazem okazja dla dzieci do utraty lub pomnożenia utargu wigilijnego. Tego dnia dzieciom pozwala się nie spać do północy.

Tradycyjnie organizuje się też rodzinne kasyno, pozwalając dzieciom grać w kości, karty, loterię i madżonga… i wygrywać przy tym pieniądze. Tytułowe xibala! (czyt. śi-ba-la) to właśnie okrzyk „na szczęście!” rzucającego kościami dzieciaka. Tu muszę się przyznać do poważnego naruszenia – w dniu udokumentowanym na zdjęciach ograłem te dzieciaki z większości kasy, jaką właśnie dostały od dorosłych w kopertach.

Zwyczaje i obyczaje zmieniają się w zależności od miejsca, więc czasem dominujący zwyczaj potrafi znikać, aby pojawiać się nawet w sąsiednich miastach, oddalonych o 20–30 kilometrów. W okresie noworocznym nie wolno denerwować się i krzyczeć na innych, zwłaszcza na dzieci, w związku z czym wiele przewinień i psot, takich jak tłuczenie talerzy i kubków, uchodzi dzieciom na sucho. Na kilka dni przed Nowym Rokiem każda rodzina jest zajęta sprzątaniem domu, mając nadzieję na wypędzenie z niego nieszczęścia, które nagromadziło się przez ostatni rok.

Sprzątanie w dzień Nowego Roku będzie oznaczało wymiatanie dobrego losu, który przynoszony jest właśnie przez Nowy Rok. Inne reguły, których należy przestrzegać to: unikanie mycia włosów, wystrzeganie się tłuczenia misek i talerzy, upuszczenia czegokolwiek na podłogę, kłótni, przeklinania i czarnych ubrań. Nowy Rok to dla Chińczyków nowy początek, dlatego każdy powinien zrobić wszystko, aby tego dnia poczuć się szczęśliwym.

W tradycyjnych wierzeniach ludowych pierwsze dni Nowego Roku były ściśle zaplanowane. Dzień pierwszy to „Powitanie bogów” (yingshen, 切一迎神) – wita się bóstwa opiekuńcze ziemi i nieba. Wiele osób nie spożywa tego dnia mięsa, wierząc, że zapewni to długie i szczęśliwe życie. Dzień drugi to „złożenie hołdu przodkom” (chazu 切二察祖), kiedy Chińczycy modlą się do swoich przodków i bóstw. Są wyjątkowo uprzejmi w stosunku do psów i dobrze je karmią, gdyż wierzą że tego dnia przypadają urodziny wszystkich psów.

Piątego dnia (jiecaishen, 切五接財神 lub powu, 破五) Chińczycy nie opuszczają domów, aby powitać bóstwo bogactwa. Nikt nie odwiedza innych, gdyż wierzy się, że przyniesie to pecha obu stronom.

Dzień dziewiąty to urodziny Nefrytowego Cesarza – czas, aby złożyć mu ofiarę. O północy ludzie modlą się do Boga Niebios – Tiangonga (天公神)

Charakterystycznymi rytuałami noworocznymi są taniec lwa oraz taniec smoka (wulong oraz wushi, 舞龍舞獅), mające długą tradycję. Lwy, których w Chinach nie ma, pojawiły się w tej kulturze dopiero w czasach dynastii Tang. Ponoć jeden z cesarzy tej dynastii miał sen, w którym został zaatakowany przez demony i uratowany przez lwa, na pamiątkę czego wprowadził nową tradycję noworoczną. Taniec smoka służy okazaniu szacunku dla tego mitycznego stwora. Nam smoki kojarzą się nie najlepiej – ich wygląd budzi w nas grozę, natomiast dla Chińczyków są one uosobieniem nadnaturalnych mocy, dobroci, urodzaju i godności.

W dzień Nowego Roku każdy, kto nie jest zamężny lub żonaty, otrzyma koperty z monetami, jednocześnie zaś każdy pozostający w związku małżeńskim powinien dawać pieniądze. Dawanie pieniędzy jest znakiem powodzenia i dobrobytu. Koperty, koniecznie czerwone (hongbao 紅包 lub yingshi 英式 – „czerwone kieszonki”), zawierają również życzenia powodzenia w szkole, zdobycia dużo pieniędzy, a także rychłego zamążpójścia.

Czternastego dnia nowego roku odbywa się ikoniczny festiwal latarń yuanxiajie (元宵節). Władze miejskie organizują wystawy, a w Pingxi na północy wyspy organizują ikoniczny (znowu to słowo?!) festiwal puszczania lampionów w nocne niebo. Ale bardziej od nich widowiskowa jest dla obcokrajowców gigantyczna procesja w mieście Taitung na południu wyspy, z której pochodzi poniższe zdjęcie. ■

Przesądy związane z językiem minnańskim oraz slang tajwański

Język lub dialekt tajwański (tâi-gí) to język tonalny, w którym niezwykle łatwo o grę słów. Ze względu na ogromną liczbę homofonów (słów brzmiących tak samo, ale mających inne znaczenie) tajwańska kultura jest wręcz przesiąknięta „lingwistycznym szczęściem” i „słuchowymi tabu”.

Ananas to „nadchodzi dobrobyt!”

Ananas na całym Tajwanie to absolutny symbol obfitości. W taiyu nazywa się go âng-lâi (鳳梨), co brzmi identycznie jak ōng-lâi (旺來) – czyli „nadchodzi pomyślność” lub „szczęście przybywa”. Podobnie jak z machającym łapką kotkiem w przypadku straży pożarnej, nikt nie umieści ananasa w tajwańskim szpitalu ani na komisariacie policji. Jeśli „biznes” miałby tam rozkwitnąć, oznaczałoby to więcej wypadków i pacjentów!

Biała rzodkiew daikon to dobra wróżba. To podstawa podczas Nowego Roku. Po tajwańsku to chhài-thâu (菜頭), co jest homofonem słowa chái-thâu (彩頭), oznaczającego „dobry omen” lub „szczęśliwy początek”. Rzodkwie często zobaczymy przewiązane czerwonymi wstążkami wiszące przy wejściach do nowych firm.

Jabłka (phông-kó) to bezpieczeństwo. Jabłka to najczęstszy owoc składany w ofierze bóstwom. Pierwszy znak phông (蘋) brzmi jak pîng (平) w słowie pîng-an (平安), które oznacza „pokój” lub „bezpieczeństwo”. Jedzenie jabłka to dosłownie „spożywanie bezpieczeństwa”.

Ryba (hî) to nadwyżka. To powszechne powiązanie w całych Chinach, ale wyjątkowo silne na Tajwanie. Ryba brzmi jak û (餘, „nadwyżka”). Podczas noworocznej kolacji nigdy nie zjada się ryby do końca. Pozostawienie głowy i ogona oznacza, że w nadchodzącym roku będziesz mieć „więcej niż potrzebujesz” (iú-chiá-iú-û).

Orzeszki ziemne (thô͘-tāu) to zdrowie do późnej starości W taiyu jedzenie orzeszków kojarzy się z frazą chia̍h-lâu-lâu („jeść aż do późnej starości”). Są one symbolem witalności i tego, że „ziarno” życia nie wyschnie przedwcześnie.

Pory (czosnek bulwiasty) to kú-chhài, czyli długowieczność. Na weselach podaje się długie, niepocięte pory, które są homofonem słowa kú (久), oznaczającego „długi czas”. Reprezentują one długie życie lub trwałe małżeństwo. Zasada: nie wolno ich kroić, ale starać się zjeść w całości, na ile to możliwe!

[picture]

Bierni uczestnicy ustawiaj się w rządku, aby otrzymać błogosławieństwo i energię duchową od bóstw i ich proporców.

Czego robić i mówić nie należy

Darowanie zegara (sàng-cheng) to udział w pogrzebie – jedno z najsłynniejszych tabu. Sàng-cheng (送鐘) to podarować zegar i brzmi identycznie jak 送終, co oznacza „czuwać przy umierającym krewnym” lub „organizować pogrzeb”.

Gruszki (lâi-á) to rozstanie, więc nigdy nie powinno się dzielić ich z przyjacielem lub ukochaną osobą poprzez przekrojenie jej na pół. Lâi-á (梨仔) brzmi bardzo podobnie do lî-khui (離開) – „odejść/rozstać się”. Z kolei dzielenie gruszki to koat-lâi i brzmi jak koat-lî – „separacja”.

Buty (hâi-á) to westchnienie. Unika się dawania butów w prezencie, ponieważ słowo hâi-á (鞋仔) brzmi jak dźwięk ciężkiego westchnienia (hâi). Podarowanie butów to jak danie komuś powodu do smutku. Dodatkowo sugeruje to, że obdarowana osoba „odejdzie” z relacji.

Na zakończenie ostatnia ciekawostka: przewracanie ryby na talerzu to katastrofa. Jedząc posiłek z marynarzami, rybakami lub właścicielami łodzi, nigdy nie próbujmy przewracać ryby na drugą stronę, aby dostać się do mięsa pod spodem. Przewrócenie ryby to phàn-hî – to metafora wywrócenia się łodzi do góry dnem (phàn-chûn). Aby dotrzeć do dolnej części mięsa, należy usunąć kręgosłup.

Slang dawny i współczesny

Wiecie już, kiedy warto powiedzieć danda-shuangbuda i zha! Ale idiomatyka i slang to nie tylko te dwa grepsy. Jak w każdym języku, slang to niemal istota żywa, ciągle się zmieniająca i zaskakująca. Zanim przejdziecie dalej, ważne ostrzeżenie!

Zanim wypalicie jakiś greps do Tajwańczyka, upewnijcie się u innej osoby, że znaczenie tego, co chcecie powiedzieć, będzie w sytuacji wygłaszania zrozumiałe i zgodne z waszymi intencjami.

Nota druga: w materiałach dodatkowych on-line do książki znajdziecie pakiet nagrań wymowy w wykonaniu minnańczyka. I tak nie uda się wam powiedzieć tego ze zrozumiałym akcentem, ale próbujcie!

Zupełnie bezpieczne jest użycie Bu yao jiang! Dosłownie to „Chcę bez sosu!” (不要醬, czyt. pu jao dźiang), ale brzmi bardzo podobnie do „Nie rób tak!” (不要醬, czyt. pu jao dże-jang).

Codzienne skróty to choćby 沒差 (mei cha), czyli polsko-rosyjskie „wsio rawno”. W wiadomościach na czatach zamiast pisać „dziękuję”, Tajwańczycy używają 3Q, co czyta się jak san-kju i jest formą autoironii – zniekształceniem angielskiego thank you.

Bei hou ling (背後靈) to dosłownie „dusza/duch za plecami”. Opisuje partnera lub partnerkę romantyczną, którzy powodowani zazdrością, co chwila piszą wiadomości lub pojawiają się na horyzoncie.

Lao yao (老幺) to dosłownie „stary i mały”, ale wskazuje na najmłodszego członka rodziny – brzmi zaś podobnie do zwrotu „stary potwór”. Lao to niezwykle trudny w ścisłym zdefiniowaniu termin grzecznościowy. W ChRL laowai oznacza obcokrajowca (znaki czytane osobno to: stary + na zewnątrz/zagraniczny).

Kolejnym trudnym przypadkiem jest taike (台客), określenie na młodego, lansującego się Tajwańczyka. Takowy jeździ samochodem w sposób bardziej agresywny od przeciętnego, stara się imponować płci przeciwnej itp. Słowo przeszło ewolucję od pejoratywnego do pozytywnego. Pierwotnie, w okresie powojennym, termin ten był używany przez waishengren, aby zdeprecjonować zastaną ludność tajwańską benshengren. Sugerował brak ogłady, wiejskość i prowincjonalizm. Na dziś taike to ktoś, kto zachowuje się w unikatowo tajwański sposób, bez wspierania się zapożyczeniami prestiżowymi z Hongkongu czy innych miejsc – żuje binlang i nosi biało-niebieskie klapki, jeżdżąc skuterem.

Osobę głośną albo natrętną przygasimy określeniem 你很三八! Wymawia się to mniej więcej ni hen san ba. Najczęściej używa się tego wobec kobiet – opisuje kogoś, kto zachowuje się „trzy-osiem”: gada za dużo, wtrąca się w nie swoje sprawy, jest zbyt głośny, lekkoduszny, robi głupie rzeczy albo po prostu działa komuś na nerwy. Określenie skierowane do mężczyzny, o dziwo, nie ma już negatywnego wydźwięku: w zdaniu 三八兄弟 (san ba xiong di) oznacza tyle, co „ty bracie, za bardzo się krępujesz / jesteś za grzeczny”.

Na megawścibską osobę, która ciągle na siłę decyduje za innych i się wtrąca, Minnańczycy mają określenie ji po (雞婆) – „kurza babcia”.

I już na koniec tego krótkiego przeglądu – pamiętacie opowieść o rybaku/głupcu ze wstępu? Gdy Tajwańczykowi niespodziewanie się poszczęści, powie 天公疼愚人 (chiń. tiangong teng yuren; tw. ti gong tyanh gong lang). Dosłownie znaczy to „Bóg kocha głupców” i jest dość bliskim odpowiednikiem „Wow, szczęście mi sprzyja!”. Nieco bardziej filozoficznie to coś w rodzaju „Bóg ma oko na prostych/ludzi dobrej woli”, albo autoironiczne „Bóg kocha idiotów” czy „Bóg chroni prostych ludzi”. ■

[picture]

Załoga jednej ze świątyń wizytuje sklep w mieście Taitung. Główną częścią rytuału jest skomplikowany taniec składający się z najeżdżania i pochylania lektyki.

Buddyzm na Tajwanie

Buddyzm na Tajwanie to fascynująca mozaika, która ewoluowała i łączyła ludowe wierzenia osadników z prowincji Fujian, japońskie odmiany buddyzmu i reformy przybyszy na Tajwan, aż po potężny „buddyzm humanistyczny”, który dominuje dzisiaj. To historia przejścia od mrocznych rytuałów w jaskiniach do nowoczesnych centrów nadających sygnał satelitarny na cały świat.

Zanim Japończycy przejęli wyspę w 1895 roku, na Tajwanie dominował buddyzm zhaijiao (齋教), znany jako buddyzm świecki lub „religia wegetariańska”. Wyznawcy nie golili głów i nie nosili szat mnichów. Żyli w celibacie w domach zwanych zhaitang. Była to unikatowa, eklektyczna konstrukcja buddyzmu, taoizmu i konfucjanizmu, która wyewoluowała w sposób dla Tajwanu wręcz typowy.

Ponieważ zhaijiao kładło nacisk na równość, a wierni gromadzili się potajemnie, władze kolonialne często myliły wyznanie z wywrotowymi tajnymi stowarzyszeniami, takimi jak Biały Lotos. Ale to właśnie te wspólnoty utrzymały etykę buddyjską na Tajwanie w czasach, gdy brakowało oficjalnie wyświęconych mnichów z kontynentu.

Specyfiką zhaitang było to, że służyły jako schroniska dla wdów i niezamężnych kobiet, dając im bezpieczeństwo i status duchowy. Po 1945 roku większość tych ośrodków została wchłonięta przez buddyzm ortodoksyjny, ale ich dziedzictwo – silna rola kobiet i nacisk na rygorystyczny wegetarianizm – pozostało fundamentem tajwańskiej religijności buddyjskiej.

Śmiesznym z dzisiejszej perspektywy przesądem tamtych czasów było przekonanie, że jeśli osoba „wegetariańska” zje mięso choćby przez pomyłkę, jej ciało zacznie wydzielać zapach padliny, który przyciągnie demony.

W okresie japońskim (1895–1945) buddyzm na Tajwanie przeszedł gwałtowną modernizację i japonizację. Nowi właściciele wyspy wprowadzili swoje szkoły buddyzmu, takie jak Jodo Shinshu czy Soto Zen. Najbardziej szokującą dla lokalnych mieszkańców zmianą był fakt, że japońscy mnisi mogli legalnie zawierać małżeństwa i jeść mięso.

Japończycy promowali edukację mnichów i wysyłali Tajwańczyków na studia do Kioto. Dzięki temu buddyzm przestał być postrzegany jako „magia dla niewykształconych”, a stał się nowoczesną filozofią.

Japończycy chcieli ukrócić „zabobony”, więc zmuszali mniejsze świątynie ludowe do przyłączania się do oficjalnych szkół buddyjskich. To wtedy powstały cztery wielkie „Góry Macierzyste” tajwańskiego buddyzmu, m.in. na Górze Yuemei, które połączyły lokalne tradycje z japońską dyscypliną organizacyjną.

Świątynie, nawet najmniejsze, należało też rejestrować. Tajwańscy wierni modlili się do japońskich bóstw, takich jak Kannon w stylu japońskim, jednocześnie ukrywając pod ołtarzem posążki taoistycznych bóstw.

Po przegranej wojnie domowej w Chinach w 1949 roku na Tajwan uciekło wielu wybitnych mnichów, w tym mistrz Yin Shun (印順). Intelektualiści z kontynentu byli przerażeni „niskim poziomem” lokalnego buddyzmu, który uważali za zbyt magiczny i skażony wpływami japońskimi. Rozpoczęli oni gwałtowną kampanię oczyszczania wiary, promując powrót do sutr i ścisłego celibatu.

Lata pięćdziesiąte upłynęły pod znakiem konfrontacji buddyzmu z… chrześcijaństwem, promowanym przez Madame Czang Kaj-szek. W tym czasie powstało Stowarzyszenie Buddyjskie Republiki Chińskiej (BAROC), które miało monopol na wyświęcanie mnichów i kontrolowało życie religijne wyspy.

Pieśnią tamtego okresu był lęk przed „mnichami-szpiegami”. Rząd podejrzewał niektórych duchownych o kontakty z kontynentem, co doprowadziło do aresztowań. Pobożność musiała iść w parze z lojalnością polityczną. W latach sześćdziesiątych buddyzm zaczął jednak wygrywać walkę o dusze Tajwańczyków, stając się religią klasy średniej. Epizodem tamtych lat była walka buddyjskich mnichów z rzucaniem kostkami jiaobei. Mnisi z kontynentu próbowali wykorzenić je jako „niebuddyjskie”, Tajwańczycy jednak wiedzieli swoje: Budda jest wielki, ale bez rzutu drewienkiem nie wiadomo, czy usłyszał prośbę.

Największa rewolucja w tajwańskim buddyzmie dokonała się dzięki pismom mistrza Yin Shuna, nazywanego Konfucjuszem Buddyzmu. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych sformułował on ideę Buddyzmu dla Świata Ludzi (Renjian Fojiao). Twierdził, że buddyzm nie powinien zajmować się tylko rytuałami dla zmarłych i ucieczką w góry, ale rozwiązywaniem problemów ludzi żyjących tu i teraz. Poważnym przesłaniem tej nauki było odejście od „buddyzmu duchów”. Yin Shun uważał, że to nadmierna koncentracja na zaświatach doprowadziła Chiny do upadku. Jego pisma stały się podręcznikiem dla największych organizacji, które znamy dzisiaj, takich jak Tzu Chi czy Fo Guang Shan. To właśnie ta filozofia pozwoliła buddyzmowi przetrwać modernizację – stał się on religią postępu, a nie ucieczki.

Niezrozumiałym dla obcokrajowców obyczajem, który przetrwał z tamtych lat, jest ogromna nabożność, z jaką Tajwańczycy traktują książki religijne – nie wolno ich kłaść na ziemi, w łazience ani przykrywać nimi innych rzeczy. Każda strona z imieniem Buddy jest traktowana jak relikwia. Buddyzm Yin Shuna uczy, że mądrość jest najwyższą formą ochrony, silniejszą niż jakikolwiek amulet.

W 1966 roku mniszka Mistrzyni Cheng Yen założyła w Hualienie Fundację Tzu Chi. Impulsem był widok plamy krwi na podłodze szpitala – pamiątki po ciężarnej kobiecie, której nie przyjęto, bo nie miała pieniędzy na kaucję. To wydarzenie zmieniło oblicze tajwańskiego buddyzmu – zaczęło się odchodzenie od medytacji i zaangażowanie w działanie społeczne. Dziś szpital zarządzany przez tę fundację jest największy w mieście.

Poważnym wyzwaniem w latach siedemdziesiątych było przekonanie tradycyjnych buddystów, że mniszki mogą zajmować się „brudną” pracą charytatywną, zamiast siedzieć w świątyni. Cheng Yen wprowadziła zasadę, że jej zwolenniczki muszą same zarabiać na swoje utrzymanie (np. szyjąc buty), aby datki od ludzi szły w całości na biednych. To stworzyło armię wolontariuszy, głównie kobiet.

Nadzwyczajnym i czasem śmiesznym dla obserwatorów jest rygorystyczny dress-code i etykieta wolontariuszy Tzu Chi. Wszystko – od sposobu trzymania miseczki z ryżem po czesanie włosów (słynny potrójny kok) – jest ściśle określone. Ta dyscyplina ma na celu wykorzenienie ego i pokazanie, że każdy wolontariusz jest ambasadorem Buddy. Wolontariusze Tzu Chi traktują zbieranie śmieci i segregację odpadów jako formę praktyki duchowej. Wierzono (i wierzy się nadal), że sprzątając ziemię, sprząta się własny umysł. Tajwański buddyzm po roku 2000 stał się największym systemem pomocy humanitarnej w Azji.

Mistrz Hsing Yun, który założył Fo Guang Shan w 1967 roku, był pionierem wykorzystania mediów. Hsing Yun uważał, że Budda w dzisiejszych czasach używałby radia i telewizji. Jego klasztor w Kaohsiungu stał się „buddyjskim Disneylandem” – ogromnym kompleksem z muzeami, restauracjami i nowoczesną architekturą.

Poważnym przesądowym tabu, które Mistrz Hsing Yun musiał przełamać, było przekonanie, że buddyzm jest tylko dla ludzi starszych i umierających. Wprowadził on do buddyjskich hymnów muzykę pop, organizował mecze koszykówki dla mnichów i obozy letnie dla młodzieży. Ta strategia „buddyzmu radosnego” sprawiła, że po roku 2000 organizacja ta zyskała miliony zwolenników na całym świecie.

Szczególnym wydarzeniem była budowa Wielkiego Muzeum Buddy w 2011 roku, w którym przechowywana jest relikwia zęba Buddy. Ceremonie tam się odbywające przypominają rozmachem igrzyska olimpijskie. Poważnym aspektem działalności Fo Guang Shan jest wpływ na politykę – Mistrz Hsing Yun był doradcą prezydentów, co wzbudzało kontrowersje, ale też dawało buddyzmowi realną władzę na wyspie.

Po roku 2000 na Tajwanie wybuchła fascynacja buddyzmem tybetańskim (Wadżrajaną). Jak opisuje badaczka Yao Yu-shuang (姚玉霜), tysiące Tajwańczyków zaczęło szukać szybkich metod oświecenia i egzotycznych rytuałów. Lamowie i Rinpocze z Indii i Nepalu stali się celebrytami, a ich wizyty na Tajwanie przyciągają tłumy. Poważnym przesądem, który towarzyszy tej fascynacji, jest wiara w „natychmiastowe błogosławieństwo” poprzez dotyk lub rytuał Abhiszeka. Wielu Tajwańczyków wierzy, że tybetańscy mistrzowie posiadają nadprzyrodzone moce, które mogą uzdrowić raka lub zapewnić sukces w biznesie. Doprowadziło to do powstania wielu kontrowersyjnych grup i skandali finansowych, gdzie „fałszywi lamowie” wyłudzali pieniądze od bogatych wyznawców.

Nadzwyczajnym zwyczajem jest masowe kupowanie „młynków modlitewnych” i wieszanie flag modlitewnych na tajwańskich balkonach. Tajwańczycy zaadaptowali tybetańską estetykę, łącząc ją z lokalną potrzebą „zbierania zasług” (gongde). Ogólnie Wadżrajana zaoferowała bardziej kolorową alternatywę dla surowego buddyzmu Zen.

■

Religijność taoistyczna

Taoizm na Tajwanie to żywy, pulsujący system, który przetrwał próbę czasu dzięki swojej niezwykłej elastyczności. W przeciwieństwie do Chin Kontynentalnych, gdzie taoizm został mocno sformalizowany lub ograniczony, na wyspie stał się on fundamentem życia codziennego, łącząc magię, biurokrację niebiańską… i technologię.

Przed przybyciem Japończyków taoizm na Tajwanie odzwierciedlał strukturę imperialną Chin – bóstwa nie były tylko postaciami mitycznymi, ale urzędnikami w gigantycznym aparacie administracyjnym. Każda wioska miała swojego „Księcia Ziemi” (Tudi Gonga), który pełnił rolę sołtysa i musiał raportować o zachowaniu mieszkańców do wyższych instancji. W czasach japońskich ta hierarchia stała się narzędziem oporu. Kiedy Japończycy próbowali wprowadzić szintoizm, Tajwańczycy twierdzili, że ich bogowie mają „wyższe stopnie urzędnicze” nadane przez Nefrytowego Cesarza. Taoistyczne świątynie służyły jako miejsca podtrzymywania tożsamości „narodowej”, gdzie bóstwa były „strażnikami chińskiego porządku” w obliczu kolonizacji.

W okresie tzw. białego terroru, przede wszystkim w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, rząd Kuomintangu patrzył na taoizm z podejrzliwością. Obawiano się, że tajne stowarzyszenia taoistyczne mogą stać się zarzewiem buntu.

Zabawną cechą tej hierarchii niebiańskiej jest to, że bóstwa, podobnie jak urzędnicy, mogą zostać „zdegradowane” lub „awansowane”. Jeśli świątynia nie przynosi wiernym szczęścia, bóstwo może zostać „zwolnione” – jego posąg zostaje wyniesiony, a na jego miejsce zaprasza się inne, bardziej skuteczne. Aha! Więc tajwański taoizm uczy, że nawet bogowie muszą dbać o swoje KPI (kluczowe wskaźniki efektywności).

Rzeźba bóstwa w taoizmie tajwańskim nie jest święta, dopóki nie przejdzie rytuału kaiguang („otwierania oczu”). Mistrz taoistyczny używa pędzla zamoczonego w krwi koguta lub cynobrze, by zaznaczyć oczy, uszy i usta posągu. Bez tego rytuału bóstwo jest tylko kawałkiem drewna. Po nim – staje się „aktywnym nadajnikiem” połączonym niebem.

W okresie japońskim rytuał ten był często wykonywany potajemnie. Japończycy konfiskowali „nieaktywne” posągi, ale bali się dotykać tych, które przeszły kaiguang, obawiając się klątwy.

Drugą częścią rytuału było rusheng – umieszczenie wewnątrz posągu żywego stworzenia, zazwyczaj pszczoły lub pająka. Wierzono, że rodzaj zwierzęcia zamkniętego w posągu determinuje charakter boga – pszczoły czyniły go pracowitym i szybkim w działaniu. Ten drugi zwyczaj, współcześnie modyfikowany przez użycie atrapy owada, był dla mnie tak trudny do uwierzenia weń, że mając okazję dostępu do kilku starych rzeźb z zamykanych świątyń, dokonałem inspekcji pleców postaci. Faktycznie – otwór na zwierzątko był obecny!

Jednym z najbardziej szokujących dla obcokrajowców elementów tajwańskiej obyczajowości taoistycznej są jisatong – media, które wprowadzają się w trans, by stać się naczyniem dla bóstw. Przed okresem japońskim media te były jedynymi autorytetami medycznymi na wsiach, przepisującymi „popiół z kadzidła” jako lekarstwo na wszystko. Japończycy próbowali zakazać tych praktyk, uznając je za niehigieniczne i barbarzyńskie (media często ranią się rytualną bronią do krwi). Rany zadawane podczas procesji – cięcia pleców mieczami czy przebijanie policzków grubymi igłami – według wiernych nie bolą i goją się w nadzwyczajnym tempie dzięki boskiej ochronie. Tradycja zeszła do podziemia.

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych media jisatong przeżyły renesans – stały się doradcami w sprawach finansowych dla rozwijającej się klasy średniej. Wierzono, że krew medium ma moc odstraszania demonów giełdowych i pecha w biznesie.

W tajwańskim taoizmie każdy rok jest rządzony przez jednego z 60 różniących się atrybutami Bogów Roku (tai-sui 太歲). Ich kolejność i ilość wynikają z cyklu chińskiego zodiaku: kombinacji 10 Niebiańskich Pni i 12 Ziemskich Gałęzi.

Jeśli czyjś znak zodiaku koliduje z bogiem danego roku, ma „przerąbane” – czekają go wypadki, straty finansowe lub choroby. Oczywiście jest na to metoda! Łatwo zgadnąć, ale napiszę. Osoba w konflikcie energii z bogiem urzędującym w danym roku musi udać się do świątyni i zdeponować –za drobną opłatą – karteczkę ze swoim imieniem. Wierny wpłaca niewielką sumę w świątyni, a jego imię i nazwisko zostaje zapisane na specjalnej żółtej kartce lub umieszczone w nowoczesnym „świetlnym ołtarzu”, gdzie przez cały rok pali się malutka lampka. Mnisi lub kapłani codziennie odmawiają modlitwy w intencji tych osób.

[picture]

Ekipa jednej ze świątyń właśnie zakończyła rytuał przed restauracją i zainkasowała czerwoną kopertę.

Większość dużych świątyń na Tajwanie posiada specjalną boczna nawę lub osobny budynek zwany Taisui Dian (太歲殿). Wewnątrz rezyduje 60 posągów ustawionych w rzędach – każdy z nich trzyma własny atrybut (miecz, pędzel, berło), który symbolizuje charakter roku, którym dany bóg włada. Komercyjna usługa an taisui („udobruchania Taisui”), wcześniej element domowego rytuału, pojawiła się po 1945 roku, wraz z nadejściem kapitalizmu. Dla świątyni taki pomysł to konkretny pieniądz: standardowo od osoby liczy się równowartość 40–100 PLN. Sprawę utrzymuje przy życiu przesąd.

Jeśli ktoś zaniedba „uspokojenie” swojego boga roku, nie pomoże mu nawet najlepsze ubezpieczenie. Wiele firm na Tajwanie masowo wysyła listy swoich pracowników do świątyń, by zapewnić płynność produkcji – i robią to nawet technologiczne giganty. Praktyka polega na wysyłaniu spisu pracowników do świątyni, w której zapala się kolektywną lampkę.

Szczególnym rytuałem taoistycznym, który przetrwał od wieków, jest budowanie prowizorycznych mostów wewnątrz świątyń. Wierni muszą przez nie przejść, aby „zmienić bieg swojego losu” (gaiyun 改運).

Przed okresem japońskim rytuał ten odprawiano głównie po ciężkich chorobach, wierząc, że przejście przez most symbolizuje zostawienie pecha po drugiej stronie rzeki zapomnienia. W czasie rządów japońskich mosty stały się symbolami przetrwania. Kiedy epidemie dziesiątkowały wyspę, taoistyczni mistrzowie przeprowadzali ludzi przez „mosty zdrowia”, co Japończycy próbowali zastąpić przymusowymi szczepieniami. Doszło wtedy do dość oczywistej praktyki: ludzie najpierw szli do japońskiego lekarza, a potem „dla pewności” biegli na most taoistyczny, by „utrwalić” efekt leczenia. Taki dualizm jest wręcz ikoniczną cechą tajwańskiej mentalności religijnej.

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych rytuał wyewoluował w przechodzenie pod lektyką bóstwa w czasie procesji ulicznych. Uważa się to za najsilniejszą formę błogosławieństwa.

Taoistyczne egzorcyzmy (zhuogui) miały na Tajwanie zawsze formę spektaklu. Przed 1895 rokiem mistrzowie taoistyczni używali tzw. Mieczy Siedmiu Gwiazd i rzucali w powietrze ryżem zmieszanym z solą, co miało działać jak śrut na demony. Wierzono, że demony najbardziej boją się hałasu i ostrych zapachów. Japończycy próbowali „ucywilizować” te rytuały przez ograniczanie używania petard, co Tajwańczycy odbierali jako ułatwianie demonom zadania.

[picture]

Świątynka Niebiańskiej Królowej w Neipu, na południu Tajwanu to typowy, ikoniczny wręcz widok w małych miasteczkach.

Mistrzowie taoistyczni byli wzywani do nowo otwartych fabryk, by „oczyścić” linie produkcyjne. Poważnym przesądem jest przekonanie, że duchy zmarłych tragicznie (np. w wypadkach samochodowych) zostają na drodze i „ciągną za nogi” przechodniów. Do dziś na Tajwanie w miejscach wypadków odprawia się rytuał zhaohun („Przywoływanie Duszy”), aby duch nie stał się „złośliwym demonem drogowym”.

Bodaj najbardziej ikonicznym epizodem związanym z tą sferą duchowości taoistycznej jest historia domów letniskowych w kształcie UFO. Projekt zbankrutował po dwu latach od rozpoczęcia. Przy budowie doszło do licznych wypadków śmiertelnych i samobójstw robotników. Miejscowi przypisali tragedie zniszczeniu lokalnego ekosystemu duchowego. Aby poszerzyć wjazd do kurortu, robotnicy rozcięli posąg smoka znajdujący się przy bramie. Według Feng Shui zniszczenie smoka uwolniło złą energię (shaqi). Dodatkowo wierzono, że teren był wcześniej masowym grobem holenderskich żołnierzy, których duchy nie chciały intruzów.

Przez niemal 30 lat szkielety domów UFO niszczały, stając się światową ikoną i ulubionym miejscem fotografów. Ostateczne rozwiązanie nastąpiło w 2008 roku, ale przed wjazdem ciężkiego sprzętu mnisi i kapłani taoistyczni przeprowadzili zakrojone na szeroką skalę egzorcyzmy i ceremonie przebłagalne, by udobruchać duchy i przenieść je w bezpieczne miejsce.

Nawet po tych rytuałach nikt – oczywiście – nie odważył się tam nic budować. Miejsce rozbiórki wysprzątano i zamieniono w park widokowy. Nie byłem¹.

Jednym z najbardziej nietypowych obyczajów taoistycznych na Tajwanie jest pożyczanie od bóstw „pieniędzy na szczęście” (fayancai). Najsłynniejszą świątynią tego typu jest Zinan Temple w Nantou. Tradycja ta sięga czasów przedjapońskich, kiedy biedni rolnicy pożyczali małe kwoty od świątyni na zakup nasion, wierząc, że „boski kapitał” gwarantuje plony.

W okresie japońskim praktyka ta była tolerowana jako forma wzajemnej pomocy sąsiedzkiej, jednak po roku 1980, podczas tajwańskiego cudu gospodarczego, zamieniła się w narodową obsesję. Biznesmeni zaczęli pożyczać 600 TWD od boga, by „rozmnożyć” je w swoich firmach. Poważnym prawem obyczajowym jest to, że jeśli odniesiesz sukces, musisz wrócić za rok i oddać „pożyczkę” z nawiązką (często wielokrotną).

Świątynia Zinan rocznie obraca milionami dolarów z tych „zwrotów”, które przeznacza na stypendia i pomoc społeczną. To taoistyczna wersja bankowości etycznej, oparta na zaufaniu między człowiekiem a bóstwem.

Ale uwaga! Pożyczonych pieniędzy nie wolno wydać na bzdety czy waciki. Należy je wpłacić na konto firmowe lub schować do portfela, by „przyciągały przyjaciół”.

Już na zakończenie kilka luźnych ciekawostek. Taoizm na Tajwanie ma bardzo specyficzne podejście do medycyny i diety. Przed erą nowoczesną mistrzowie taoistyczni wypisywali fushui – „spalany talizman”. Jego popiół mieszano z wodą i podawano choremu do wypicia.

Japończycy zaciekle walczyli z „piciem popiołu”, wprowadzając edukację medyczną i uznając to za główną przyczynę chorób żołądka na wyspie. Po 1945 roku tradycja ta osłabła, ale nie zniknęła. W latach sześćdziesiątych na wsiach wciąż wierzono, że fushui jest skuteczniejsze na „duchowe lęki” u dzieci niż zachodnie syropy. Do dziś niektórzy starsi ludzie proszą w sytuacjach kryzysowych o popiół z kadzidła.

Zabawnym i dziwnym obyczajem jest „karmienie bóstw” konkretnymi potrawami, by uzyskać specyficzne efekty: przykładowo bóstwu Kuixing (patronowi egzaminów) składa się w ofierze szczypiorek (wymowa podobna do słowa „mądry”) i seler (brzmi jak „pracowity”).

■

Przykłady przesądów i obyczajów związanych z homofonów języka tajwańskiego znajdziesz na s. 336.

1 Nie to, żebym wierzył w te zabobony. Ot, tak – na wszelki wypadek.

Chrześcijanie

Chrześcijaństwo na Tajwanie to historia niezwykłej adaptacji – od pionierskich misji medycznych w XIX wieku, przez japońskie restrykcje, aż po polityczny sojusz z rządem Kuomintangu, wiara ta musiała nieustannie negocjować swoje miejsce w społeczeństwie przesiąkniętym taoizmem i konfucjanizmem. Z czasem zakorzeniła się wśród ludów aborygeńskich.

Przed przybyciem Japończyków chrześcijaństwo na północy wyspy było kojarzone głównie z postacią kanadyjskiego misjonarza George’a Lesliego Mackaya. Misjonarz zrozumiał, że aby dotrzeć do serc Tajwańczyków, musi najpierw ulżyć ich cierpieniu. Ponieważ higiena jamy ustnej wówczas nie istniała, Mackay stał się sławny jako misjonarz-dentysta. Oblicza się, że w ciągu swojego życia wyrwał ponad 21 tysięcy zębów.

Przesądem tamtych czasów była wiara, że misjonarze używają wyrwanych zębów i oczu do produkcji zachodnich lekarstw. Aby to zdementować, Mackay przeprowadzał ekstrakcje publicznie, często na placach przed świątyniami taoistycznymi. Te bolesne rytuały stały się paradoksalnie fundamentem zaufania – ludzie wierzyli, że skoro misjonarz potrafi pokonać ból zęba, jego Bóg musi być potężniejszy od lokalnych bóstw.

W czasach Mackaya chrześcijaństwo było postrzegane jako „religia barbarzyńców”, więc konwertyci często byli wyrzucani z rodzinnych klanów. Największym problemem nie była sama wiara w Jezusa, ale odmowa składania ofiar przodkom. Dziś Mackay jest czczony na Tajwanie niemal jak bóstwo świeckie. W Tamsui znajduje się jego pomnik, a uniwersytety i szpitale noszą jego imię.

W okresie japońskim (1895–1945), a szczególnie w latach trzydziestych i czterdziestych, chrześcijanie znaleźli się pod ogromną presją polityki Kōminka – czynienia z Tajwańczyków poddanymi cesarza. Japończycy wymagali, aby każdy obywatel oddawał pokłon w chramach szintoistycznych. Dla chrześcijan był to „test ognia” – wybór między lojalnością wobec państwa a pierwszym przykazaniem Dekalogu.

Poważnym przesądem, który Japończycy próbowali wykorzystać, było utożsamianie chrześcijaństwa z „zachodnim szpiegostwem”. Kościoły były inwigilowane, a kazania musiały być wygłaszane w języku japońskim. Nadzwyczajną praktyką tamtego czasu było ukrywanie Biblii w dialekcie tajwańskim (zapisanym alfabetem łacińskim). Japończycy nienawidzili tego zapisu, bo dawał Tajwańczykom narzędzie komunikacji, którego sami nie rozumieli.

Po roku 1949, gdy rząd Republiki Chińskiej uciekł na Tajwan, chrześcijaństwo stało się niemal religią państwową. Prezydent Czang Kaj-szek i jego żona Soong Meiling byli żarliwymi metodystami. Chrześcijaństwo było promowane w latach pięćdziesiątych jako moralna przeciwwaga dla ateistycznego komunizmu Mao Zedonga.

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych wśród elit wojskowych i urzędniczych Tajwanu zapanowała moda na chrześcijaństwo. Było ono postrzegane jako religia nowoczesna, zachodnia i „bezpieczna” politycznie. Nadzwyczajnym zjawiskiem były tzw. „kościoły mączne” (mianfen jiaohui). Kościoły rozdawały pomoc humanitarną z USA (mąkę, olej, mleko w proszku), co przyciągało rzesze biednych ludzi. Wielu Tajwańczyków „nawracało się” tylko na czas trwania dostaw żywności.

Poważnym przesądem z tamtego okresu był lęk, że jeśli nie zostaniesz chrześcijaninem, rząd może uznać cię za sympatyka lewicy. Z kolei wśród Tajwańczyków trzymających się taoizmu i buddyzmu krążyły plotki, że chrześcijanie podczas komunii piją prawdziwą krew, co wywoływało lęk u dzieci. To wtedy powstał ostry podział na „chrześcijaństwo kontynentalne” (elity KMT) i „chrześcijaństwo tajwańskie” (prezbiterianie), który do dziś rzutuje na scenę polityczną wyspy.

Zabawną normą tamtych lat było to, że w wielu wiejskich kościołach Jezus był przedstawiany na obrazach jako postać o azjatyckich rysach – aby nie konfrontować konserwatywnej starszyzny klanowej.

Chrześcijaństwo odniosło największy sukces wśród rdzennych ludów Tajwanu (aborygenów). Przed 1945 rokiem ich religie oparte były na animizmie i kulcie przodków. W latach pięćdziesiątych nastąpił jednak proces, który antropologowie nazywają „Cudem na Górze”. Całe wioski w górach potrafiły przejść na chrześcijaństwo w ciągu kilku miesięcy. Aborygeni wierzyli, że chrześcijański Bóg jest „Najwyższym Wodzem”, który chroni ich przed uciskiem Chińczyków z dolin. Niezrozumiałym dla nizinnych Chińczyków obyczajem było włączanie tradycyjnych pieśni i tańców plemiennych do liturgii chrześcijańskiej. Chrześcijaństwo pomogło ocalić wiele języków aborygeńskich, ponieważ misjonarze przekłądali na nie Biblię.

Kościół Prezbiteriański na Tajwanie (PCT) odegrał kluczową rolę w procesie demokratyzacji – prezbiterianie byli jedyną zorganizowaną siłą, która odważyła się rzucić wyzwanie dyktaturze KMT. W 1977 roku wydali słynną Deklarację o Prawach Człowieka, domagając się, aby Tajwan stał się „niezależnym i suwerennym krajem”. W tamtym czasie chrześcijaństwo prezbiteriańskie było na Tajwanie synonimem oporu, dlatego wierni ryzykowali więzienie. Nietypowym obyczajem prezbiterian było używanie dialektu tajwańskiego jako języka liturgicznego, co było zakazane w szkołach i urzędach – modlitwa po tajwańsku była aktem politycznym. Wielu pastorów trafiło za kratki za pomaganie dysydentom. Dla rządu KMT, który promował mandaryński, prezbiterianie byli „niebezpiecznymi politycznymi heretykami”.

Współczesne chrześcijaństwo na Tajwanie musi mierzyć się z wszechobecnymi przesądami taoistycznymi. Po roku 2000 powstało zjawisko, które można nazwać „chrześcijańskim fengshui”. Wielu tajwańskich chrześcijan wciąż obawia się przeprowadzek w „Miesiącu Duchów” lub unika liczby 4, mimo że ich wiara tego zabrania.

Aby przyciągnąć wiernych, kościoły zaczęły oferować „chrześcijańskie wróżby” – zamiast rzucania blokami jiaobei, wierni losują wersety z Biblii, które mają odpowiedzieć na ich pytania o biznes czy zdrowie. To bardzo zabawny, wręcz nadzwyczajny przykład adaptacji: forma pozostaje tradycyjna, oswojona… ale treść zostaje zastąpiona chrześcijańską.

[picture]

Szopka bożonarodzeniowa przygotowana przez wiernych z plemienia Jiaping ludu Paiwan (2024).

Poważnym problemem dla tajwańskich chrześcijan pozostaje kwestia ołtarzy przodków. Wiele kościołów po 2000 roku pozwala na stawianie w domach „pamiątkowych tabliczek” bez elementów religijnych, aby nie zrywać więzi z rodziną. Jednak niektóre radykalne grupy protestanckie czasem próbują jeszcze nakazywać niszczenie ołtarzy, co bywa przyczyną „wojen domowych” w tajwańskich rodzinach.

W ostatnich dwóch dekadach na Tajwanie nastąpił boom na megakościoły, wzorowane na tych z Korei Południowej i USA. Kościoły takie jak Bread of Life Christian Church (靈糧堂) przyciągają tysiące młodych i wykształconych. Te kościoły – wedle publicystów – promują „ewangelię sukcesu”, czyli wiarę, że Bóg chce, aby wyznawca był bogaty, zdrowy i pracował w firmie klasy TSMC. Elementem obrzędowości w tych kościołach jest element ekstatyczny, który trafia do Tajwańczyków, przyzwyczajonych do hałaśliwych procesji świątynnych.

Wizyta w sanktuarium maryjnym w Wanjin

Bazylika Niepokalanego Poczęcia w Wanjinie (萬金聖母聖殿), położona w prefekturze Pingtung, to najstarszy kościół na Tajwanie i miejsce o niezwykłej historii, w której katolicyzm splata się z lokalnymi konfliktami etnicznymi i cesarską dyplomacją.

[picture]

Msza celebrująca powstanie sanktuarium maryjnego Wanjin.

W XIX wieku katoliccy misjonarze i lokalni wierni w Wanjinie byli nieustannie atakowani przez sąsiednie wioski – to efekt konfliktów między grupami etnicznymi Hakka i Hoklo. W 1874 roku Shen Baozhen (沈葆楨), wysłannik cesarski dynastii Qing, odwiedził Wanjin i był pod wrażeniem spokoju oraz lojalności tamtejszych chrześcijan. Na jego prośbę cesarz Tongzhi wydał specjalny edykt, a dwie kamienne tablice z wyrytym napisem 奉旨 („Z rozkazu cesarskiego”) oraz 天主堂 („Kościół Katolicki”) zostały wmurowane nad głównym wejściem. W tamtym czasie oznaczało to, że kościół znajduje się pod bezpośrednią ochroną cesarza, a każdy żołnierz czy urzędnik mijający świątynię musiał zejść z konia w gestii szacunku.

W 1984 roku papież Jan Paweł II nadał kościołowi tytuł Bazyliki Mniejszej (jest to pierwsza bazylika na Tajwanie), co w chińskojęzycznych źródłach podkreśla się jako „najwyższy honor dla katolików na wyspie”.

Obecny budynek, ukończony w 1870 roku, nie jest tylko świątynią, ale był projektowany jako forteca, wzorowana na misjach hiszpańskich w Ameryce Południowej. Ściany kościoła mają ponad metr grubości i zostały zbudowane z unikatowej, lokalnej mieszanki zwanej „trójskładnikowym spoiwem” (świeże wapno, piasek, brązowy cukier, miód, zmielone skorupy małży oraz ryż kleisty).

Taka konstrukcja sprawiła, że budynek jest niezwykle wytrzymały. Podczas licznych lokalnych wojen chrześcijanie z całego regionu chronili się wewnątrz murów kościoła, które były w stanie wytrzymać ostrzał i próby podpaleń.

Najciekawszym zjawiskiem kulturowym w Wanjinie jest coroczna procesja ku czci Najświętszej Marii Panny (w grudniu). Jest ona niezwykłym przykładem inkulturacji: figura Matki Bożej jest niesiona na potężnej, drewnianej lektyce, która waży ponad 300 kilogramów, a konstrukcją przypomina lektyki używane dla tajwańskich bóstw, takich jak Mazu.

Procesji towarzyszą tradycyjne tajwańskie elementy, takie jak petardy, a czasem nawet lokalne grupy lwich tancerzy. Jest to jedyne miejsce na Tajwanie, gdzie katolickie święto stało się de facto „świętem ludowym” dla całej okolicy, w tym dla osób niebędących chrześcijanami, którzy traktują Maryję jako „Świętą Matkę z Wanjinu”.

Najbardziej niezwykłą cechą tego przepięknego miejsca są szopki bożonarodzeniowe, które przygotowują okoliczni mieszkańcy oraz odwiedzający sanktuarium katolicy z całego Tajwanu.

Kilkoma uwagami o katolikach na Tajwanie podzielił się ze mną aktualny biskup Kaohsiungu Peter Liu Cheng-chung (劉振忠). Dla katolików na południu najważniejszą świątynią jest Bazylika Katedralna Matki Bożej Różańcowej. Obecny budynek z 1928 roku chroniony jest starszą od niego tablicą z napisem „Z rozkazu cesarskiego” (奉旨), podobną do tej w Wanjinie, która chroniła chrześcijan przed prześladowaniami.

Werbiści na Tajwanie (autor: Piotr Budkiewicz SVD)

Jeżeli przyjechałeś do Tajpej i interesuje cię zakup aparatu fotograficznego, to życzliwi Tajwańczycy doradzą ci, abyś udał się na ulicę Boai. Gdy pierwszy raz tam poszedłem, zobaczyłem długi rząd kolorowych szyldów reklamujących rożne firmy produkujące sprzęt fotograficzny. W mojej głowie pojawiła się wątpliwość: czy te sklepy nie wydzierają sobie na wzajem klientów, oferując prawie identyczny asortyment? Są też miejsca w Tajpej, gdzie chodzisz godzinami między dziesiątkami podobnych stoisk, szukając kawałka materiału na ubrania, zegarka itp. Po pewnym czasie zrozumiałem jednak, że taki „system” ma jednak sens – mimo wszytko każdy z tych małych sklepików ma coś szczególnego do zaoferowania, coś, czego brak u sąsiada. Poza tym gdy poznasz lepiej właściciela sklepu, a nawet się z nim zaprzyjaźnisz, będziesz zawsze wracał do tego swojego ulubionego sprzedawcy.

[picture]

O Piotr wraz z podopiecznymi ze szkółki katolickiej w plemieniu Tefuye.

Podobnie jest ze zgromadzeniami zakonnymi w Kościele Katolickim. Nie chodzi tylko o różnice w kolorze habitu. Każdy z tych zakonów rożni się sposobem bycia świadkiem Chrystusa w świecie, podejmowanymi zadaniami w pracy ewangelizacyjnej i socjalnej. Niektóre zgromadzenia, np. kameduli i trapiści (zakony kontemplacyjne), różnią się zdecydowanie w swoim codziennym posługiwaniu od werbistów.

Oficjalna nazwa to Zgromadzenie Słowa Bożego, po łacinie Societas Verbi Divini, stąd też skrót SVD. Tak więc od tego drugiego łacińskiego wyrazu zaczęto nas w Polsce nazywać werbistami. A jaki jest cel istnienia naszej wspólnoty zakonnej? Najkrótsza odpowiedź: misje zagraniczne. Werbiści to największe zgromadzenie misyjne na świecie. Większe od nas liczbowo zakony też posyłają misjonarzy do innych krajów, ale dla werbistów jest to priorytet. Do Zgromadzenia Słowa Bożego należny obecnie około 6 tysięcy kapłanów i braci zakonnych, pracujących w blisko 80 krajach świata. Werbiści zostali założeni w 1875 roku przez św. Arnolda Janssena, niemieckiego kapłana diecezjalnego. Z powodu szalejącego wówczas w Niemczech kulturkampfu założyciel Zgromadzenia Słowa Bożego wybrał jednak Holandię na miejsce budowy pierwszego seminarium misyjnego. Odtąd miejscowość Steyl stała się głównym miejscem kształcenia niemieckich duchownych pragnących szerzyć Ewangelię za granica. Już po kilku latach od założenia zgromadzenia pierwsi werbiści udali się na misje do Chin, a następnie do Togo, Papui Nowej Gwinei i Argentyny. Obecnie najwięcej kapłanów i braci pochodzi z Indonezji, Indii i Filipin. Jako dwie najważniejsze cechy werbistów wymieniłbym gotowość do bycia posłanym tam, gdzie większość ludzi jeszcze nie zna Jezusa Chrystusa i międzynarodowość (celowo podtrzymywaną) naszych wspólnot zakonno-misyjnych.

Na Tajwanie jestem już, a może „dopiero”, 25 lat. Chciałbym kontynuować tutaj pracę misyjną, posługując w szczególny sposób aborygenom. Obym zawsze był wierny słowom św. Pawła, które wybrałem jako motto na moim obrazku-pamiątce święceń kapłańskich: „Nikt z nas nie żyje dla siebie” (Rz 14:7).

■

Część IV
Kuchnia pełna niespodzianek

Aborygeńskie niespodzianki kulinarne

Kuchnie chińska, a więc w tym minnańska, to wspaniałe tysiącletnie tradycje i duma mieszkańców Państwa Środka. Jest pełna wspaniałych potraw i budzących szacunek tradycji ich przyrządzania. Ale – trawestując klasykę polskiego kina – niech te plusy nie przesłonią nam minusów. Minnańska praktyka jedzenia wszystkiego, co ma w sobie DNA często konfliktuje z naszymi tabu i poczuciem estetyki kulinarnej.

Dla mnie osobiście kurczak ugotowany razem z głową, albo przedmiot żartów – kurze łapki to wielka strefa no-go. Nawet w tak niekorzystnej pozycji mam jednak w zanadrzu niespodzianki, które są szokujące u Minnańczyków. Gdy mieszkam w wioskach aborygeńskich, zagadują mnie często turyści z wielkich miast wschodniego wybrzeża. Moją sztampową taktyką jest zaginanie ich deklaracją, że jadłem z aborygenami takie rzeczy jak latające wiewiórki. O dziwo, wpadają zwykle w spory szok, bliski tego, w jaki wpadniemy my, gdy ktoś przyzna się nam, że zjadł zwykłą wiewiórkę. Tak właśnie działają osobiste i grupowe preferencje. Już wam o nich powiedziałem przy okazji wpadek polityków (s. 128).

Kuchnia aborygeńska to fascynujący świat smaków, który przetrwał tysiąclecia w izolacji górskiej i nadmorskiej. Opiera się oczywiście na rozmaitych systemach tabu oraz unikalnych technikach konserwacji. Jednak jej główna cecha wywodzi się z oczywistej okoliczności – życie w ekosystemach marginalnych uczy tego, aby nie wybrzydzać.

[picture]

Komuś kanapkę z miodem? I z larwami? Goszcząc u ludu Tsou (i innych), miód zjadamy razem z plastrem. Mmm…Pyszne!

Tajwańscy aborygeni mają oczywiście wiele potraw, które nie budzą ani zdziwienia, ani reakcji… mówiąc delikatnie sceptycznych. Oni sami świetnie zdają sobie sprawę z naszych zachodnich tabu i co najwyżej podowcipkują trochę naszym kosztem.

Epizodem żartów, które doświadczyłem na sobie był ten z uczty po ceremonii ludu Amis, na którą mnie zaproszono. Głównym daniem była gotowana wieprzowina, która pocięta jest razem z kośćmi i skórą, co nie wygląda niestety apetycznie dla osób stołujących się po Subwayach i pizzeriach. Tu dodam, że Amisowie mają bardzo zachodnie, agresywne poczucie humoru, co bardzo silnie wyróżnia ich na tle nie tylko ludności Han i Minnan, ale i innych ludów aborygeńskich.

Mój znajomy, widząc entuzjazm do skosztowania tej wieprzowej rąbanki, arcydzieło malarstwa ekspresyjnego, wymalowane na mojej twarzy, stwierdził bez zmrużenia oka: „Pamiętacie tego, no… A Guna, co się zabił na motorze w zeszłym tygodniu? No to smacznego!”.

Zanim zmienię ton na poważny, wspomnę tylko o ulubionym żarciku myśliwych raczących się małpiną. Zawsze gorąco zapraszają turystów do skosztowania tego specjału. Chyba nie odmówicie? To byłby rasizm!

Avai/abay (czyt. awaj) (poniżej) to ikoniczny przysmak i najpopularniejsza zakąska ludów Paiwan i Rukai. Składa się z mięsa (zazwyczaj kilku kostek wieprzowiny) i prosa lub taro, owiniętych w dwa rodzaje liści. Te wewnątrz Jia-dong (假酸漿葉) są jadalne. Zewnętrzne – nie. W dawnych czasach avai były racją wojskową do wypraw wojowników i myśliwych w głąb dżungli. Ceremonialnie, avai były zarezerwowane dla wodzów i wojowników wracających z polowania lub podczas ceremonii ślubnych.

[picture]

Awaj przygotowane w plemieniu Laliba ludu Paiwan.

Współcześnie avai stały się symbolem tożsamości aborygeńskiej i są głównym daniem dla członków plemienia, a upominkiem dla gości w czasie festiwali. Ich rozdawanie jest sygnalizacją dostatku, ale też afirmacją kultury dzielenia się zasobami. Ponieważ ich rozdawanie nie ma poważnego znaczenia ceremonialnego, zwykle akcentuję zawarcie znajomości psikusem. Gdy odwiedzam plemiona w czasie festiwali, jeśli tylko jest możliwość, zaczynam natychmiast jeść podarowany avai wraz z zewnętrznym, niejadalnym liściem. Jeśli żart się uda, darczyńcy wpadają w bardzo zabawną panikę, a ja dopiero wtedy zdradzam się z tym, że mieszkam na Tajwanie od 20 lat. Hmm… Miałem już nie żartować. Skłamałem.

„Tmmyan” – Solone mięso, które „budzi” myśliwego (Lud Amis i inne)

Tmmyan (w języku Atayal) to fermentowane i solone mięso surowe (wieprzowina, ryba lub dziczyzna). Stanowi fundament diety ludów górskich, ale i Amisów. Tradycyjnie mięso układa się warstwami w glinianych naczyniach, przesypując obficie solą i ryżem lub prosem, który fermentuje. Jak opisuje autorka Panay Mulu (巴奈‧母路) w opracowaniach dotyczących muzyki i rytuałów Amis, siraw (w języku Amisów) nie jest tylko jedzeniem – to „smak tęsknoty za górami” i niezbędny element każdej ceremonii ofiarnej dla duchów przodków (kawas).

Poważnym przesądem związanym z przygotowaniem tmmyan jest zakaz hałasowania i kłótni w domu podczas peklowania. Wierzono, że zła energia domowników sprawi, że mięso zgnije zamiast sfermentować, co było uznawane za bardzo złą wróżbę dla całego klanu. Dla obcokrajowców zapach i faktura surowego, słonego mięsa mogą być trudne do zaakceptowania, ale dla ludu Amis jest to najwyższy przysmak, jedzony z ugotowanym ryżem lub jako zagryzka do alkoholu jaglanego (xiaomijiu). Ja to co dostałem do degustacji schowałem do kieszeni. Przepraszam.

W czasach historycznych tmmyan było kluczowe dla przetrwania podczas długich wypraw morskich lub wypraw w głąb lądu. Żywność konserwowana inaczej po prostu znacznie szybciej się psuła. W ostatnich dekadach potrawa ta stała się „aborygeńskim serem roquefort” – produktem dla koneserów. Śmiesznym dla postronnych obyczajem jest to, że starszyzna Amis potrafi rozpoznać „charakter” rodziny po smaku ich tmmyan. Jeśli mięso jest zbyt słone, mówi się, że gospodarz jest skąpy; jeśli zbyt kwaśne – że gospodyni jest zbyt gadatliwa.

Proso to dla większości ludów nie jest zwykłe zboże, a istota żywa, która ma swój własny język. Cały kalendarz rolniczy ludu Bunun jest oparty właśnie na cyklu dojrzewania prosa, co znajduje odzwierciedlenie w słynnym śpiewie wielogłosowym Pasibutbut (Modlitwa o obfite zbiory prosa).

Rytualne warzenie wina jaglanego (mihumisang) to cały pakiet przesądów. Podczas fermentacji, kobiety w wiosce nie mogą kichać, drapać się po głowie ani rozmawiać o śmierci, ponieważ proso „usłyszy” to i wino skwaśnieje. Wino jaglane jest słodkie i mętne, a jego picie jest obowiązkowe podczas każdego spotkania klanowego. Poważnym przesądem jest zakaz marnowania choćby jednego ziarna prosa. Wierzono, że upuszczone ziarno zapłacze, co sprowadzi głód na rodzinę. W czasach historycznych proso przechowywano w specjalnych, podwyższonych spichlerzach chronionych przed szczurami, a wejście do spichlerza było tabu dla osób z zewnątrz. Mimo technologii, przed otwarciem butelki wielu Bunun wciąż ulewa kilka kropel na ziemię dla przodków – bo to proso należy przede wszystkim do nich.

[picture]

Festiwalowy półmisek ludu Amis, w plemieniu Xiaoma. Czerwone: sushi, żółte: paski gotowanego bambusa; owinięte w liść: odmiana avaj. Reszta to rozmaicie przyrządzona wieprzowina.

Kolejnym ikonicznym produktem rolnym jest betel. Choć orzechy areka (betel) są kojarzone z używką, w kulturze aborygeńskiej pełnią funkcję „kulinarnego deseru” i rytualnego daru, są więc spoiwem społecznym. Tradycyjnie, nie można wejść do domu wodza bez kosza świeżych orzechów betelu. Jest to tradycyjny sposób na rozpoczęcie posiłku i odświeżenie oddechu. W czasie festiwali i ceremonii, pierwsze co robi pojawiający się politycy, to robią okrążenie wśród starszyzny plemiennej i rozdają orzechy.

U Amisów betel służył do wróżenia. Jeśli podczas ceremonii orzech pęknie w specyficzny sposób, oznacza to, że prośba do bogów została odrzucona. W czasach historycznych betel był używany do tamowania krwawienia u rannych wojowników, co czyniło go „świętym lekiem” ,obecnym w każdej kuchni. Aborygeńskie babcie potrafią żuć betel przez cały dzień, twierdząc, że bez niego „nie czują smaku jedzenia”.

Po roku 2000 rząd Tajwanu zaczął ograniczać żucie betelu ze względów zdrowotnych, co spotkało się z oporem w wioskach, gdzie postrzega się to jako atak na tradycyjną kulturę gościnności. Do dziś widuję też, jak orzechy dawane są małym dzieciom.

Bulwa taro, dobrze podpieczone w ognisku, smakuje praktycznie identycznie jak kartofel z ogniska. Suszone taro to fundament spiżarni ludów Rukai i Paiwan. Proces przygotowania polega na pieczeniu bulw w ogromnych kamiennych piecach przez wiele godzin, aż staną się twarde jak kamień. Taki produkt może być przechowywany przez lata bez zepsucia. Jest to więc „chleb podróżny” dawnych wojowników. Myśliwi ponoć żartują sobie, że taro to jedyne jedzenie, które służy również jako amunicja zapasowa. Ale po namoczeniu w zupie staje się kremowe i słodkie

[picture]

Festiwalowy półmisek ludu Truku, w powicie Wanrong. Tradycyjny góralski repertuar jest prostszy. Oprócz suszonej ryby i skrawków mięsa po prawej widzimy wielką michę czosnku i cebuli.

Ponieważ suszone taro jest bardzo twarde, tradycyjnie rozbijano je kamiennymi moździerzami, co było pracą zespołową kobiet przy akompaniamencie pieśni. Poważnym przesądem było to, że jeśli podczas pieczenia taro do ognia wpadła sól, cała partia stawała się gorzka – wierzono, że to duch ognia mści się za nieostrożność. Dzisiaj suszone taro jest mielone na mąkę, z której robi się pyszne pączki, ciasteczka i zagęszcza zupy.

[picture]

Wręcz ikoniczny posiłek mieszkańców wioski Luntian ludu Bunun, porządkujących miejsce ceremonii Malahtangia (dosł. ceremonia strzelania do ucha) następnego dnia. Butelka czystej (prawie pusta), Paolita, tasak do wieprzowiny, składana piła do opału, i miseczka wieprzowinki z grilla, którą przed zjedzeniem maczamy w wysypanej bezpośrednio na stół soli. Poezja.(Zdjęcie nie jest aranżowane.)

Ogólnie, aborygeni w wioskach wiodą proste, wypełnione pracą życie. Niestety wioski wyludniają się, gdyż młodsze pokolenia wraz z dzieciakami migrują do dużych miast za pracą. W czasie wieczornych posiłków i odpoczynku podstawowym posiłkiem jest grillowana wieprzowina bez żadnych udziwnień i fikuśnych sosów – oczywiście zakrapiana.

■

Co uprawiają i hodują, a potem zjadają tajwańscy rolnicy

Tajwan, dzięki swojemu położeniu na styku strefy zwrotnikowej i podzwrotnikowej oraz niezwykłej różnorodności mikroklimatów, jest rolniczym laboratorium Azji.

Przed przybyciem Japończyków na Tajwanie uprawiano głównie ryż odmiany Indica (zailaimi 在來米), który jest suchy twardy po ugotowaniu. W latach 20. XX wieku, dzięki pracy japońskiego agronoma Iso Eikichi (益全), nazywanego na Tajwanie „Ojcem Ryżu Penglai”, powstała odmiana Japonica dostosowana do tropików.

Historycznie uprawa ryżu wiązała się z rygorystycznym przestrzeganiem kalendarza księżycowego. Poważnym przesądem było przekonanie, że podczas sadzenia sadzonek nie wolno rozmawiać o śmierci ani o kłótniach, ponieważ „bóstwo ryżu” (daoshen 稻神) mogłaby się przestraszyć i przestać rosnąć. Rolnicy wierzyli, że ryż słyszy wszystko, co dzieje się na polu, dlatego podczas pracy śpiewano mu radosne pieśni, aby ziarno było pełne i słodkie. Współcześnie Tajwan słynie z ryżu odmiany Tainung 71 (益全; imię japońskiego inżyniera), który ma (podobno) zapach taro.

Skoro jesteśmy przy ryżu, pamiętajcie o silnym przesądzie – o zakazie wbijania pałeczek pionowo w miskę ryżu. Przypomina to kadzidełka ofiarne. Inną chińską ciekawostką jest specyficzna praktyka uczenia dzieci, by nie marnowały jedzenia. Zostawianie ziarenek ryżu w miseczce ma doprowadzić do tego, że przyszły partner życiowy będzie miał na twarzy blizny po trądziku.

Przed 1945 rokiem cukier trzcinowy obok ryżu był głównym towarem eksportowym Tajwanu – to odpowiednio ok. 50 i około 30% eksportu produktów rolnych. Trzcina cukrowa była uprawiana przymusowo, co zrodziło słynne powiedzenie: Pierwszy głupi to ten, który pozwala ważyć trzcinę na wadze w skupie (第一戇，種甘蔗給會社磅).

Nadzwyczajnym zwyczajem z lat 50. i 60. było żucie świeżej trzciny podczas pracy na polu. Wierzono, że sok z trzciny bezpośrednio z łodygi ma moc „odganiania letniego ognia” (neutralizowania przegrzania organizmu). Współcześnie uprawa trzciny niemal zanikła na rzecz owoców, ale stare cukrownie stały się centrami kultury i prowadzą ograniczoną produkcję.

Kolejnym ikonicznym produktem są ananasy. Być może zafunduję niektórym z was szok kulturowy, a może nawet egzystencjalny – ananasy nie rosną na drzewach, a na sięgających mniej więcej do pasa krzakach. Tajwan wyhodował dziesiątki odmian, w tym słynny „ananas mleczny” i „ananas diamentowy”.

O specyfice uprawy opowie wam właściciel plantacji, który przyłapał mnie na obozowaniu na jego polu, gdy byłem w drodze na festiwal aborygeński. Pan Chen uprawia ananasy w ich zagłębiu, rejonie miasta Pingtung. Nie jest to łatwy kawałek chleba (ryżu) – marże na skupie zbite są do granicy opłacalności. Co prawda krzak może wydać drugi plon, ale owoce są mniejsze, a więc niesprzedawalne.

Ciekawym epizodem było wstrzymanie importu ananasów przez Chiny w 2921 roku. Interpretowano go jako karę za objęcie rządów przez prezydent Tsai Ing-wen z DPP. W tamtym czasie aż 90% eksportu tajwańskich ananasów trafiało właśnie do Chin. Kara się nie udała…spektakularnie. Prezydent Tsai zainicjowała kampanię w mediach społecznościowych, zachęcając Tajwańczyków do jedzenia większej ilości ananasów. Do akcji dołączyła Japonia. W ciągu zaledwie 4 dni od ogłoszenia bojkotu, zamówienia zagraniczne (głównie z Japonii) i krajowe przekroczyły całkowitą ilość ananasów, która pierwotnie miała trafić do Chin – ponad 40 tysięcy ton.

Mój żart, że plantatorzy powinni cyklicznie zrzucać się na czerwoną kopertę dla KPCh, za robienie podobnych akcji częściej, pan Chen skwitował słowami „częściowo śmieszne”. Żart (w zamierzony sposób) dotykał drażliwej, politycznej sprawy tego, że import do ChRL jest interpretowany i faktycznie jest formą wpływu KPCh na rezultaty procesów demokratycznych na wyspie. Chodzi o zwiększanie wolumenu zakupów, aby „ożywić” elektorat rolniczy Kuomintangu, oskarżanego przez polityczną konkurencję o kolaborowanie z komunistami z Pekinu (s. 89).

Betel (binlang 檳榔, s. 356) to „tajwańska guma do żucia”. Palma betelu jest wszechobecna na tajwańskich nizinach i wzgórzach. Jak już wiecie, przed przybyciem nowoczesnych używek, poczęstowanie kogoś orzechem betelu było równoznaczne z podaniem ręki.

Dla rolników i kierowców ciężarówek betel był niezbędnym stymulantem. Najbardziej wiarygodne wyliczenie, jakie znalazłem, mówi, że jeden orzech to trzy filiżanki kawy. Nadzwyczajnym zjawiskiem, które rozkwitło w latach 60. i 70., a obecnie niemal zupełnie zamarło, były „Piękności Betelu” (binlang Xishi). Młode kobiety w skąpych strojach sprzedające orzechy w szklanych budkach przy drogach ekspresowych. Współcześnie rząd stara się ograniczyć uprawę i spożycie z uwagi na erozję gleby i raka jamy ustnej. Zawracają kijem Wisłę.

Uprawa lotosu w Baihe (miasto Tainan) to jedna z najpiękniejszych tradycji rolniczych Tajwanu. Lotos jest uprawiany dla nasion, kłączy (korzeni) i kwiatów. Na Tajwanie każda część lotosu jest zjadana. Nasiona są w zupach, korzenie są smażone, a liście służą do zawijania ryżu (zhongzi). Tajwańczycy wierzą, że korzeń lotosu ma wiele dziurek, abyśmy mogli przez nie „przejrzeć na wylot” podstępy naszych wrogów. Lotos jest symbolem konfucjańskiego ideału: „wyrasta z błota, ale pozostaje nieskalany”. Historycznie korzeń lotosu był uważany za pożywienie dla uczonych, ponieważ miał „oczyszczać umysł” przed egzaminami cesarskimi.

[picture]

Suszenia kasztanów herbaty zebranych w rejonie plemienia Tfuya ludu Tsou, w masywie Alishan.

Z konieczności wybiórczą listę przysmaków zamknę herbatą, bez której w Azji Wschodniej nie ma życia. O uprawie i zbieraniu herbaty wiecie dość (s. 593). Ale na pewno nie wiecie, że nieprzycinany krzew wyrasta na drzewo rodzące kasztany. Z nich można wytłoczyć olej jadalny, który wygląda identycznie jak słonecznikowy, a jest jedynie nieco gęstszy. Rozwalę was drugim ciosem. Jeśli wydaje wam się, że kakao to taki brązowy proszek do nabycia w supermarkecie, to jesteście w błędzie. Owoc, którego pestki dopiero po długiej obróbce zmieniają się w czekoladę, wygląda jak poniżej. Do dzisiaj rechoczę z reakcji jednego mojego znajomego, który był wręcz zszokowany informacją. Drzewa kakaowe uprawia się na Tajwanie głównie na potrzeby prywatne, na produkty „premium”.

Krzewy herbaty Oolung (Camellia sinensis var. sinensis ) dają listki, z których robi się rozmaite gatunki herbaty, gotowego produktu. Alishan daje Tajwanowi i światu herbatę górską, której listki zwijane są w kulki – ich oksydacja jest na poziomie 20-30%. Gatunkiem ikonicznym dla okolic Maokong, na wschodnich przedmieściach Tajpej, jest Baozhong. To czarne „tasiemki” o oksydacji na poziomie 10%. Drugi gatunkiem produkowanym w Mao-kong jest Tie Guanyin – jest ona lekko prażona i pochodzi z innego rodzaju krzewu.

[picture]

Zbiór herbaty wysokogórskiej na plantacji w połowie drogi z Alishan do Jeziora Słońca i Księżyca.

Z Maokongu, w którym mieszkałem przez 8 lat, mam rewelacyjną opowiastkę tyczącą wysublimowanej kultury picia rzadkich herbat. Niektóre rodzaje herbat potrafią z różnych przyczyn kosztować „swoje”. W przepięknej herbaciarni na tyłach tajpejskiego zoo napatoczyłem się na konesera, który akurat w czasie mojej obecności w przybytku pojawił się i wyciągnął zza pazuchy relikwię – cholernie drogą pu’er, mającą, jak powiedział, 50 lat. Gorzka jak nieszczęście. Pu’er pochodzi wyłącznie z jednego miejsca – prowincji Yunnan na kontynencie. Taki rarytas jak pięćdziesięcioletnia pu’er nie jest dla chamskiego gardła. To jak dać świni kawior do koryta. Ale poczęstował także mnie… Jego emanująca wewnętrznym rozdarciem mina była bardziej gorzka niż sama herbata, a przy tym jeszcze zabawniejsza niż mina mojego kolegi zszokowanego owocem kakaowca.

Jednym z moich kilkunastu rozmówców by pan Chen, hodujący dwa gatunki ryb, granika brązowoplamistego oraz pielęgnicę managuańską. Z uwagi na dobrostan psychiczny ryb i silne nasłonecznienie, prezentacja wizualna składa się z dwóch oddzielnych zdjęć – nie przepraszam.

Gdy nadchodzi czas odłowu, egzemplarze mają od 0,6 do 1,2 kilograma, a cały odłów to około trzy do sześciu ton, czyli 5–10 tys. jin. Przy cenie 120 do 160TWD za jeden jin, za trzy tony dostaje równowartość 90 tys. złotych. Moją grzeczność wobec istot żywych kontynuowałem przez niepytanie o zysk. Dostępne publicznie dane mówią, że w jeden cykl, trwający 10–14 miesięcy zapewnia ok. 35–40% zysku.

Pan Chen pracuje w przepięknej okolicy, a widok na wody Cieśniny Tajwańskiej, „Czarnego Rowu” w czasie zachodu słońca jest absolutnie wyjątkowy i ikoniczny. Wyjątkowość miejsca pracy jest w jego przypadku zupełna. Gdyby spojrzeć nieco na północ, zobaczymy na horyzoncie wysepkę Lambai (琉球嶼), na której hodowca spędził swoje dzieciństwo w rodzinnym domu.

W hodowlach rybnych i krewetkowych używa się widocznych na zdjęciu maszyn do natleniania wody. W stawach, w których hodowane są rozmaite małże (s. 638), nie używa się ich.

Pani Yu mieszka w przepięknej wiosce, zagubionej gdzieś na południu wyspy, a którą Andrzej Sapkowski miał zapewne na myśli pisząc wyjątkowo nostalgiczne opowiadanie o diable, który mówi „dobranoc”. Może pamiętacie opowieść o zagubionej Utopii ze wstępu? Zamknijcie oczy i wczujcie się w spokój emanujący z odległego miejsca i odległego czasu. Poczujecie właśnie klimat odosobnienia i oderwania od wszelkiego pośpiechu codzienności

Drzewa rodzące liczi sadzi się na całym Tajwanie, a sezon na zbiory zaczyna się około połowy maja. Na początku sprzedawcy liczą za te słodkości jak za zborze – potem uspokajają się. Generalnie jest tak, że co i rusz jakaś okolica, specjalizująca się w czy to w mango, czy w pomarańczach, wita sezon zbiorów… Mając dużo czasu można więc spędzić wiosnę i lato błąkając się po Tajwanie od jednego do drugiego przysmaku. Tę opowieść skończyliśmy na liczi.

■

Wyprawa na nocny market

„Rok i budujesz dom”

Nocne markety (yeshi 夜市), to serce tajwańskiej kultury, ewoluujące od skromnych zgromadzeń przed świątyniami do globalnych ikon turystyki. To tutaj jedzenie, handel i przesądy splatają się w unikalny sposób, odzwierciedlając burzliwą historię wyspy.

Markety mają swoje korzenie w „cieniu świątyni”. Przed erą japońską nie istniały jako samodzielne byty komercyjne. Ich prekursorami były miejsca targowe przed bramami świątyń miaokou (廟口; dosł. wejścia do świątyń). W opracowaniach etnograficznych przeczytamy, że świątynia była jedynym miejscem bezpiecznym i oświetlonym po zmroku. Był klient i było bezpieczniej. do wzrostu sprzedaży przyczyniało się przekonanie, że jedzenie sprzedawane pod świątynią ma moc uzdrawiającą, ponieważ „nasiąkło” boską energią. Jednak istniało też tabu: kategorycznie zabronione było sprzedawanie mięsa wołowego, gdyż wół był świętym pomocnikiem rolnika. Złamanie tego zakazu przed progiem bóstwa groziło natychmiastowym pechem w interesach lub chorobą w rodzinie sprzedawcy.

Po roku 2000, najsłynniejsze markety, jak Keelung Miao-kou, to wciąż miejsca, w których można zobaczyć dawny Tajwan. Starsi wiekiem sprzedawcy wciąż rzucają tam kostkami jiaobei, aby zapytać bóstwo o pozwolenie na zmianę menu lub podniesienie cen. Na straganach często zobaczymy ikoniczne zielone chrupki Kuai Kuai – sprzęt kuchenny ma działać.

W okresie japońskim nocne markety przeszły proces rygorystycznej regulacji. Japończycy, mający obsesję na punkcie higieny, wprowadzili licencje dla sprzedawców i systemy odprowadzania ścieków. Japończycy rozszerzyli też menu. Przy przekąskach i daniach minnańskich pojawiły się takie dania jak oden, czyli kociołek z bulionem oraz rozmaitymi składnikami, wśród nich ikoniczne paluszki/racuchy z pasty rybnej, na Tajwanie znane jako tian-bu-la (甜不辣, dosł. na-słodko-nie-na-ostro).

Japończycy wymuszali na sprzedawcach noszenie białych fartuchów, co dla Tajwańczyków przyzwyczajonych do swobodnego podejścia do tych kwestii było dziwne i śmieszne. W relacjach z tamtego okresu przeczytamy, że „kostiumy” zakładano tylko wtedy, gdy na horyzoncie pojawiał się japoński policjant.

Po roku 2000 japoński porządek ostatecznie przegrał z tajwańskim zamiłowaniem gorącej i gwarnej atmosfery oraz ścisku, w jakim odwiedzający markety brną kroczek za kroczkiem, by w końcu coś sobie wybrać. Dla introwertyków i po prostu osób potrzebujących nieco większego bąbla przestrzeni osobistej, markety w godzinach największego oblężenia będą raczej dokuczliwe.

Lata 50. wzbogaciły kuchnię uliczną o potrawy z kontynentu inne niż minnańskie. Miliony żołnierzy i cywilów uciekających z Chin kontynentalnych przyniosły ze sobą przepisy z Syczuanu, Hunanu czy Szantungu. Nocne markety stały się miejscem „kulinarnej nostalgii”. To właśnie wtedy na tajwańskich ulicach pojawiły się pierożki shuijiao i słynna zupa z wołowiną, która wcześniej była tabu.

[picture]

Jarmark w czasie festiwalu smoczych łodzi (2005)

Zwyczajem tamtych lat było jedzenie przy bardzo niskich stołach, niemal na poziomie ziemi. Miało to wymiar praktyczny – w razie nagłej kontroli policji lub bombardowania (obawiano się inwazji z kontynentu), stragan można było złożyć w kilka sekund. Nocny market lat 50. i 60. był symbolem tymczasowości i walki o przetrwanie, gdzie jedzenie było jedyną dostępną rozrywką.

Poważnym przesądem z lat 60. był zakaz sprzątania pod stołami przed zakończeniem pracy. Wierzono, że zamiatanie podłogi, gdy goście jeszcze jedzą, „wymiata” szczęście finansowe sprzedawcy. Dziś zwyczaj jest niespotykany. Na bardziej hardkorowe, tradycyjne stoisko, na którym resztki jedzenia i chusteczki rzucało się pod stół, natknąłem się tylko raz, w 2005 roku. Zwyczaj jest taki, że zasiadający samotnie lub ze znajomymi, często pozostawiają po sobie na stołach pobojowisko wyglądające troch jak po uczcie bezpańskich psów. Po opuszczeniu przybytku obsługa sprząta to wszystko i wrzuca do worków. Po roku 2000, te regionalne kuchnie z kontynentu całkowicie zlały się z lokalnymi smakami Minnan i Hakka, tworząc unikalną „kuchnię tajwańską”.

Śmierdzące tofu (choudoufu) to król nocnych marketów, a jednocześnie żart nr 1 w repertuarze obcokrajowców – studentów i nauczycieli języka angielskiego. Aromat ten (smród jak z onuc czerwonoarmisty) w latach 50. był uważany za tak silny, że wierzono, iż potrafi on „odstraszyć zło”. Poważnym przesądem było przekonanie, że im bardziej tofu śmierdzi, tym więcej „szczęścia” przyniesie osobie, która odważy się je zjeść. Wedle oficjalnej narracji, pokonanie odrazy fizycznej wzmacnia siłę woli.

Metoda wytwarzania tego specjału to proces fermentacji, który w przeszłości odbywał się w ziemnych dołach pod straganami. W latach 60. krążyły plotki, że do solanki dodaje się krew lub inne dziwne składniki, aby przyspieszyć proces.

Nocne markety na Tajwanie to nie tylko jedzenie, to wielki salon gier. Od lat 60. popularne są stoiska z rzucaniem obręczy na butelki czy strzelaniem z wiatrówek do balonów. Te gry są formą „bezpiecznego hazardu”, który ma uczyć dzieci, że los jest kapryśny. Wierzono, że wygranie wielkiego pluszaka na nocnym markecie jest wróżbą pomyślności na cały nadchodzący miesiąc.Rozrywką szczególnie popularną po roku 2000 , są maszyny typu „claw crane” (chwytaki). Tajwan ma największe zagęszczenie tych maszyn na świecie. Przesądem wśród graczy jest przekonanie, że maszyna ma „duszę” i trzeba ją najpierw „nakarmić” kilkoma monetami, aby pozwoliła coś wygrać. Czasami gracze kładą na maszynach amulety ze świątyń, aby zwiększyć szansę na chwycenie zabawki.

Wciąż jeszcze można zobaczyć na jarmarkach zabawy dla małych dzieci, polegające na łowieniu malutkich złotych rybek małym sitkiem lub krewetek na pętelki. Wyłowione rybki zabiera się do domu w plastikowym worku, co traktuje się jako „uratowanie życia” stworzeniu, co z kolei daje punkty karmy. Jest to połączenie rozrywki z buddyjskim pojęciem zasługi. Rybki zwykle nie przeżywały stresu z ich ratowaniem ze szponów jarmarcznego biznesmena – głównie z uwagi na to, że nowi właściciele wpuszczali je do akwariów z chlorowaną wodą z kranu. Dosłownie w ciągu kilku ostatnich lat zmiany prawa i naciski obrońców zwierząt w praktyce zakończyły funkcjonowanie takich „zabaw”.

Przepisy antyhazardowe wyeliminowały też w praktyce inną zabawę – „hazard kulinarny”. Swego czasu można było zagrać w kości ze sprzedawcą ikonicznych małych kiełbasek, będących bodaj najpopularniejszym specjałem na grilla. Wygrasz – dostajesz kiełbaskę za darmo lub podwójną porcję; jeśli przegrasz, płacisz więcej. Oprócz tego, że miłośnikom polskich wędlin kiełbaski tajwańskie nie do końca smakują, zabawa jest przednia.

Na wózku sprzedawcy znajduje się zazwyczaj miska z czterema kośćmi lub prymitywna maszyna do pinballa. Zasady gry w kości opierają się na grze zwanej „Osiemnaście” (sishiliu). Klient rzuca czterema kośćmi. Jeśli wyrzuci trzy takie same liczby lub parę, sumuje się pozostałe. Tu warto dodać, że tajwańskie kiełbaski grillowe smakoszom polskich wędlin nie zawsze smakują. To sprawa dziwnych przypraw, lub ich braku, nieapetycznego wyglądu w porównaniu z naszymi kiełbasami wiejskimi. Ja osobiście dobrowolnie jadłem taką kiełbaskę dwa razy – pierwszy i ostatni. Po prostu smakuje dziwnie, jak jakiś szajs z supermarketu.

– Może węża?

– S... laj!

Taką wymianę zdań miałem raz z eskortowanym przeze mnie przedsiębiorcą. Innym razem podopieczny rzucił tylko okiem na terraria z 3–4 metrowymi wężami i zadecydował: „Idziemy do McDonalda!”. Nocny market Huaxi przy świątyni Longshan w Tajpej to miejsce owiane legendami i masowo odwiedzane przez turystów. To tzw. Snake Alley – aleja węży.

Przed latami 90. był on znany z publicznego patroszenia węży i serwowania ich krwi oraz żółci. Poważnym przesądem było przekonanie, że spożycie mięsa węża (zwłaszcza kobry) drastycznie podnosi „męską energię” (Yang) i poprawia wzrok. Tajwańska dziewczyna, która opowiadała o swojej wyprawie na węża, przyznała, że wieży iż potrawa z węża dobrze robi na cerę.

Dawno zakończonym już obyczajem były pokazy walk węży z mangustami, które miały przyciągać tłumy przed stragany z medycyną naturalną. W latach 60. i 70. takie widowiska były sercem marketu. Te drastyczne sceny były akceptowane, ponieważ wierzono, że krew węża jest najczystszą esencją witalną natury. Ze względu na ochronę zwierząt i zmiany wizerunkowe, publiczne patroszenie węży zostało zakazane po roku 2000. Wciąż można tam znaleźć „zupę z węża” i obserwować nieszczęsne zwierzaki w terrariach na froncie restauracji, czekające na swoją kolej do garnka lub na patelnię.

Tajwańczycy mają obsesję na punkcie balansu między „gorącem” a „zimnem” w organizmie. Jest to związane z niuansami tradycyjnej chińskiej medycyny oraz wiarą w potrzebę balansowania energii Yin (zimno) i Yang (gorąco). Jeśli ktoś ma „nadmiar ognia” (shanghuo 上火), czyli zbyt dużo Yang, może nabawić się trądzika, zaparcia lub bólu gardła. Wtedy musi zjeść coś „zimnego” (Yin). Jeśli zaś ktoś jest osłabiony i ma dreszcze, potrzebuje jedzenia „gorącego” (Yang) , by przywrócić balans.

Ta tradycyjna wizja balansowania diety jest niezwykle silnie zakorzeniona u ludzi starszej daty… Stoi to w dużym kontraście do młodych pokoleń, które – zarażone nowoczesnością – utraciły łączność z międzypokoleniową sztafetą tradycyjnych wartości i wierzeń.

Jednym z nich jest „pułapka zimnej wody”. Starsze pokolenia z przerażeniem patrzą na picie wody z lodem. Według tradycyjnej medycyny, zimny napój gwałtownie gasi „ogień trawienny”, co prowadzi do zastoju energii i chorób kobiecych lub gastrycznych. Ciepła woda jest uważana za bezpieczną.

Pilnowanie gorąca i zimna diety zmienia się z porami roku. Zimą jedzą kaczkę z imbirem, by rozgrzać krew, a latem piją zupę z fasoli mung, by oczyścić ciało z toksycznego gorąca. I tu wracamy posłusznie do współczesnych nocnych marketów. .Są one pełne smażonego jedzenia. Uważane są więc za miejsca „bardzo gorące” (shanghuo). Aby to zrównoważyć, na każdym markecie sprzedaje się sok z gorzkiego melona. Jego wypicie – a jest on ekstremalnie gorzki – po zjedzeniu tłustego kurczaka jest rytuałem „oczyszczania ognia”. Siła tego przekonania w dekadach drugiej połowy XX wieku była tak silna, że sprzedawcy soków byli traktowani niemal jak aptekarze, którzy dobierali poziom słodzenia soku do „stopnia przegrzania” klienta.

Nocne markety generują olbrzymią ilość odpadów, co stworzyło unikalną kulturę ich przetwarzania. Już w latach 40. i 50. nic się nie marnowało – resztki jedzenia zbierali rolnicy dla świń. Nocny market był zamkniętym ekosystemem.

Niepisanym prawem nocnych marketów po roku 2000 jest „zasada własnego kosza”. Klienci nocnych marketów niosą swoje puste kubeczki przez całą drogę, dopóki nie znajdą stoiska, na którym kupili towar. Sprzedawcy mają obowiązek przyjąć śmieci z własnych produktów, co tworzy specyficzną więź odpowiedzialności między kupującym a sprzedającym. Lepiej zorganizowane markety zapewniają jednak kosze wspólne – jest ich jednak mało.

Ile można wycignąć?

Finanse stoiska z popularnym smażonym kurczakiem (jipai 雞排) to fascynujące połączenie wyczerpującej pracy fizycznej, precyzyjnej logistyki i sprytnego unikania biurokracji. Choć na pierwszy rzut oka stragan wygląda skromnie, jego obroty mogą zawstydzić niejedną restaurację. Poniższe zestawienie sporządziłem dla średnio lub bardzo obleganego straganu z opiekaną w panierce piersią kurczaka.

Zarobki: Sobota vs. Dzień powszedni. Na Tajwanie różnica między „żywym” a „martwym” dniem jest gigantyczna. Typowe stoisko ze smażonym kurczakiem w dobrym punkcie (np. Shilin w Tajpej lub Fengjia w Taichung) sprzedaje jedną pierś za około 80–110 TWD.

Zwykły dzień (poniedziałek–czwartek): Sprzedawca wydaje od 150 do 300 porcji. Przy średniej cenie 90 TWD, dzienny utarg wynosi około 13 500 – 27 000 TWD. Po odliczeniu kosztów (mięso, olej, prąd, gaz), zysk na rękę to zazwyczaj 4 000 – 8 000 TWD.

Sobota (Szczyt): W weekendy markety pękają w szwach. Sprzedaż może skoczyć do 600–800 porcji. Utarg przekracza wtedy 70 000 TWD, a zysk netto w jedną noc może wynieść nawet 20 000 – 30 000 TWD.

Właściciele najbardziej obleganych stoisk potrafią zarobić miesięcznie „na czysto” tyle, co menedżer średniego szczebla w korporacji technologicznej, czyli około. 150 000 – 250 000 TWD). Ale ta kwota ma swoją cenę – trzeba zasuwać po 12 godzin na stojąco w upale i oparach smażonego oleju.

„Złoty model” szarej strefy i unikanie podatków. Większość stoisk na nocnych marketach operuje niemal wyłącznie w gotówce, co jest fundamentem tajwańskiej szarej strefy. Strategia unikania fiskusa opiera się na dwóch filarach: Braku kas fiskalnych i wielkości. Małe stoiska (tzw. tanfan) często nie rejestrują się jako pełnoprawne firmy, lecz jako małe punkty handlowe, co zwalnia je z obowiązku wystawiania oficjalnych paragonów z loterią paragonową. Dzięki temu fiskus nie zna faktycznej liczby sprzedanych kurczaków. Wiele stoisk płaci podatek szacunkowy (zryczałtowany), oparty na wielkości stoiska i lokalizacji, a nie na realnych dochodach. Rząd często przymyka na to oko, ponieważ nocne markety są kluczowe dla turystyki i stabilności społecznej – to „zawór bezpieczeństwa” dla osób bez wyższego wykształcenia.

Świetna ilustracja to bodaj najgłośniejszy incydent z „królem kurczaków”, stoiskiem „Angel Fried Chicken” (天使雞排) i kontrola skarbowa 2018/2019. Stało się ono tak popularne, że kolejki blokowały przejście na markecie. Urząd Skarbowy zauważył, że stoisko zarabia miliony, a wciąż nie wystawia paragonów. Po nalocie i analizie monitoringu (liczeniu klientów na nagraniach), urzędnicy zmusili właściciela do zainstalowania kasy fiskalnej i zmiany statusu podatkowego. Był to sygnał dla innych: „jeśli staniesz się zbyt duży, musisz zacząć płacić [haracz]”.

Innym barwnym epizodem folkloru nocnomarketowego była „wojna o olej” w Taichungu w 2022 roku. Niektóre stoiska, chcąc zaoszczędzić na rosnących kosztach (tzw. „inflacja kurczaka”), mieszały świeży olej z rafinowanym olejem odpadowym. Głośny przypadek w Taichung zakończył się zamknięciem kilku punktów, gdy inspekcja sanitarna odkryła, że kwasowość oleju przekraczała normy kilkunastokrotnie. Dla finansów stoiska olej to drugi największy koszt po mięsie – oszczędność na nim mogła podnieść margines zysku o 15%.

Ostatnią opowieścią wyciągniętą z tego pitavalu to incydent: „Złota pierś” za 100 dolarów z 2023 roku. Wtedy to cena pojedynczej piersi z kurczaka w sieci „Hot-Star” (豪大大雞排) i kilku innych punktach przebiła psychologiczną barierę 100 TWD. Tajwańczycy żartowali, że kurczak staje się droższy niż ikoniczne, ekonomiczne pudełko lanczowe (biandang). Media wyliczyły wtedy, że przy cenie 100 TWD, marża brutto sprzedawcy wynosi około 60%, ale zżerają ją drastyczne podwyżki czynszów na marketach. Właściciele stoisk zaczęli masowo rezygnować z wynajmu stałych miejsc na rzecz mobilnych wózków, by uniknąć „podatku od lokalizacji”, który potrafi wynieść nawet 50 000 – 100 000 TWD miesięcznie za kilka metrów kwadratowych. Wróćmy do wyliczeń zysku. W modelu sobotnim wyglądają one tak:

Pozycja | Kwota (TWD) | Przychód
Sprzedaż w sobotę | 700 szt. x 95 | 66 500
Koszt mięsa | ok. 45/szt. | 31 500
Olej, gaz, panierka |  | 4 000
Pracownicy | 3 osoby x 200/h x 8h | 4 800
Czynsz (dniówka proporcjonalnie) |  | 3 000
Zysk netto (jedna sobota): | 23 200

Ale wiele takich straganów ustawionych jest przy prywatnych domach właściciela lub w mniej ruchliwych miejscach. Kilka razy poszpiegowałem, kręcąc się przy stoisku w Chiayi, jednym okiem oglądając Gwiezdne wojny, a drugim licząc na oko obrót. Przy dobrej lokalizacji przy trasie powrotów do domów po pracy w wieczór właściciel osiągał przychód w granicach 3–4 000 NTD na godzinę ze sprzedaży całej puli rozmaitych smażonych specjałów, wliczając kurze nóżki. Wąskim gardłem jest tempo smażenia. Zastrzegam, że każdy przypadek takiego stoiska jest inny.

Pani emerytka widoczna na zdjęciu poniżej pracuje tylko gdy działa szkoła podstawowa obok. Robi absolutnie najpyszniejszego kurczaka w panierce i przejeżdżając w okolicy (centralny Tajwan) potrafię zrobić dodatkowe 50 kilometrów tylko po to, żeby pożreć nawet dwie porcje na raz.

Opłaty za lokalizację to jest „prawdziwy podatek”, który zjada marżę sprzedawcy. Koszt zależy od prestiżu marketu. Ciekawy jest system „praw do stoiska” (z ang. stall rights). Takie prawo jest dziedziczne lub zbywalne. Odkupienie miejsca od poprzedniego właściciela w topowej lokalizacji może kosztować od 1 do 3 milionów NTD jednorazowo – to podatek wejścia. W 2026 roku na Shilin za „odstąpienie” najlepszego punktu w głównej alei trzeba zapłacić od 1 do 5 milionów NTD jednorazowo. Jest to traktowane jako inwestycja, którą można „odsprzedać” kolejnemu chętnemu.

Ile musimy sprzedać, żeby wyjść na zero? Aby pokryć same koszty stałe (70 000 NTD / 45 NTD zysku), musimy sprzedać 1556 porcji miesięcznie. W przeliczeniu na dni (zakładając, że market działa codziennie), to 52 porcje każdej nocy.

Następne pytanie – ile trzeba sprzedać ponad powyższe, żeby „godnie żyć”? Aby zarobić dodatkowe 50 000 NTD „na rękę”, trzeba sprzedać kolejne 1 111 porcji. Średni dochód właściciela zwykłego stoiska po opłaceniu wszystkich kosztów to ok. 45 000 – 50 000 NTD. To nieco więcej niż średnia krajowa… ale za pracę 7 dni w tygodniu po 10 godzin w upale i oparach oleju). Na taki zarobek trzeba więc sprzedać średnio 89-90 kurczaków każdej nocy.

[picture]

Stoisko z napojami przy ulicy przelotowej w małym miasteczku na terenach rolniczych południa Tajwanu.

Jak widzicie, właściciel popularnego straganu może zarobić wręcz górę kasy. Podpytałem kilku właścicieli stoisk na całym Tajwanie i zgodnym chórem przywołali powszechną w branży opinię, która stała się tytułem tej opowieści. Jeśli uda się wspiąć do statusu laozipai (s. 650), w rok można kupić sobie w miarę przyzwoity dom.

Innym typem biznesu to kiosk z napojami herbacianymi i wszelkimi innymi. To złoty interes pod kątem marży – koszt składników to ok. 15–20% ceny. Ale ta żyła złota wymaga drogiego miejsca – czynsze na nocnych marketach mogą sięgać nawet 80 000 NT$ za mały boks. Cechą wspólną właścicieli tych wszystkich przybytków jest to, że narzekają na wciąż pogarszające się utargi.

■

Część V

Struktury państwowe, instytucje i służby

Strażacy od czterech żywiołów

Straż Pożarna na Tajwanie

Usuwanie szkód po przejściu tajfunu, ratowanie ludzi z budynków, które przewróciły się w całości lub osiadły w wyniku trzęsienia ziemi, pożary lasów bambusowych w górach powyżej 1500 m. n.p.m. to dla nas zupełna egzotyka. Dla strażaków na wyspie na krańcu świata – normalny dzień pracy.

Japońskie początki nowoczesnej cywilizacji

Piękna Wyspa stała się w 1896 roku „wzorcową” kolonią japońską. Był to okres zaszczepienia na wyspie nowoczesnej cywilizacji, w tym kolei żelaznych… I straży pożarnej.

Japonia, jako najbliższe geograficznie centrum oddziaływania cywilizacyjnego, jest postrzegana przez mieszkańców Tajwanu bardzo pozytywnie i z sentymentem. Najstarsze budynki w miastach pochodzą z okresu „kolonialnego” lub są wzorowane na architekturze japońskiej.

[picture]

Brygada straży pożarnej powiatu Chunlin (芎林), ok. roku 1900.Fot. Muzeum Pożarnictwa w Hsinchu.

Japoński ślad to też wóz strażacki marki Toyota z lat 80-tych XX wieku, wyeksponowanego w Muzeum Pożarnictwa w mieście Hsinchu, siedzibie słynnego producenta półprzewodników TSMC, zwanym potocznie „wietrznym miastem” ze względu na geograficzne wystawienie na wiatry z północy. Pojazd, prezentowany na poniższym zdjęciu dzieciom i rodzicom przez pana Andy’ego (黃莆迪), wyposażony jest w ręcznie napędzaną syrenę z osłoną składającą się na nazwę japońskiego miasta Osaka.

W muzeum dzieciaki mogą m.in. przeczołgać się przez wypełniony sztucznym dymem ciemny labirynt czy skryć się pod standardowo solidnie zaprojektowaną szkolną ławką w symulatorze trzęsienia ziemi. Po mistrzowsku przemyślane przedsięwzięcie ściąga zadziwiająco liczne rodziny z małymi dziećmi – nawet w godzinach przedpołudniowych poza weekendem, kiedy to i ja je wizytowałem. Absolutnie imponujące.

W muzeum dowiemy się z ciekawostek z dawnych lat. Jedną z częstszych przyczyn pożarów w XX wieku. Były to palone w stalowych miskach suszone skórki pomarańczy olbrzymiej. Wydzielany przez nie dym tradycyjnie służył do odstraszania komarów. Obok eksponatu umieszczono zdjęcie kompletnie spalonego łóżka, pod które sprawczyni pożaru wsunęła misę. Podobno przeżyła.

Ciekawostki kulturowe

Egzotyczne miejsce to dziwne zwyczaje i obyczaje. Pojawiają się one także w sposobie funkcjonowania strażaków. W kulturze chińskiej, jednym ze zwyczajów jest okazywanie szacunku przez trzymanie lub podawanie czegoś, zwłaszcza wizytówki, dwoma rękami. Podobnie jest przy wznoszeniu toastów. Od szefa jednej z komend straży w Hsinchu, pana Lin (林靖亞) i jego emerytowanego kolegi pana Yu (余儒効) wciągnąłem dwie ciekawostki. Spod nakazu etykiety wyłączeni są strażacy, choć młodsze pokolenie najczęściej nie wie już o tym wyjątku. Otóż trzymanie kieliszka palcami obu dłoni przypomina gest modlitwy za zmarłych. To strażackie tabu podobne jest do powszechnego niewbijania pałeczek w miseczkę z ryżem – pałeczki w misce przypominają aromatyczne kadzidełka świątynne, zapalane zmarłym duchom. A strażacy nie mają bezpiecznego zajęcia.

Innym, już zdecydowanie lokalnie tajwańskim zwyczajem, z tych budzących uśmiech, jest to, że na biurku służbowym dyżurnego nie zobaczymy pięknie ozdobionego sztucznego ananasa (s.__). Jego obecność na kontuarze sklepów, najczęściej w parze z monetą pięćdziesięciodolarową, przyklejoną do kalkulatora obecnego zawsze na ladzie sklepowej, ma przyciągać klientów i ich pieniądze.

Gdy tylko mam okazję, opisuję Tajwańczykom wschodnioeuropejski odpowiednik: przeciąganie banknotem otrzymanym od pierwszego klienta po całym towarze wyeksponowanym na bazarowym stoisku. Strażakom, nawet śmiertelnie znudzonym brakiem roboty, nie wypada cieszyć się, że „wreszcie coś się dzieje”.

Centra zarządzania kryzysowego

Na osobną wzmiankę zasłużyło nie tylko muzeum, ale wyjątkowo zmyślnie zaprojektowane centra edukacyjne, obecne w każdym większym mieście. Dzieci oswajają się w nich z zasadami bezpieczeństwa, a w tym też m.in. tego, jak rozmawiać z numerami alarmowymi. System wpajania dzieciom reguł zachowania się w przypadku kataklizmu jest obmyślony i funkcjonuje w sposób absolutnie perfekcyjny.

Po drugiej stronie linii na zgłoszenia czeka załoga ultranowoczesnego Emergency and Rescue Command Center. To call-center dla numeru alarmowego 119, a zarazem coś, co sam nazwałem ośrodkiem budowania świadomości sytuacyjnej.

Na zdjęciu powyżej, po lewej stronie szef zmiany pan Richard Tsai (蔡志鴻) demonstruje nam ekran ogólnokrajowej sieci czujników sejsmicznych. Ich praktycznie zerowy czas raportu (ok. 3 sekund) pozwala na błyskawiczną koordynację służb i uruchomienie procedur automatycznych, takich jak awaryjne zatrzymanie pociągów szybkiej kolei. Po prawej dyżurni przyjmują rozmowy. Kolorowo świecące sygnalizatory przy każdym z nich informują oficera dyżurnego o typie przyjmowanego właśnie zgłoszenia. Wszyscy mają na oku m.in. szesnaście kanałów telewizyjnych. Rozmaite – w tym nieoficjalne – źródła danych pozwalają pozyskać ogólne i szczegółowe pojęcie o sytuacjach wymagających interwencji w całej aglomeracji stołecznej.

Zupełnie niepozornym, ale być może najważniejszym elementem tego obrazu są małe butelki z wodą, stojące przy monitorach dyżurnego. Woda znajdująca się w nich pochodzi z buddyjskiego błogosławionego źródła i ma przypominać pracującym, że wszystkie ich codzienne wysiłki służą ratowaniu życia.

Kto jedzie na ratunek?

Obok budynków straży pożarnej przejeżdżamy bezrefleksyjnie. A czuwają w nich ludzie, którzy muszą utrzymywać się w stałej sprawności ciała i umysłu. Rutynowe treningi w typowej jednostce straży obserwowałem w dzielnicy Bade (八德) miasta Taoyuan (桃園). Okazuje się, że jednym z ćwiczeń jest odpowiednik znanej nam z nieśmiertelnego dowcipu polskich wojskowych „zabawy w słoniki”¹. Strażacy w pełnym rynsztunku i w aparatach tlenowych grają tam w badmintona – na zdjęciu pan Lai Peng-Yu (賴鵬宇).

Chou Yu-Sheng (周祐陞), to dowódca sekcji w Urban Search and Rescue Corps w New Taipei City. Jego drużyna wysyłana jest do najtrudniejszych zadań. Opowiedział nam jeden z najbardziej pamiętnych epizodów swojej służby. Opuszczali się do wraku samochodu około 1000 metrów w dół po praktycznie pionowych ścianach niedostępnej części przepięknego wąwozu Taroko, głównej atrakcji turystycznej wschodniego wybrzeża Tajwanu.

Tajwańskie góry to nie granit, a często skamieniałe warstwy wypiętrzonych osadów dennych z pradawnych mórz, a w niektórych miejscach sprasowany tuf wulkaniczny. Przy tym wysiłek w dusznym klimacie i tropikalnym słońcu nie sprzyja utrzymaniu ostrożności. Brat bliźniak pana Chou wdrapywał się na głaz zagradzający przejście.

Wtem źle ocenione podłoże pod głazem ustąpiło pod ciężarem człowieka. Chou złapał brata za kołnierz... ale sam zaczął sunąć w dół razem z nim. Wtedy trzeci uczestnik zespołu złapał go za pas. Dopiero to zadziałało.

Pamięć motoryczna, odruchy nabyte w treningach i praca zespołowa, te trzy elementy są najważniejsze. Co ciekawe, ale nie zaskakujące, w kulturze konfucjańskiej nie ma miejsca dla „kozaczenia” i bohaterów. Dowiemy się o tym więcej za chwilę. Póki co, kolektywizm w wydaniu kapitalistycznym sprawia, że z ust pana Chou nie usłyszymy nigdy „nie ma drugiego takiego kozaka jak ja” – nawet gdyby nie miał brata bliźniaka.

Gdzie takich produkują?

Tajwańczycy zaprosili mnie do wizytacji dwóch ośrodków szkoleniowych. Do tego w New Taipei (wszystkie miasta aglomeracji stołecznej połączone administracyjnie w jedno) zaprosił i osobiście oprowadzał zastępca dyrektora generalnego, pan Chen Tsung-Yueh (陳崇岳), prezentując m.in. imponującą sekcję treningu wirtualnego. Gdy pan Chen wrócił do swoich obowiązków, a ja zostałem zaproszony do gaszenia wirtualnego pożaru w symulatorze, nie odmówiłem sobie psikusa. Wyciągnąłem z kieszeni tutejszy odpowiednik dwuzłotówki i zacząłem z zaangażowaniem rozglądać się za slotem na monety. Żart udał się idealnie. Wszyscy poczuliśmy się jak swoje chłopy.

Największy ośrodek treningowy, położony jest na południe od miasta Taichung, w środkowej części wyspy, w powiecie Nantou (南投). Kadeci uczą się tu rzeczy dla nas oswojonych, jak gaszenie samolotu, ale też egzotycznych, takich jak gaszenie wszechobecnych na Tajwanie skuterów, czy też klubów karaoke, o charakterystycznie aranżowanych wnętrzach, odtworzonych na użytek treningu.

W ośrodku szkoli się też psy i ich opiekunów z zespołu K9. Zaproszono mnie do obserwacji egzaminu, po którego przejściu kadeci zasilą bazy ratowników takie jak ten w przystołecznym miasteczku Sanxia (三峽). Na zdjęciu widzimy pana Chen Pai-Tsun (陳柏村) i psa Kuanga z tejże bazy w czasie rutynowego treningu.

Zarządzający ośrodkiem pan Li Yong-Fu (李永福) skrupulatnie wykorzystał mój przyjazd. Poproszono mnie o dwugodzinną prezentację Polski, jako formę wymiany kulturowej. Zgromadzonych kadetów zasypałem ciekawostkami o cywilizacji chrześcijańskiej, Europie i Polsce. Mówiłem m.in. o zasięgach kultury picia czerwonego wina, piwa i wódki... oraz o słowiańskiej, wypracowanej treningiem i żmudną pracą zespołową odporności na skutki spożycia tej ostatniej.

Słuchacze dowiedzieli się też o naszych największych zwycięskich bitwach i lepszych czasach, w których poganialiśmy wrogom kota, chronologicznie pod Grunwaldem, zdobywając Moskwę, pod Wiedniem i w bitwie warszawskiej. Po prezentacji było dość czasu na nauczenie najpotrzebniejszych przy kontaktach z Polakami zwrotów: „na zdrowie” i „gardło nasze, zdrowie wasze”. Na poniższym zdjęciu kursanci ośrodka w komplecie dwustu osób pozdrawiają naszych strażaków w dniu ich święta głośnym i oprawie wymówionym „na zdrowie”.

Pożar stoku góry w Alishan

Jednym z najpiękniejszych i najtłumniej odwiedzanych rejonów Tajwanu jest masyw góry Ali (Alishan), z którego pochodzi najwyżej ceniona herbata zielona, zwana na Tajwanie herbatą wysokogórską. Na straży mienia okolicznych mieszkańców i pięknych miejsc stoi załoga posterunku w Fenqihu (奮起湖), która pozuje do zdjęcia poniżej (2021).

W czasie, gdy zaczynałem pisać ten artykuł, jak na zamówienie wybuchł w tamtej okolicy pożar zbocza porośniętego lasami bambusowymi oraz wysoką trawą i krzakami. Kilkutygodniowy okres braku deszczu sprawił, że miejscowe zastępy straży pożarnej i służb leśnych miały nagle pełne ręce roboty.

Gwałtowność żywiołu sprawiła, że nie udało się powstrzymać ognia przed przeskoczeniem ponad drogą krajową nr 18. Ogień zdołał przeskoczyć nawet nad tzw. półtunelem, który jest często spotykanym zabezpieczeniem w miejscach szczególnie narażonych na spadające kamienie. Na zdjęciu poniżej widzimy ujęcie z wnętrza półtunelu, nad którym hen, wysoko szaleje pożar. Głazy i kamienie, pozbawione spoiwa w postaci korzeni roślin, spadały na szosę, co wymusiło zamknięcie ruchu drogowego na dłuższy czas.

Gaje bambusowe to źródło pędów bambusa, które kiełkują w okresie od kwietnia do czerwca, a także materiałów budowlanych – z bambusa do dziś wykonuje się rusztowania budowlane o zadziwiającej wytrzymałości. Uprawa bambusa, który zasadniczo rośnie sam, to konkretny zastrzyk gotówki dla ludności zamieszkującej tereny górzyste, w których mało co dobrze rośnie, oprócz kawy, herbaty i właśnie bambusa.

Ćwiczenia w instalacji petrochemicznej

Miasto Taoyuan na północnym zachodzie wyspy to skupisko instalacji przemysłu chemicznego. Po poważnym wypadku w jednej z fabryk w 2015 roku, w którym życie straciło sześciu strażaków, regularnie organizowane ćwiczenia prowadzone są jeszcze skrupulatniej.

Na zdjęciu poniżej widzimy ludzi o najwyższej możliwej kulturze bezpieczeństwa, w trakcie składania meldunku dowódcy straży pożarnej miasta, panu Yin Ming-Kun (殷明坤) – tuż po zakończeniu ćwiczeń, do których obserwacji mnie zaproszono. Uczestnicy ćwiczyli ratowanie poszkodowanych, odkażanie i wszelkie inne umiejętności potrzebne przy likwidacji pożarów i wycieków chemicznych. Poległym nie potrzeba żadnego innego pomnika, niż poświęcenie i obowiązkowość tych, którzy kontynuują służbę.

Tajfuny i trzęsienia ziemi

Tych dwóch żywiołów nie doświadczymy w Polsce. Daleki posmak tajfunu dają nam nawiedzające nasz kraj co kilka lat nawałnice, wyrywające czasem z korzeniami całe hektary drzew. Ale w Polsce nie towarzyszą im ulewne, trwające kilka dni deszcze, które mimo rozbudowanej infrastruktury antypowodziowej powodują lawiny błotne, podtopienia, zarywanie mostów i podmycia dróg. W górach mniejsze i większe kamienie na drogach to codzienność. Usuwane są przez zwykle dwuosobowe patrole tuż przed świtem. Towarzysz kierowcy, bacząc oczywiście na warunki poniżej, po prostu zrzuca kawałki skał w ich dalszą drogę.

Tajwańczycy znają te niebezpieczeństwa od dziecka i od pokoleń, a jednak rzadko zdarza się, aby obyło się bez ofiar. Strażacy i inne służby mają pełne ręce roboty. Wynoszą, często na barana, starsze osoby z zalanych błotem wiejskich domostw, usuwają z dróg głazy i sterty skalnego gruzu, zwalone drzewa, tony błota.

Najgroźniejsze tajfuny to te, które przychodzą po okresie braku opadów, kiedy zaskorupiała ziemia nie wchłania wody deszczowej. Tak było ze słynnym tajfunem Marokot z 2009 roku, który m.in. na długie tygodnie odciął elektryczność i dojazd do górskich wiosek, na całej wyspie zabijając ok. 500 osób.

Na zdjęciu z 2018 roku poniżej widzimy drogę wykutą w ścianie wspomnianego wcześniej wąwozu Taroko, całą zasłaną skalnym gruzem, wymytym przez ulewę. Zdarza się, że cały odcinek druki jest kompletnie zasypany. Po lewej w dole kłębi się rozszalały, ryczący żywioł błota i wody, w który zmieniła się skromna i krystalicznie czysta struga strumienia, na co dzień cichutko szumiąca ku uciesze beztroskich turystów.

Nie licząc rzadkich tąpnięć na Śląsku, mamy szczęście żyć z dala od stref tektonicznych. Nie doświadczamy bujania wieżowców, zawalania się i przewracania starszych budynków, zapadania ulic i dróg. Nie musimy zbroić stalą betonu w sposób, zdawałoby się, kompletnie przesadzony – jak na poniższej budowie półtunelu kilkaset metrów od tego ogarniętego pożarem. Niewiele do tego, żeby w takich konstrukcjach architekci dawali więcej stali, niż betonu.

Jednym z najbardziej spektakularnych ze zniszczeń od wstrząsów sejsmicznych jest hotel w mieście Hualien. Jego bryła zapadła się i przechyliła w całości, wypełniając przestrzeń po wymytym przez wody gruntowe tufie wulkanicznym.

Nic jednak nie przemówiło do mojej wyobraźni jak niepozorna, sielska panorama wodnej kurzawy przyboju przy wiosce rybackiej Su’ao (蘇澳). To rzadkie zjawisko jest delikatnym dotknięciem tajfunu Mangkhut, najpotężniejszego w roku 2018 (zdjęcie na s. 31). Kaprysem żywiołów tajfun ten skręcił bardziej na południe, by swoją gigantyczną energią pustoszyć Filipiny, ponad 1500 km dalej. Mieszkańcom „pięknej wyspy” żywioły tylko pogroziły palcem. Tym razem.

Wywiad z panem Hsiao Huan-Changiem dyrektorem generalnym tajwańskiej SP

Jednak gdy niebezpieczeństwo przejdzie bokiem obok ich domów, nie wszyscy mieszkańcy Tajwanu wydają westchnienie ulgi. Są i tacy, którzy, pakują sprzęt, żegnają z najbliższymi i jadą do tych, którzy tym razem mieli pecha, gdziekolwiek by mieszkali. Gdy tajfun, trzęsienie ziemi lub inny kataklizm uderzy w jakiś obszar, wszystkie okoliczne kraje wysyłają zespoły ratownicze, lekarzy, strażaków, poszukiwaczy. Tylu, ilu trzeba. Na tak długo, jak trzeba.

O tej międzynarodowej współpracy i innych szczegółach pracy tajwańskich służb mundurowych rozmawiałem z dyrektorem Hsiao (蕭煥章). Dopytywałem go o szczegóły, perspektywę z góry drabiny służbowej i wizję, jaka przyświeca agencji, którą współzarządza. Słuchanie jego opisów i uwag było jedna z rzadkich chwil, która dała mi poczucie życia w XXI wieku.

W czasie kryzysów wysiłek wzajemnej pomocy koordynowany jest na szczeblach lokalnych. Tak było m.in. przy wysyłaniu ratowników do japońskiej Fukushimy w 2011 roku. Stołeczne miasto Tajpej wysyła zespoły m.in. do Japonii, Nowej Zelandii, Salwadoru, Indonezji. W ramach GOTF (Global Cooperation Training Framework) Tajwan realizuje politykę współpracy z krajami położonymi na południe, m.in. Malezją, Sri Lanką i Filipinami. Lista jest długa.

Zacząłem wypytywać o szczególnie bohaterskie akty odwagi lub poświęcenia wśród ratowników, licząc na dobre opowiastki do tego tekstu. I tu nastąpił najciekawszy moment rozmowy. Usłyszałem proste słowa: „Pracujemy jako zespół i nie staramy się zostać bohaterami”. Podobna filozofia zdaje się obowiązywać przy współpracy zagranicznej. Zapytany o „wizję w jednym zdaniu” dyrektor Hsiao odrzekł: „Obowiązuje nas braterstwo między strażakami i trzymamy się razem. Wymieniamy doświadczenia, uczymy się od siebie, i pomagamy. Kiedy trzeba i komu trzeba”.

Dzieciaki na zdjęciu poniżej są w wieku, w którym wciąż ledwie łapią, co się wokół nich dzieje. Ale dzięki pracy i poczuciu odpowiedzialności niewidzialnych bohaterów dnia codziennego mogą w dzień jeść obiad („zjedz mięso, ryż możesz zostawić”), a w nocy smacznie spać. Mogą też spokojnie uczyć się rysowania, języków i – co uwiecznione jest na tajwańskim banknocie, odpowiedniku naszej stówy – geografii. Żyją w miejscu, w którym na pewno załapią dobre wzorce. Może któreś zostanie strażakiem albo ratownikiem.

Na moją gorącą prośbę pan Hsiao oderwał od pilniejszych spraw swoich kolegów, najważniejszych szefów Narodowej Agencji Pożarnictwa. Specjalnie dla was, panowie strażacy, na dzień waszego święta, czwartego maja, wznoszą oni toast. Za was. Toast prowizoryczny, bo wzniesiony czym kto miał – w godzinach służby nic innego nie przejdzie.

[picture]

Na zdjęciu od lewej: Dyrektorowi Generalnemu Chen Wen-Longowi (陳文龍) na środku towarzyszą, od lewej, trzej zastępcy oraz sekretarz generalny: Hsiao Huan-Chang, Jiang Chi-Jen (江濟人), Shieh Jing-Shiuh (謝景旭) oraz Phong Juen-Yee (馮俊益).

Zakończenie z niespodziewanym wątkiem chińsko-amerykańskim

Jednym z moich ulubionych filmów jest Ognisty podmuch, nakręcony w 1991 roku przez Rona Howarda film z epicką muzyką Hansa Zimmera. Na mnie, wtedy nastolatku, opowieść o pełnej poświęcenia pracy chicagowskich strażaków zrobiła kolosalne wrażenie. Najbardziej zapadła mi jednak w pamięć zupełnie niewidowiskowa scena, uznana później przez fanów za kultową, a która jest wręcz perfekcyjną ilustracją manipulowania przeciwnikiem, opisanego w starożytnym traktacie Sztuka wojny. Esencją nauk słynnego chińskiego mistrza jest poznanie najgłębszych motywacji przeciwnika i zaprzęgnięcie ich do własnych celów.

Filmowy inspektor pożarnictwa pojawia się na dorocznym przesłuchaniu komisji mającej zwolnić warunkowo podpalacza. Przepytywany starszy jegomość przepięknie demonstruje swoją zupełną resocjalizację, czym komisja jest oczarowana. Wtedy głos zabiera inspektor: „Co zrobisz ze starszymi paniami? Co zrobisz z całym światem?”. Ideowy podpalacz nie potrafi zaprzeczyć swojej tożsamości. Z jego ust dwukrotnie pada odpowiedź serca i duszy: „Spalę! Spalę wszystko!”. „Do zobaczenia za rok”, kwituje inspektor kończąc posiedzenie komisji.

Zawód strażaka, tak jak i w przypadku wielu innych, powinien łączyć się z powołaniem, rozumieniem tego, jak pożyteczną jest służbą dla wspólnoty lokalnej, całego kraju... ale i poza nim. Jego esencją jest poczucie odpowiedzialności za bezpieczeństwo innych ludzi.

Być może takie właśnie poczucie odpowiedzialności i wspólnoty zakiełkuje w dzieciakach, które, ubrane w miniaturowe mundurki strażaka i malutkie kaski, czołgały się ze śmiechem przez labirynt albo wdrapywały pod stół wstrząsany na szczęście nie prawdziwym trzęsieniem ziemi, a tylko muzealną maszynerią.

Pozostaje mi życzyć czytającym ten tekst strażakom i kandydatom do tej profesji, aby kierowali się na swojej drodze życiowej równie silną motywacją serca, co filmowy podpalacz. Ma się rozumieć, że przeciwnie zorientowaną.

■

1 Mała dziewczynka woła kilkukrotnie „Tatusiu, zrób,żeby słoniki biegały”. W końcu tatuś ulega – okazuje się przy tym, że jest dowódcą, bo woła: „Kompaniaaa!! Maski gazowe włóż! Trzy okrążania wokół poligonu.”.

Służba zdrowia

Na Tajwanie opieka zdrowotna zarządzana jest przez National Health Insurance (NHI) – jest uważana za jeden z najskuteczniejszych systemów na świecie. Łączy w sobie niemal socjalistyczną powszechność z kapitalistyczną wydajnością.

„Jedna karta, by wszystkimi rządzić”

Każdy mieszkaniec Tajwanu posiada kartę NHI z chipem, która jest fundamentem nadzwyczajnej sprawności systemu. Karta daje dostęp do pełnej historii medycznej: Lekarz może przez nią uzyskać dostęp do historii chorób, wyników badań, cyfrowych obrazów RTG oraz listę przepisanych leków. Dzięki temu lekarz w dowolnej części wyspy widzi dokładnie to samo, co specjalista w stolicy.

System automatycznie ostrzega lekarza, jeśli chce przepisać lek, który wchodzi w interakcję z czymś, co pacjent już przyjmuje, lub jeśli pacjent ma alergię. System uniemożliwia pacjentom „doctor shopping” (chodzenie do wielu lekarzy po te same leki), co skutecznie ogranicza nadużywanie antybiotyków i środków przeciwbólowych.

Brak skierowań i dwa przykłady

To jedna z najbardziej szokujących cech dla Polaka. Na Tajwanie nie potrzebujemy skierowania, aby pójść do specjalisty. Jeśli boli nas kolano, możemy iść prosto do ortopedy w najlepszym szpitalu uniwersyteckim. Nie trzeba najpierw odwiedzać lekarza pierwszego kontaktu.

Kapitalizm wygląda tak, że szpitale konkurują o pacjentów jakością usług i nowoczesnym sprzętem, ponieważ NFZ płaci im za każdą wizytę. To sprawia, że kolejki – choć istnieją – posuwają się błyskawicznie.

To oczywiście generuje potencjał do zwiększania przerobu kosztem jakości. I faktycznie, system ma swoje usterki. Podam własny przykład cierpiałem na bule zatok przy byle przeziębieniu, nękające mnie przez lata. Z biegiem czasu wypróbowałem dwóch lekarzy w dwóch różnych szpitalach – lekarstwa nie pomagały. Przy jednej wizycie, w najbardziej renomowanym i chwalonym szpitalu uniwersyteckim, przepisali mi taką ilość środków przeciwbólowych, że wręcz zataczałem się jak pod silnym wpływem alkoholu. Kurację natychmiast odstawiłem. Zamiast rozważyć bolesny zabieg strzykawą, spróbowałem nowego lekarza. Udało się. Lekarz polecił elementarną rzecz – płukanie roztworem soli kuchennej. Są do tego specjalne butelki. Problem zniknął i nie pojawił się nigdy więcej!

Innym przypadkiem był nerwoból gdzieś w płucach. Całość interakcji ze szpitalem zamknęła się w czasie około 90 minut. Krok pierwszy: wizyta u specjalisty. Lekarz o szybkim badaniu wysłał mnie na rentgen, polecając wrócić zaraz po prześwietleniu. Prześwietlenie, wraz z czekaniem w dwuosobowej kolejce to 15 minut. Po powrocie do lekarza i kilku minutach czekania druga rozmowa – w jej trakcie lekarz analizował dostarczone mu przez sieć szpitalną zdjęcie płuc, które zrobiono mi piętro wyżej. Trzeba dodać, że te same zdjęcie jest dostępne dla każdego innego lekarza na wyspie, o ile jest podpięty do systemu.

Tajwan wydaje na służbę zdrowia około 6-7% swojego PKB, czyli mniej więcej tyle, co Polska. Dla porównania, USA wydaje blisko 18%, a będąca w trakcie katastrofalnej zapaści¹ Kanada ok. 12%. Zwróćmy więc uwagę na prosty i łatwy do zweryfikowania fakt. W Polsce na MRI ((rezonans magnetyczny) przez NFZ czekamy 6–9 miesięcy, a na Tajwanie 2–5 dni roboczych. Przyczyna: Szpitale na Tajwanie zarabiają na każdej wykonanej procedurze. Im więcej badań wykonają, tym więcej pieniędzy otrzymają z NHI. To tworzy potężną motywację ekonomiczną do skracania kolejek i maksymalnej wydajności – a maszyna pracuje całą dobę! Co więcej, system pokazuje lekarzowi gdzie i kiedy dostępne są wolne sloty na badanie, dzięki czemu może on zarezerwować te miejsce od ręki, konsultując termin z pacjentem, którego ma przed sobą – to przydatne, jeśli slot przypada na środek nocy.

Koszty wizyt. Wizyta u lekarza kosztuje pacjenta zazwyczaj od 100 do 400 TWD (ok. 13–50 PLN). W przypadku typowym za leki płacimy osobno. I tu tkwi inna różnica między Polską, a Tajwanem.

Koszty administracyjne systemu NHI wynoszą mniej niż 1%, co jest zbliżone do prawnie wyznaczonych limitów w Polsce. W naszym kraju prowadzi to do patologii – limitowane fundusze pokrywaj koszt pensji pracowniczych i utrzymania infrastruktury… kosztem cyfryzacji i automatyzacji. Na Tajwanie cyfryzacja działa wręcz perfekcyjnie.

Systemowa eliminacja patologii

Kulturę szybkości już rozumiemy. Na Tajwanie wizyta u lekarza trwa często kilka minut. Lekarze przyjmują dziesiątki pacjentów dziennie. Drugim elementem jest integracja usługi. Większość dużych szpitali ma własne apteki, laboratoria i centra diagnostyczne. Po wizycie u lekarza, ewentualnym badaniu i powrocie do lekarza ten wypisuje receptę. Z receptą idziemy do kasy i ustawiamy w kolejce do szpitalnej apteki.

Powtórzę, bo to dla nas wręcz niewiarygodne. Brak patologii biurokratycznych i korupcji w tajwańskiej służbie zdrowia nie wynika z „lepszej natury” ludzkiej, ale z genialnie zaprojektowanej architektury systemu, która fizycznie uniemożliwia większość oszustw i patologii znanych z innych krajów.

[picture]

Panel i skrzynka rejestracyjna na typowym korytarzu-poczekalni przed gabinetem w typowym dużym szpitalu.
Fot. za zgodą Wanfang Hospital, Tajpej..

W wielu krajach (w tym w Polsce czy USA) korupcja rodzi się na styku wielu ubezpieczalni i szpitali. Na Tajwanie istnieje tylko jeden płatnik: National Health Insurance Administration (NHIA). W innych systemach szpitale często zawyżają rachunki, licząc na to, że ubezpieczyciel przeoczy. Na Tajwanie system weryfikuje każdy wpis w czasie rzeczywistym. Jeśli lekarz przepisze badanie, które nie pasuje do diagnozy, system natychmiast „odbija” płatność.

Brak jest łapówek za „kolejkę”. Nie ma systemu skierowań i „limitów” na pacjenta – szpital dostaje pieniądze za każdego przyjętego człowieka. Znika więc motywacja do dawania łapówek za przyspieszenie wizyty i problem tego, że dany szpital wyczerpał już swoje limity w NFZ.

Mi osobiście podoba się najbardziej pomysł szpitalnej apteki. To zabójca marż i korupcji farmaceutycznej. Kupowanie leków bezpośrednio w szpitalu uruchamia efekt skali przy zakupach. Tajwańska NHIA negocjuje ceny leków w skali całego kraju (23 miliony ludzi). Państwo mówi firmie farmaceutycznej: „Albo sprzedacie nam lek po NASZEJ cenie, albo nie kupimy go wcale!”. Dzięki temu ceny leków na Tajwanie są jednymi z najniższych na świecie.

Brak więc marketingu lekarskiego, dzięki któremu lekarze latają sobie na weekend na Seszele albo do Hurgady, a my za płacimy za ich łapówki i reklamy w mediach i łapówki koncernów, płacone lekarzom za przepisywanie droższych zamienników. Sam szpital, dodam wisienkę na torcie, zarabia na marży od konkretnej marki, lecz na opłacie za usługę medyczną. Nie ma sytuacji, w której aptekarz namawia na „droższy suplement”, bo system wydaje dokładnie to, co jest w elektronicznym rekordzie karty NHI.

Kwestię wciskania pacjentów na zabieg za łapówkę rozwiązuje karta z chipem. Bez karty lekarz nie może nawet otworzyć karty pacjenta w systemie! Każde kliknięcie lekarza, każda recepta i każde badanie są natychmiast widoczne w chmurze Medi-Cloud. Jeśli lekarz zacząłby masowo przepisywać drogie leki jednej firmy, algorytmy NHI natychmiast wykryją anomalię i wyślą kontrolę.

W grudniu 2025 roku w Minnessocie w USA wybuchła słynna afera z Somalijczykami w roli głównej. Jej częścią była cała sieć przewozów medycznych, kosztująca podatnika setki milionów USD. Coś takiego na Tajwanie byłoby niemożliwe. Na Tajwanie pacjent musi fizycznie włożyć kartę do czytnika u lekarza, co generuje unikalny klucz sesji. Karta, warto dodać, służy jako dowód tożsamości, potrzebny m.in. przy zakupie pojazdów. Bez fizycznej obecności pacjenta nie da się więc „rozliczyć” wizyty.

Podsumowując, większość patologii poza Tajwanem wynika z asymetrii informacji (lekarz wie, pacjent nie wie). Tajwan zlikwidował tę asymetrię poprzez technologię

Ostatnia jest transparentność cenowa. Szpitale mają obowiązek wywieszać ceny usług nieobjętych ubezpieczeniem w widocznych miejscach. Jeśli szpital spróbuje doliczyć „ukrytą opłatę”, pacjent może to zgłosić jednym kliknięciem w aplikacji mobilnej NHI App, co kończy się dla placówki gigantycznymi karami. Co ciekawe, z takiego działania systemu wynikają niskie ceny usług poza systemem. Przykładowo, wymiana wypełnienia w zębie, wyceniana w Polsce na ok. 600 PLN, prywatnie na Tajwanie to koszt 180 PLN.

Darmowa klima i pogawędki – szpitale to dla starszych ludzi miejsce spotkań. Dzięki ekstremalnie tanim wizytom (ok. 15-20 PLN), szpitale na Tajwanie pełnią funkcję centrów społecznych dla seniorów. Starsze osoby przychodzą do szpitala rano, rejestrują się na rutynową kontrolę, a potem spędzają 4 godziny na rozmowach z rówieśnikami w poczekalni. Latem, gdy temperatury przekraczają 35°C, szpitale są najlepiej klimatyzowanymi budynkami w mieście. Seniorzy „odwiedzają lekarza”, by legalnie posiedzieć pół dnia w chłodzie, wypić darmową wodę z dystrybutora, albo też traktują rozmowę z lekarzem jako sposób na zbicie poczucia samotności i braku kontaktu z rodziną.

Inną zabawną opowiastką jest medyczny Drive-thru. Wiele małych klinik znajduje się bezpośrednio przy ulicy, między sklepem z herbatą bąbelkową a pralnią. Możemy zaparkować skuter, wejść, dać się zbadać, odebrać leki i odjechać. Ta łatwość sprawia, że Tajwańczycy chodzą do lekarza z każdą drobnostką – średnio 15 razy w roku (rekord świata!). Sprawność systemu daje olbrzymie poczucie bezpieczeństwa mieszkańcom wyspy. Możemy im tylko pozazdrościć.

Kolejne zjawisko, już ostatnie, może zszokować. Na Tajwanie pielęgniarki zajmują się wyłącznie medycyną. Nie podają jedzenia, nie myją pacjentów i nie zmieniają pościeli „rutynowo”. Zakłada się, że pacjentem opiekuje się rodzina. Zwykle przy sali z łóżkiem chorego stoi mniejsza leżanka dla członka rodziny, który śpi tam 24/7, karmi chorego i dba o jego higienę. Jeśli rodzina nie może przyjść, wynajmuje się profesjonalnego opiekuna. Szpitale nie mają kuchni centralnych wydających posiłki – jedzenie zamawia się przez Uber Eats pod drzwi oddziału lub kupuje w gigantycznym food-courcie, który znajduje się w piwnicy każdego większego szpitala.

■

1 Dochodzi do tak niewyobrażalnych patologii, jak namawianie ludzi na asystowaną eutanazję przy całkowicie wyleczalnych problemach, natomiast czas oczekiwania na operacje lub wizyty u specjalistów są znacznie gorsze niż w Polsce.

System edukacyjny

Tajwański system edukacji to fascynująca, choć bezlitosna machina, która w dużej mierze odpowiada za sukces gospodarczy wyspy – szczególnie w sektorze półprzewodników). Podobnie jak w służbie zdrowia, kluczem jest tu ekstremalna wydajność, ale okupiona znacznie wyższym kosztem społecznym.

„Dzień, który nigdy się nie kończy”

Całe życie ucznia na Tajwanie jest podporządkowane wielkim egzaminom wstępnym do liceów i na uniwersytety. Tu panuje merytokracja totalna. System jest brutalnie przejrzysty – wynik z egzaminu decyduje o tym, na jaką uczelnię trafi dzieciak. Nie ma znaczenia, czy rodzice są bogaci, czy biedni; o dostępnie na najbardziej prestiżowe uczelnie jak Narodowy Uniwersytet Tajwański (NTU), decyduje ilość punktów na egzaminie.

To co prawda eliminuje korupcję przy rekrutacji, ale generuje gigantyczny stres. A do stresu i dyscypliny uczniowie przyzwyczajają się od małego. Jednym z elementów systemu jest kultura mundurka. Mundurki są obowiązkowe w niemal każdej szkole (od podstawówki po liceum). Każda szkoła ma swój unikalny wzór, a uczniowie są dumni z przynależności do prestiżowych placówek.

[picture]

Cotygodniowa ceremonia wieszania flagi RCh w szkole podstawowej w wiosce Siji, zamieszkanej przez lud Atayal.

Wywiad z panem Batumaray, dyrektorem szkoły podstawowej w wiosce Siji

Elementem kultury edukacyjnej, który mi osobiście imponuje najbardziej jest wpajanie kultury odpowiedzialności i samodzielności. Podobnie jak w Japonii, to uczniowie sprzątają klasy i korytarze. Nie zatrudnia się woźnych do zamiatania – dbanie o wspólną przestrzeń jest częścią wychowania obywatelskiego i uczy szacunku do pracy fizycznej i siebie nawzajem. My na Zachodzie jesteśmy całe lata świetlne za Tajwanem i Japonią.

[picture]

Pan Batu Maray na oficjalnej fotografii oraz na fotografii pamiątkowej z zespołem koszykówki.

Drugą sprawą jest wychowanie patriotyczne. Dyrektor jasno zdefiniował cele ceremonii podniesienia flagi na maszt w każdy poniedziałek rano:

 – To z jednej strony to okazja do ogłaszania ważnych spraw szkolnych. Ale to przede wszystkim wkład w podnoszenie świadomości patriotycznej. To zachęca ludzi, także rodziców, do uczestnictwa w życiu wspólnoty wszystkich na Tajwanie – wzmacnia patriotyzm i świadomość narodową.

Dyrektor działa z poczuciem misji. Oczekiwaniem wobec dzieciaków jest to, aby stali się pracowitymi ludźmi ludu Atayal (qniyat an Tayal). Określa to tak:

[picture]

Zwycięska drużyna koszykarzy z Siji na pamiątkowym zdjęciu.

 – Jako dyrektor szkoły, opieram rdzeń rozwoju edukacyjnego na haśle „Serce Atayal, Pasja Edukacyjna – lokah Skikun”. (…) Prowadzę całą kadrę nauczycielską, łącząc siły z rodzicami i wsparciem z zewnątrz, aby wspólnie kształtować dzieci na „zakorzenionych w Sijie (Skayun), połączonych ze światem – obywateli świata o nowoczesnej tożsamości Atayal. Mają mieć pewność siebie, umieć się zintegrować i mieć zdolność do innowacji.

Dyrektor wprowadza te ideały w praktykę. Przy udzielaniu wywiadu pochwalił się prowadzeniem różnych sekcji, takich jak zespół tańca tradycyjnego, koło rozwoju języka Atayal, tradycyjne tkactwo/koraliki czy sportowe – drużyna koszykówki, taekwondo, lekkoatletyka. Gdy w marcu 2026 po roku odwiedziłem szkołę celem autoryzacji wywiadu, zobaczyłem efekty tej pracy – dosłownie kilka dni wcześniej dzieciaki przywiozły wielki puchar mistrzów koszykówki. I tak to się robi!

Nauki ścisłe

Edukacja na Tajwanie jest skrajnie sprofilowana pod nauki ścisłe, określane skrótem STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics). Uczniowie szkół średnich i wyższych stają się zasobem, na którym bazują takie giganty jak TSMC. System edukacji działa jak taśma produkcyjna dla przemysłu wysokich technologii. Najzdolniejsi uczniowie są masowo kierowani na kierunki inżynieryjne i fizykę. Prestiż: Bycie inżynierem w firmie takiej jak TSMC czy MediaTek jest na Tajwanie uważane za szczyt sukcesu zawodowego, co sprawia, że konkurencja o miejsca na wydziałach technicznych jest silniejsza niż na medycynie.

Tajwan jako pierwszy na świecie wprowadził naukę programowania i „myślenia obliczeniowego” jako obowiązkowy element programu nauczania już w szkołach podstawowych.

Rządowy program zapewnia dostęp do urządzeń cyfrowych nawet w najbiedniejszych rejonach górskich, aby niwelować różnice społeczne. Pewną kontrowersją jest tzw. e-learning. Po doświadczeniach z wcześniejszych lat, tajwańskie szkoły zintegrowano z platformami w chmurze – podręczniki są cyfrowe, a prace domowe często oddaje się w formie projektów kodowanych w chmurze. Problem stanowi odkryty w ostatnich latach negatywny efekt korzystania z książek elektronicznych. Badania wykazały Dzieci absorbowały wiedzę lepiej i rozumiały treść głębiej, jeśli nośnikiem były materiały papierowe.¹

Na Tajwanie nie ma armii sprzątaczek w szkołach. Każdego dnia po lunchu następuje „Czas Sprzątania” (wuxiu/saodì). Zakres prac różni się zależnie od miejsca. Uczniowie myją toalety, szorują podłogi i wynoszą śmieci. Uważa się, że jeśli dziecko nie potrafi wyczyścić kibla w swojej szkole, to nigdy nie będzie szanować pracy innych ludzi ani wspólnego dobra.

Ponieważ rodzice pracują do późna, buxibany to de facto „Przechowalnie” z cateringiem. To też styl życia.

Quality Learing Centers

Na Tajwanie szkoła publiczna to połowa kieratu, do którego dzieci wkręcane są każdego dnia. Drugą połową jest zaczynające się po godzinie 17:00 zajęcia dodatkowe w buxiban (補習班) – prywatnych szkołach korepetycji. Do tych placówek uczęszcza ponad 70% uczniów szkół średnich. Dzieci spędzają tam czas do 21:00 lub 22:00, ucząc się matematyki, angielskiego lub fizyki. Te szkoły to potężny biznes. W 2025 roku przychód branży opiewał na 4,6 mld USD, z czego dwie trzecie przypada na typ koncentrujący się na przygotowaniach do egzaminów.

Użyte w tytule tej sekcji „quality learing center” to żartobliwe nawiązanie do głośnej sprawy z Minneapolis z grudnia 2025 roku i jest przytykiem wobec jakości nauki, jaką serwują buxibany oferujące naukę języka angielskiego. Są to raczej przechowalnie dzieci i rodzice nie zdają sobie do końca sprawy, że praktycznie nikt nie pracuje tam z poczuciem misji.

Bywa i tak, że dziesięcio- czy dwunastoletni uczeń po kilku latach uczęszczania ma całkowicie elementarne problemy z wymową czy akcentem. W typowej sytuacji z 50 minut sesji lekcyjnej uzbiera się 10 minut, które rodzice (płatnicy) tracą z uwagi na konieczność uciszania i uspokajania uczniów. Nauczyciele nie mogą trzymać ich za twarz, gdyż dzieciaki mogą skarżyć się na zbyt wymagających belfrów, co niestety od małego uczy dzieciaki bezkarności za szkalowanie i kłamstwo. ■

[picture]

Odrabianie pracy domowej nie będzie czekać.

1 https://www.futura-sciences.com/en/why-is-sweden-spending-e100-million-to-cut-screens-in-schools_24352 [dostęp: 2026-03-15].

Straż Obrony Wybrzeża

Praca tajwańskiej Straży Obrony Wybrzeża (dalej CGA – Coast Guard Administration, chiń. 海洋委員會海巡署) to obecnie jeden z najbardziej wymagających i gorących formacji tego typu służby na świecie. Przyczyną są nieprzewidywalne napięcia w Cieśninie Tajwańskiej. W praktyce formacja jest nie tylko „policją morską”. Stała się kluczowym elementem tzw. „szarej strefy” obronności.

Korwety Typu Anping

Formacja przeszła w ostatnich latach transformację z typowej straży granicznej w formację paramilitarną, nazywaną w tajwańskich mediach strategicznych „Drugą Marynarką Wojenną” (第二海軍). Kluczem do tej zmiany jest wprowadzenie jednostek typu Anping (安平級). Są to katamarany oparte na konstrukcji wojskowych korwet typu Tuo Chiang, znanych jako „zabójcy lotniskowców”.

Konstrukcja tych statków jest unikalna w skali światowej. Choć na co dzień służą do patrolowania wód i ratownictwa, posiadają systemy „pół-modułowe”. Oznacza to, że kadłuby mają przygotowane okablowanie i fundamenty pod instalację wyrzutni rakiet przeciwokrętowych Hsiung Feng II i Hsiung Feng III. W czasie pokoju jednostki te uzbrojone są jedynie w armatki wodne i działka 20 mm. W przypadku wybuchu konfliktu zbrojnego, można je błyskawicznie przekształcić w pełnoprawne okręty rakietowe w ciągu zaledwie kilku dni, co stanowi element tajwańskiej strategii odstraszania.

[picture]

Kuter CGA w akcji, rejon Kinmen (2025). Fot. CGA.

Relacja z testów operacyjnych (operacja „Zhen Hai” 振海操演): Podczas ćwiczeń na wodach u wybrzeży Hualien, CGA po raz pierwszy oficjalnie zaprezentowała zdolności bojowe tych jednostek. Jeden z kutrów typu Anping z powodzeniem przeprowadził symulację namierzania celów morskich we współpracy z Marynarką Wojenną. Wydarzenie to odbiło się szerokim echem w mediach państwowych na Kontynencie, które oskarżyły Tajpej o „militaryzację służb cywilnych”. Tajwańscy dowódcy odpowiedzieli jednak krótko: w obliczu zagrożenia egzystencjalnego, każda jednostka na morzu musi być zdolna do obrony suwerenności. A poza tym… czytajcie dalej!

Obecnie program budowy zakłada dostarczenie 12 takich jednostek do 2026 roku. Każda z nich jest wyposażona w zaawansowane systemy termowizyjne i sensory, które pozwalają na wykrywanie małych łodzi infiltrujących w nocy lub przy gęstej mgle. Dzięki napędowi typu waterjet, statki te charakteryzują się ogromną zwrotnością i prędkością przekraczającą 44 węzły.

Jednym z najbardziej destrukcyjnych narzędzi „wojny w szarej strefie” stosowanej przez Chiny jest masowe wysyłanie flot pogłębiarek pod archipelag Matsu. CGA musi mierzyć się z przeciwnikiem, który nie jest uzbrojony w rakiety, lecz w potężne pompy ssące. Tysiące ton piasku są nielegalnie wydobywane z tajwańskiego dna morskiego. Kutry prywatne (?) potrafią w kilka godzin zmienić rzeźbę dna morskiego, niszcząc ekosystemy morskie i naruszając dno morskie pod kablami podwodnymi. Statki te często nie posiadają żadnej identyfikacji (tzw. „statki-widma”), co utrudnia dochodzenie roszczeń na drodze dyplomatycznej. Strażnicy CGA z bazy w Matsu wspominają, że w szczytowych momentach horyzont był usiany światłami setek chińskich jednostek, które otaczały wyspę, tworząc de facto blokadę psychiczną dla mieszkańców. Dla CGA oznaczało to konieczność przejścia do defensywy czynnej – zamiast tylko obserwować, zaczęto dokonywać masowych abordaży i konfiskaty mienia, co wiązało się z ogromnym ryzykiem fizycznego starcia na pokładzie.

Konkretne wydarzenie z 2021 roku: CGA przeprowadziła szeroko zakrojoną operację, w której brały udział największe kutry (o wyporności 4000 ton). Podczas próby zatrzymania gigantycznej pogłębiarki, chińska załoga próbowała taranować mniejsze łodzie straży, używając stalowych wysięgników do odpychania jednostek CGA. Strażnicy musieli użyć armatek wodnych o wysokim ciśnieniu, aby zmusić załogę do zatrzymania silników. Po wejściu na pokład okazało się, że statek był wypełniony tysiącami ton piasku. Załoga stawiała czynny opór, używając narzędzi warsztatowych jako broni.

Finałem tej kampanii było zaostrzenie przepisów przez tajwański Yuan Ustawodawczy. Obecnie skonfiskowane pogłębiarki są albo licytowane, albo… zatapiane jako sztuczne rafy, co jest potężnym sygnałem odstraszającym dla chińskich armatorów. Praca CGA w tym zakresie to nieustanny dyżur – gdy tylko patrol odpłynie, radary natychmiast wykrywają kolejne jednostki zbliżające się do granicy wód terytorialnych. Walka o piasek jest w rzeczywistości walką o fizyczną integralność terytorium Tajwanu, którego dno morskie jest dosłownie wywożone do Chin¹.

Incydent w Kinmen i Koniec „Cichego Porozumienia”

Luty 2024 roku stał się punktem zwrotnym. Podczas rutynowego pościgu za chińską motorówką typu „trzy-nie” (nie ma nazwy, nie ma rejestracji, nie ma certyfikatu), która wpłynęła na wody zakazane (禁止水域) w pobliżu wyspy Kinmen, doszło do wywrócenia się jednostki intruzów. Dwóch obywateli Chin utonęło, co wywołało natychmiastową, żywiołową reakcję Pekinu. Wydarzenie to stało się pretekstem do oficjalnego ogłoszenia przez ChRL, że „strefy zakazane” wokół Kinmen i Matsu nie istnieją, co bezpośrednio uderzyło w autorytet CGA.

Wydarzenie to zmusiło tajwańską Straż do zmiany taktyki operacyjnej. Wcześniej istniało ciche porozumienie, według którego chińskie służby nie wpływały na wody bezpośrednio otaczające tajwańskie wyspy przybrzeżne. Po incydencie chińska Straż Przybrzeżna (CCG) zaczęła przeprowadzać „inspekcje” tajwańskich statków wycieczkowych. Tajwańska CGA musiała odpowiedzieć symetrycznie – kiedy chińskie jednostki zbliżają się do wycieczkowców z turystami, białe statki CGA ustawiają się fizycznie pomiędzy nimi, tworząc barierę ochronną i wzywając intruzów do opuszczenia wód przez radio. Tu trzeba wtrącić wątek humorystyczny. Z punktu widzenia turystów, konfrontacje o rozmaitym poziomie natężenia od lat są jedną z głównych atrakcji tych rejsów – od lat.

Kilka dni po utonięciu rybaków, chiński kuter patrolowy o numerze 2202 (była fregata wojskowa) wpłynął na wody Kinmen. Mały kuter CGA o wyporności zaledwie 100 ton stanął oko w oko z kolosem o wyporności 2000 ton. Strażnicy przez głośniki nadawali komunikaty żądając odwrotu, podczas gdy chińska załoga filmowała całe zajście dla celów propagandowych. Był to test nerwów – każda gwałtowna decyzja mogła doprowadzić do wymiany ognia, której obie strony starały się uniknąć, mimo napiętej atmosfery.

Dziś sytuacja w Kinmen jest określana jako „nowa normalność”. CGA musiała zwiększyć nasycenie personelem i sprzętem w tym regionie, przenosząc jednostki z innych baz. Funkcjonariusze są teraz wyposażeni w bardziej zaawansowane kamery nasobne i systemy transmisji na żywo, aby w razie kolejnego incydentu natychmiast przedstawić dowody światowej opinii publicznej. Praca w Kinmen przestała być nudną służbą patrolową, a stała się dyplomacją „na pierwszej linii frontu”, gdzie każdy błąd nawigacyjny może mieć konsekwencje geopolityczne.

Ochrona podmorskich kabli przy Matsu

Bezpieczeństwo cyfrowe Tajwanu w dużej mierze spoczywa na barkach CGA, co stało się jasne po serii awarii kabli podwodnych łączących wyspę Matsu z wyspą Tajwan. W lutym 2023 r. dwa kluczowe kable telekomunikacyjne (Tainan-Matsu No. 2 i No. 3) zostały przecięte w odstępie zaledwie sześciu dni. Sprawcami okazały się chiński statek rybacki oraz pogłębiarka. CGA musiała natychmiast zareagować. Statki naprawcze objęto eskortą, dane z systemów AIS (Automatic Identification System) poddano analizie, by pozyskać dowód celowości naturę incydentu.

Ochrona kabli to zadanie syzyfowe. Cieśnina Tajwańska jest jednym z najbardziej zatłoczonych szlaków wodnych świata, a setki chińskich kutrów rybackich celowo wyłączają swoje nadajniki AIS, stając się niewidocznymi dla systemów cywilnych. CGA wykorzystuje drony startujące z pokładów kutrów patrolowych, aby monitorować statki rzucające kotwice w strefach chronionych. Jest to walka z czasem – od momentu zauważenia podejrzanego manewru do dotarcia jednostki przechwytującej mija często zbyt dużo czasu, by zapobiec uszkodzeniu delikatnych przewodów na dnie.

Podczas jednego nocnego patrolu w pobliżu Matsu, operatorzy radaru CGA zauważyli grupę jednostek poruszających się z nietypowo małą prędkością wzdłuż korytarza kablowego. Wysłano szybką łódź hybrydową – przy użyciu noktowizorów zidentyfikowała ona chińską jednostkę, która wlokła kotwicę po dnie, mimo braku potrzeby cumowania w tym miejscu. Gdy strażnicy zbliżyli się i skierowali na statek silne reflektory (szperacze), jednostka natychmiast odcięła linę i uciekła na wody chińskie, pozostawiając kotwicę na dnie jako dowód sabotażu.

Odcięcie kabli przy Matsu w 2023 roku pozbawiło mieszkańców internetu na wiele tygodni, co pokazało, jak łatwo można sparaliżować komunikację na peryferyjnych wyspach bez oddania ani jednego strzału.

Abordaż na wzburzonym morzu to jedna z najbardziej niebezpiecznych czynności wykonywanych przez funkcjonariuszy CGA. Chińskie kutry rybackie, chcąc uniknąć kontroli i wysokich kar (często przekraczających milion NTD), stosują kreatywne metody defensywne. Najpopularniejszą z nich jest montowanie wzdłuż burt rzędów zaostrzonych stalowych prętów i długich rur. Mają one przebić gumowe burty łodzi hybrydowych CGA lub uniemożliwić strażnikom doskoczenie do relingu.

Funkcjonariusze CGA przechodzą specjalistyczne szkolenia w bazie w Kaohsiung, gdzie uczą się m.in. jak „rozbrajać” takie jednostki. Używają oni specjalnych tyczek z hakami do odginania prętów lub przecinarek hydraulicznych. Sam proces wejścia na pokład odbywa się przy pełnej prędkości – łódź CGA musi zrównać się z uciekającym statkiem, a strażnicy muszą wyczuć moment, w którym obie jednostki znajdą się na szczycie fali, aby przeskoczyć na obcy pokład. Często dochodzi przy tym do walki wręcz, ponieważ chińscy rybacy używają kijów bambusowych i noży do odpychania funkcjonariuszy.

Relacja z kamery nasobnej (bodycam): Na nagraniu udostępnionym przez CGA z interwencji u wybrzeży Penghu widać, jak kuter straży zbliża się do chińskiej stalowej łodzi. Z burty intruza wystają dwumetrowe pręty. Sternik CGA wykonuje brawurowy manewr „uścisku”, wsuwając dziób łodzi w lukę między prętami. Trzech funkcjonariuszy, w pełnym rynsztunku i kamizelkach kuloodpornych, przeskakuje przez kolce, lądując na śliskim pokładzie. Po chwili słychać krzyki i odgłosy szarpaniny, gdy strażnicy opanowują mostek kapitański.

Oprócz walki z oporem fizycznym, CGA musi mierzyć się z próbami pozbycia się dowodów. Chińscy rybacy często wyrzucają złowione nielegalnie ryby za burtę w momencie, gdy widzą zbliżającą się Straż – są to często cenne gatunki chronione (jak koralowce). Kluczowe jest nagrywanie całego zajścia z dronów i kamer dalekiego zasięgu. Praca ta wymaga nie tylko siły, ale i odporności psychicznej – funkcjonariusze narażeni są na konfrontacyjną postawę ludzi, którzy nie uznają tajwańskich granic morskich. Incydenty są bardzo podobne do tych na Morzu Południowo-Chińskim, z udziałem rybaków z Filipin czy Wietnamu.

Mimo skrajnie trudnych relacji politycznych, CGA jest zobowiązana międzynarodowymi konwencjami do ratowania życia na morzu (SAR), co tworzy paradoksalne sytuacje. Tajwańska Straż utrzymuje linię alarmową, która de facto służy do koordynacji ratunkowej z chińskimi centrami SAR, co jest jednym z nielicznych kanałów komunikacji, które nie zostały całkowicie odcięte przez Pekin. Wiele razy zdarzało się, że jednostka CGA, która rano ścigała chińskich kłusowników, a wieczorem otrzymywała wezwanie o pomoc od tego samego statku z powodu tajfunu lub awarii silnika.

Praca ratunkowa w Cieśninie Tajwańskiej jest wyjątkowo trudna ze względu na prądy morskie, które należą do najsilniejszych na świecie. Przy wybrzeżu kontynentu amplituda pływów sięga 5–6 metrów.

Statystyki CGA wskazują, że co roku formacja ta ratuje średnio od 20 do 50 obywateli Chin (rybaków i marynarzy), którzy ulegli wypadkom na wodach terytorialnych Tajwanu. Po udzieleniu pomocy medycznej i naprawie jednostki, rozbitkowie są zazwyczaj przekazywani stronie chińskiej na linii demarkacyjnej w Cieśninie. Te momenty „ludzkiego odruchu” są często wykorzystywane przez tajwańskie media, by pokazać kontrast między humanitarnym podejściem Tajpej a agresywną polityką Pekinu.

Ale dla samych funkcjonariuszy Straży to po prostu część kodeksu morskiego. Podczas uderzenia tajfunu Muifa w 2022 roku, chiński statek transportowy zaczął nabierać wody w pobliżu północnego wybrzeża Tajwanu. Mimo sztormu i zerowej widoczności, kuter CGA o wyporności 1000 ton zbliżył się do tonącej jednostki, osłaniając ją przed falami własną burtą, aby umożliwić załodze bezpieczne przejście. Uratowano wszystkich 12 chińskich marynarzy. Po zejściu na ląd, uratowani płakali z wdzięczności, dziękując tajwańskim funkcjonariuszom

Takie epizody są nagrodą dającą wytchnienie od ciągłych napięć i przepychanek. Pozwalają utrzymać wiar w rodzaj ludzki.

■

1 Oficjalna informacja CGA: https://www.cga.gov.tw/GipOpen/wSite/ct?xItem=139485&ctNode=11298&mp=marine [dostęp: 2026-01-10].

Służby celne, „Taiwan copy”i mrówki na Kinmen

Praca tajwańskiej Służby Celnej (Customs Administration, Ministry of Finance – chiń. 財政部關務署) to fascynujące połączenie nowoczesnej technologii, walki z przemytem z Chin oraz codziennych, często absurdalnych zmagań z kreatywnością podróżnych.

Jednym z najbardziej specyficznych wyzwań dla celników na lotnisku Taoyuan, obsługującym Tajpej, jest przemyt egzotycznych ptaków – na Tajwanie osiągają one zawrotne ceny na czarnym rynku. Proceder ten jest o tyle trudny do wykrycia, że przemytnicy stosują metody „nacielne” – przywiązują zwierzęta bezpośrednio do własnego ciała. Celnicy muszą wykazywać się nie lada instynktem, obserwując nietypowy sposób poruszania się pasażerów, który w żargonie celnym nazywa się „kaczym chodem”.

Ptasi zakaz wwozu wiąże się nie tylko z ochroną przyrody, ale przede wszystkim z ryzykiem transmisji chorób na drób hodowany na wyspie. Dla tajwańskiego rolnictwa zaraza byłaby katastrofą. Funkcjonariusze są szkoleni w rozpoznawaniu mikro-ruchów odzieży, które mogą sugerować, że pod nogawką spodni znajduje się żywe stworzenie. Pasażerowie próbują udawać kontuzje nóg lub kręgosłupa, aby wytłumaczyć swoją sztywną postawę, co dla doświadczonego celnika jest natychmiastowym sygnałem alarmowym.

W jednym z głośnych przypadków celnik zatrzymał mężczyznę, którego spodnie wydawały się nienaturalnie „puchate” w okolicach łydek. Podczas kontroli osobistej okazało się, że pasażer przykleił do nóg taśmą klejącą kilkanaście żywych gołębi pocztowych i małych papug, owiniętych w pończochy, aby nie mogły trzepotać skrzydłami. Kiedy celnik poprosił o zdjęcie spodni, jeden z ptaków zaczął głośno świergotać, co pasażer próbował desperacko zagłuszyć, udając głośny, piskliwy kaszel.

Te wydarzenie przeszło do legendy lotniska jako „koncert w spodniach”. Choć sytuacja wydawała się komiczna, zakończyła się wysoką grzywną i kwarantanną ptaków. Celnicy wspominają, że mina przemytnika, który próbował przekonać strażników, że „jego nogi po prostu wydają takie dźwięki, gdy jest zdenerwowany”, była bezcenna. To pokazuje, że mimo nowoczesnych skanerów rentgenowskich, to wciąż ucho i oko celnika są najskuteczniejszą bronią przeciwko „żywym paczkom”.

Jednym z najsurowiej egzekwowanych zakazów na tajwańskiej granicy jest całkowity zakaz wwozu e-papierosów i wyrobów tytoniowych nowej generacji. Tajwan przyjął niezwykle restrykcyjne prawo w tym zakresie, traktując e-papierosy niemal na równi z nielegalnymi substancjami. Powoduje to, że celnicy muszą przeszukiwać tysiące paczek kurierskich dziennie, szukając urządzeń, które producenci z Chin maskują jako artykuły piśmiennicze, pendrive’y, a nawet zabawki erotyczne.

Praca ta wymaga znajomości najnowszych trendów wzorniczych, ponieważ producenci kontrabandy zmieniają wygląd urządzeń niemal co miesiąc. Skala jest ogromna – w samym porcie w Tajpej (Taipei Port) miesięcznie konfiskuje się dziesiątki tysięcy sztuk takich urządzeń, które są potocznie nazywane „elektronicznymi śmieciami”.

W wartym przywołania przykładzie celnicy przechwycili dużą partię towaru opisaną jako „luksusowe chińskie słodycze bożonarodzeniowe”. Po otwarciu pudełek funkcjonariusze zobaczyli setki kolorowych opakowań, które wyglądały jak gigantyczne żelki. Po dokładniejszym badaniu okazało się, że w środku każdego „żelka” znajduje się e-papieros o zapachu… waty cukrowej. Przemytnik zadał sobie tyle trudu, że każde opakowanie miało podrobiony certyfikat żywnościowy i naklejkę „smacznego”. Celnicy śmiali się, że gdyby nie charakterystyczne kable USB ukryte na dnie kartonu, paczka mogłaby przejść kontrolę, ponieważ wizualnie była majstersztykiem kamuflażu.

Od 2018 roku tajwańskie służby celne prowadzą bezwzględną batalię przeciwko wwozowi jakichkolwiek produktów mięsnych, szczególnie z Chin i Wietnamu – ze względu na widmo ASF (Afrykańskiego Pomoru Świń). Pojawienie się wirusa zniszczyłoby potężny przemysł wieprzowy na wyspie. Grzywna za pierwszą próbę to 200 000 NTD (ok. 25 tys. zł).

Przy przemycie wędlin celnicy wykorzystują psy rasy beagle, które są ikonami tajwańskich lotnisk. Wedle oficjalnej wersji, psy te potrafią wyczuć nawet śladowe ilości suszonego mięsa ukrytego w próżniowych opakowaniach. Co ciekawe, Gdy Tajwańczycy powracający z Chin często próbują przemycać domowe jedzenie od rodzin, co prowadzi do kuriozalnych konfrontacji. Podobne incydenty są codziennością przy kontrolowaniu rodzin pracowników z Filipin, Wietnamu czy Indonezji. Troskliwe mamy przywożą swoim pociechom ich ukochane domowe potrawy. Raz widziałem scenę, w której celnicy zabrali całe wielkie plastikowe pudło potrawy z makaronu. Jej rekwizycja to rażący incydent zbrodni przeciw ludzkości. To nie tylko akt okrucieństwa, ale i obniżenia wydajności pracownika, którego pozbawiono nagrody za udział w generowaniu dobrobytu wszystkich mieszkańców wyspy.

Ale zajmijmy się grubszymi rzeczami. O jednym z najbardziej kuriozalnych epizodów mogą przy kaoliangu opowiadać celnicy z miasta Keelung. Razu pewnego znaleźli w kontenerze z „częściami mechanicznymi” zestaw ogromnych opon do maszyn budowlanych. Skaner wykazał nienaturalną gęstość wewnątrz opon. Po ich rozcięciu, zamiast powietrza, funkcjonariusze znaleźli setki kilogramów… solonych nóżek wieprzowych.

Przemytnik argumentował, że opony są „naturalnym izolatorem”, a on po prostu chciał dostarczyć mięso na wesele córki w sposób, który zapewni jego „świeżość”.

Port w Kaohsiung to jeden z największych portów kontenerowych na świecie, co czyni go głównym celem przemytu masowego. Tajwańska Służba Celna jako jedna z pierwszych w regionie wdrożyła gigantyczne skanery bramowe, które pozwalają na prześwietlenie całej ciężarówki z kontenerem w ciągu kilku sekund. Dzięki temu nie trzeba otwierać każdego metalowego pudła, co oszczędza czas, ale jednocześnie zmusza celników do stania się ekspertami od analizy obrazów rentgenowskich.

Do umiejętności celnika należą takie sztuczki jak wykrycie gęstego złota w transporcie legalnego aluminium. Jednym z sukcesów było zdemaskowanie zawartości z transportem „pustych butelek szklanych”. Na ekranie skanera operator zauważył, że płyn wewnątrz niektórych butelek ma inną gęstość niż powietrze, które powinno tam być. Po otwarciu kontenera okazało się, że w tysiącach butelek po popularnym napoju gazowanym znajdowała się płynna metamfetamina. Na czarnym rynku towar warty był miliardy.

Ciekawostką w tajwańskiej służbie celnej jest walka z przemytem… luksusowych części samochodowych i całych silników z rozbitych aut z Japonii i Europy. Tajwan ma bardzo surowe przepisy dotyczące rejestracji części zamiennych – mają ukrócić handel kradzionymi autami. Przemytnicy próbują więc sprowadzać pocięte luksusowe samochody jako „złom stalowy”. Celnicy musieli stać się ekspertami od motoryzacji. Potrafią rozpoznać model silnika Porsche czy Ferrari tylko po kształcie kolektora widocznym na skanerze. Jest to gra o duże pieniądze, ponieważ cło na luksusowe auta na Tajwanie jest gigantyczne. Przemytnicy oczywiście kontratakują – smarują towar grubą warstwą starego oleju i błota, aby wyglądał na bezwartościowy złom. Nie pomaga.

Opłaty za wwiezienie luksusowego samochodu to około 100% jego wartości. Tajwańscy celnicy w 2016 roku pokazali, że działają pryncypialnie. W słynnym na cały świat epizodzie zutylizowali egzemplarz Lamborgini warty 3-4 miliony PLN. Swoje opowieści mają celnicy z Taichung. Sprawdzali kontener opisany jako „używane meble ogrodowe i rzeźby artystyczne”. W środku znaleźli dziwne, metalowe konstrukcje owinięte w folię bąbelkową. Po odpakowaniu okazało się, że „nowoczesna rzeźba” to w rzeczywistości kompletny silnik V12 zdemontowany z Lamborgini, pomalowany na złoto, aby przypominał abstrakcyjne dzieło sztuki.

Religijni i przesądni Tajwańczycy importują ogromne ilości kadzidełek, papierowych pieniędzy dla duchów i figurek bóstw z Chin kontynentalnych. Celnicy muszą sprawdzać te towary pod kątem zawartości metali ciężkich i zakazanych substancji zapachowych. Praca ta ma swój mistyczny klimat, zwłaszcza w okresie Miesiąca Duchów.

W latach 70. i 80. XX wieku Tajwan, będący wówczas jedną ze wschodzących azjatyckich potęg gospodarczych (tzw. „Azjatyckich Tygrysów”), zyskał miano światowej stolicy podróbek – tutejsze repliki zegarków stały się niemal legendą. Ale wręcz fascynujące są początki i konsekwencje tej radosnej działalności! Prężnie rozwijający się przemysł precyzyjny oraz dostęp do zaawansowanych technologii obróbki metalu pozwoliły lokalnym warsztatom na kopiowanie najbardziej skomplikowanych mechanizmów szwajcarskich marek, takich jak Rolex, Omega czy Patek Philippe.

Produkty te były tak powszechne, że w zachodniej popkulturze tamtego okresu określenie „Taiwan copy” stało się synonimem wysokiej jakości falsyfikatu, który na pierwszy rzut oka był nie do odróżnienia od oryginału. Szczególną sławą cieszyły się tzw. „super-podróbki”, które w przeciwieństwie do tanich kopii z innych części Azji, posiadały koperty z litej stali nierdzewnej, szafirowe szkła, a czasem nawet pozłacane elementy. Tajwańscy rzemieślnicy potrafili nie tylko odwzorować wygląd zewnętrzny, ale również modyfikować japońskie mechanizmy (np. Citizen lub Seiko), aby biły z częstotliwością zbliżoną do luksusowych kalibrów szwajcarskich.

Główne centra tego procederu znajdowały się w okolicach Tajpej i Taichung. Obok legalnych fabryk komponentów elektronicznych, po godzinach działały nielegalne linie montażowe, zasilające rynki całego świata, od nowojorskiego Canal Street po europejskie bazary. Współcześnie kolekcjonerzy starych zegarków czasem wciąż natrafiają na stare „tajwańskie Rolexy” z tamtych lat, które – o ironio – ze względu na swoją solidną konstrukcję wciąż działają

Kres tej ery położyły drastyczne zmiany w polityce gospodarczej Tajwanu oraz ogromna presja dyplomatyczna ze strony Stanów Zjednoczonych i Szwajcarii na przełomie lat 80. i 90. Aby uniknąć sankcji handlowych i wejść do Światowej Organizacji Handlu (WTO), rząd w Tajpej wprowadził surowe prawa ochrony własności intelektualnej oraz zintensyfikował naloty policyjne na podziemne fabryki.

Ale nie ma tego złego! Wiedza technologiczna zdobyta przy produkcji podróbek nie została zaprzepaszczona – wielu producentów zegarków przekształciło swoje biznesy w legalne fabryki precyzyjnych części do elektroniki, optyki i mechaniki precyzyjnej.

Najzabawniejszą, wielowątkową opowieść zostawiłem na koniec. Między wyspą Kinmen a miastem Xiamen przewalają się tysiące turystów i ruch lokalny. Obrotni tubylcy, działając całkowicie w biały dzień, uruchomili dwukierunkowy transport opierający się na zatrudnianiu podróżnych.

Wygląda to tak, że do stojących w kolejce po bilet na prom podchodzili ludzie z prośbą o przewiezienie na drugą stronę przesyłki, której przyjęcie pozwalało opłacić 40–60% ceny biletu. Proceder w świetle prawa był i jest całkowicie legalny. Sprawcy są raz, że dobrze znani władzom, a dwa – wiadomo było o nich, że nie urwą kurze złotych jajec próbując przemycać coś faktycznie nielegalnego. Jako socjolog z dyplomem nie mogłem przepuścić okazji do dokonania ehm… Pogłębionej obserwacji uczestniczącej.

Z Xiamen przewożono suszone grzyby – jeden worek wielkości małej walizki na osobę. Mieszkańcy Kinmen przewozili z Xiamen papierosy – kartonami. Pewnego razu już po wyjściu z promu, jakaś starsza pani, przemiła, dała mi dwa kartony i kilka drobiazgów – aby ich ilość na osobę wwożącą nie przekroczyła limitów.

W działalność przygraniczną zaangażowali byli całym sercem taksówkarze kursujący między portem promowym a lotniskiem łączącym Kinmen z wyspą Tajwan. Raz po wyjściu z portu, zapomniawszy wymienić w nim renmimbi na walutę tajwańską, dopytałem kierowcę o możliwość naprawienia błędu. Okazało się że działał jako mobilny kantor wymiany walut – wypłacaną mi kwotę facet odliczał kierując pojazdem drugą ręką tak wprawnie, że nie musiał nawet zwalniać. Przysięgam, że to prawda.

Do Chin przewożono rzeczy oczywiste… oraz niezrozumiałe. Oczywiste było mleko w proszku dla niemowląt. Słaba lub zła jakość tego produktu w Chinach to bardzo długi temat, do dziś nierozwiązany. Nie było chyba razu, abym do Chin nie wwiózł 2–3 puszek, zwykle zawierających około 1500 gram. Kuriozalnym produktem była para butów do biegania Nike. Na pudełku wyraźnie oznaczono „Made in China”, a buty wwiozłem… z powrotem do Chin.

Raz przedsiębiorcy obładowali mnie niemal dwukrotnym limitem towaru. Wynikało to z tego, osoby białe są w tym ruchu promowym rzadkością i cieszą się pewnymi forami. To bodaj najzabawniejszy epizod moich rejsów. Celnicy obsługujący skaner taśmowy po stronie ChRL patrzyli z rozbawieniem i mikroskopijnym wahaniem na majdan, którym wykładałem przed ich nosami na taśmę. Ale co mieliby zrobić? Przecież na sto procent wieczorem tego samego dnia będą z przedsiębiorcami pić kaoliang i żartować z białasa.

Zanim sytuacja covidowa nie doprowadziła do wygaśnięcia mojego związku z tą prywatną inicjatywą, awansowałem w hierarchii. Pewnego razu grupa po stronie ChRL miała więcej towaru i przewozili go osobiście sami. Napatoczyłem się im ja. Zaprowadzili mnie do ich meliny-magazynu w pobliżu terminala, bym im pomógł w pakowaniu całej fury rozmaitości do bagaży.

Oni wiedzieli oczywiście, że to, co dla nich jest pracą, dla mnie jest bardziej zabawą. Cały ten okres wyjazdów do Chin wspominam z wielkim sentymentem. Przez tych tzw. „biegaczy” (paodanbang 跑單幫) byłem uznany za niemal „swojaka”.

■

Wojsko

Służba wojskowa i życie w Siłach Zbrojnych Republiki Chińskiej (Tajwanu) to temat rzeka, łączący surową dyscyplinę z unikalną kulturą wyspiarską i specyficznym humorem poborowych. Szersze omówienie armii RCh znajduje się w tomie Przetrwanie lub zagłada państwa¹

Motto Armii Republiki Chińskiej (Tajwanu) jest głęboko zakorzenione w historii akademii wojskowej Whampoa (黃埔軍校) i etosie narodowym. Choć armia posiada różne hasła operacyjne, jej fundamentalne motto, które każdy rekrut zna na pamięć, brzmi:

Motto armii Republiki Chińskiej

Motto 親愛精誠 (Qin’ai Jingcheng) zostało ono nadane przez dr. Sun Jat-sena (ojca założyciela narodu) w 1924 roku, podczas otwarcia Akademii Wojskowej Whampoa w Kantonie, i do dziś widnieje nad bramami większości koszar oraz na oficjalnych emblematach.

Każdy z czterech znaków niesie ze sobą głęboki ładunek etyczny i wojskowy. W wolnym tłumaczeniu na język polski motto to brzmi:„Braterstwo, Miłość, Perfekcja i Szczerość”(lub bardziej poetycko: „W braterskiej miłości i całkowitym oddaniu dążyć do doskonałości i lojalności”).

親 (Qīn) to Bliskość / Braterstwo. Oznacza jedność i braterską miłość między żołnierzami oraz między armią a narodem. Żołnierze mają traktować się nawzajem jak rodzina.

愛 (Ài) – Miłość / Oddanie. Odnosi się do miłości do ojczyzny, lojalności wobec idei wolności i gotowości do poświęceń. To emocjonalny fundament służby.

精 (Jīng) – Perfekcja / Biegłość. Oznacza dążenie do doskonałości w rzemiośle wojennym. Żołnierz musi być doskonale wyszkolony, precyzyjny i profesjonalny. To aspekt techniczny i fizyczny.

誠 (Chéng) – Szczerość / Uczciwość / Wiarygodność. To najwyższa wartość moralna. Oznacza absolutną lojalność wobec dowództwa, uczciwość w działaniu i dotrzymywanie przysięgi wojskowej.

W obecnej sytuacji geopolitycznej mające już 102 lata motto nabrało nowego znaczenia. Podkreśla ono jedność wewnętrzną wyspy w obliczu presji zewnętrznej. Podczas ćwiczeń rezerwy (które w 2026 roku są bardzo intensywne), instruktorzy często przypominają, że bez „szczerości” i „braterstwa” , najnowocześniejszy sprzęt z USA nie pomoże w obronie domu.

Od 1 stycznia 2024 roku na Tajwanie nastąpiła historyczna zmiana – przywrócono obowiązkową, roczną służbę wojskową dla mężczyzn urodzonych po 2005 roku – wcześniej trwało to tylko 4 miesiące. Zmiana motywowana jest napiętą sytuacją w Cieśninie Tajwańskiej. Tajwańskie MON musiało dostosować program szkolenia, wprowadzając nowoczesne elementy, takie jak obsługa dronów, systemów przeciwlotniczych typu Stinger oraz zaawansowaną walkę w miastach.

Dla młodych Tajwańczyków, przyzwyczajonych do klimatyzowanych biur i smartfonów, zderzenie z realiami poligonu bywa szokiem kulturowym. Nowy program szkolenia kładzie ogromny nacisk na realia pola walki, odchodząc od tradycyjnego, nudnego musztrowania na placu na rzecz intensywnych ćwiczeń strzeleckich. Każdy poborowy musi teraz wystrzelić minimum 800 sztuk ostrej amunicji w trakcie służby, co jest wymogiem trzykrotnie wyższym niż w poprzednim systemie.

Podczas jednej z pierwszych sesji nowego programu szkolenia w bazie w Taichung, dowódcy musieli mierzyć się z niecodziennym problemem – nawykami żywieniowymi rekrutów. Młodzi żołnierze, przyzwyczajeni do zamawiania jedzenia przez aplikacje typu Uber Eats, próbowali przemycać na teren jednostki herbaty bąbelkowe (Pearl Milk Tea) ukryte w plecakach na maski przeciwgazowe. Dowództwo musiało wydać oficjalny zakaz „dostaw zewnętrznych” podczas manewrów, co wywołało falę memów w Internecie o „wojownikach spragnionych cukru”.

[picture]

Amerykański, M-48 Patton używany do szkoleń. Ten wyjechał na ulice zapewne celem podniesienia morale cywili w czasie wizyty Nancy Pelosi w 2023 roku (Taitung, 2023-07-28)

Kultowy „Pudełkowy Posiłek Wojskowy” (國軍野戰口糧) to u rezerwistów powód do nostalgii i dreszczy grozy. Standardowa racja (Type A, B lub C) składa się z twardych herbatników, suszonej wołowiny, dżemu truskawkowego i napoju w proszku. Choć Ministerstwo Obrony wprowadziło nowoczesne posiłki samopodgrzewające (MRE) z ryżem i mięsem, to klasyczne suchary wciąż pozostają symbolem przetrwania w trudnych warunkach poligonowych.

Poborowi opracowali przez dekady dziesiątki sposobów na to, jak uczynić te racje jadalnymi. Najsłynniejszą metodą jest kruszenie herbatników do manierki z gorącą wodą i proszkiem kakaowym, co tworzy gęstą papkę nazywaną „wojskowym puddingiem” – uważam je za bardzo smaczne i przyrządzam sobie z własnej woli.

Przesądy i „Trzecia Warta”. W tajwańskim wojsku wiara w zjawiska nadprzyrodzone jest niezwykle silna i głęboko zakorzeniona w lokalnej kulturze. Prawie każda jednostka wojskowa, zwłaszcza te stare, położone w górach lub przy dawnych liniach obrony (jak na Kinmen), ma swoje „miejsce nawiedzone”. Najbardziej przerażającym momentem dla każdego żołnierza jest tzw. „trzecia warta” (między 2:00 a 4:00 nad ranem), kiedy według wierzeń bariera między światem żywych i umarłych jest najcieńsza. To zbieżność z elementami demonologii i przesądów chrześcijańskich. O 3:00 następują nagłe wybudzenia, a sama godzina jest najdalsza od godziny śmierci Jezusa na krzyżu.

Istnieją niepisane zasady, których przestrzegają nawet oficerowie: nie wolno gwizdać w nocy na posterunku, a jeśli poczujesz nagły chłód lub zapach kwiatów w miejscu, gdzie ich nie ma, nie wolno się odwracać. W wielu jednostkach przed rozpoczęciem dużych ćwiczeń dowódcy po cichu składają ofiary z kadzidełek i owoców, prosząc „miejscowych braci” (duchy) o spokój i brak wypadków podczas strzelań.

Kinmen i Matsu to szczególne miejsca. Służba na wyspach położonych rzut beretem od wybrzeża Chin (Kinmen i Matsu) to najbardziej prestiżowy, ale i najtrudniejszy przydział. Żołnierze stacjonujący w wykutych w skale tunelach muszą zmagać się z wilgocią, która niszczy sprzęt i ubrania. Dodatkowym problemem jest ograniczona ilość słodkiej wody. W okresach suszy kąpiel ograniczona jest do tzw. „mycia bojowego” przy użyciu jednej miski wody. Życie w bunkrach wymusza na żołnierzach specyficzną solidarność – dzielenie się rzadkimi dobrami, takimi jak świeże warzywa czy sygnał Wi-Fi z Tajwanu, buduje więzi, których nie ma w jednostkach na głównej wyspie.

Na małej wysepce w archipelagu Matsu, żołnierze byli przekonani, że chińskie drony zrzucają „tajemnicze paczki” na ich terytorium. Podczas jednej z nocy ogłoszono alarm, gdy radar wykrył mały obiekt lądujący w pobliżu koszar. Oddział w pełnym rynsztunku i maskach przeciwgazowych otoczył znalezisko. Okazało się, że była to… torba z gorącym jedzeniem i Bubble Tea, którą ktoś próbował wysłać dronem cywilnym do swojego kolegi odbywającego służbę. Pomyłka wynikała z faktu, że cywilny operator drona źle obliczył współrzędne GPS i zrzucił „kontrabandę” prosto pod nogi patrolu żandarmerii. Dowódca skomentował to potem w raporcie: „Przeciwnik nie zaatakował nas gazem, ale zapachem smażonego kurczaka, co niemal złamało naszą linię obrony”. Od tego czasu kontrola przestrzeni powietrznej nad małymi wyspami obejmuje również „podejrzane dostawy fast-foodów”.

Tajwańskie bazy wojskowe często znajdują się w gęsto zalesionych górach lub na terenach podmokłych, co czyni żołnierzy mimowolnymi strażnikami przyrody. Jednym z najbardziej przerażających przeciwników na poligonie nie jest wcale „czerwona armia”, lecz tajwańskie szerszenie olbrzymie oraz jadowite węże. Każda kompania ma wyznaczonego żołnierza przeszkolonego w chwytaniu wężów, a instrukcje dotyczące unikania ukąszeń są czytane podczas każdego apelu.

Zdarza się, że ćwiczenia wojskowe muszą zostać wstrzymane, ponieważ na polu ostrzału pojawił się chroniony gatunek zwierzęcia, na przykład makak tajwański lub rzadki ptak. Tajwańska armia jest bardzo dumna ze swojej roli w ochronie środowiska, a niektóre poligony stały się de facto rezerwatami przyrody, gdzie zwierzęta czują się bezpieczniej niż w lasach komercyjnych.

Między żołnierzami w służbie czynnej krąży olbrzymia ilość legend wojskowych, odpowiednika legend miejskich. W jednej z nich, podczas ćwiczeń z kamuflażu, oddział snajperów ukrył się w gęstych zaroślach, używając strojów typu ghillie suit (stroje maskujące przypominające kępki trawy). Po kilku godzinach leżenia w bezruchu, jeden ze snajperów poczuł, że coś ciężkiego siada mu na plecach. Okazało się, że stado dzikich makaków uznało go za… wygodną kępę mchu. Małpy zaczęły iskać jego strój maskujący, wyrywając kawałki juty i szukając w nich owadów.Żołnierz musiał leżeć nieruchomo przez kolejną godzinę, aby nie zdradzić pozycji swojej sekcji, podczas gdy małpy bawiły się na jego plecach. Jego partner z pary snajperskiej musiał powstrzymywać się od śmiechu, by nie zostać wykrytym przez sędziów ćwiczeń. Po powrocie do bazy snajper otrzymał pochwałę za „perfekcyjny kamuflaż, który oszukał nawet naturę”, ale jego strój maskujący nadawał się tylko do wyrzucenia.

Aborygeni w jednostkach specjalnych. Mimo że rdzenni mieszkańcy stanowią jedynie około 2,5% populacji Tajwanu, stanowią oni aż 30–40% składu jednostek specjalnych, takich jak zwiadowcy piechoty morskiej (tzw. Frogmen) czy oddziały górskie.

[picture]

Każdy większy festiwal lub ceremonia ma swoje stanowisko rekrutacyjne. Jego załoga demonstruje dzieciakom działanie rozmaitych broni (ceremonia plemienia Chulai, 2024)

Kultury aborygeńskie historycznie opierały się na łowiectwie i przetrwaniu w ekstremalnie trudnym, górzystym terenie. Żołnierze ci posiadają naturalną odporność fizyczną, zmysł orientacji w dżungli oraz – co często podkreślają dowódcy – wyższy próg wytrzymałości na ból i zmęczenie. Pamiętajmy też o opowieści Voyu (s. 74).

Żołnierze aborygeńscy to snajperzy z „genem myśliwego”: W szkołach snajperskich instruktorzy zauważyli, że żołnierze pochodzenia aborygeńskiego szybciej opanowują techniki kamuflażu i bezruchu. Wynika to z faktu, że wielu z nich jeszcze przed wstąpieniem do wojska polowało z ojcami w górach, ucząc się, jak stać się „niewidzialnym” dla zwierzyny.

W armii RCh istnieje ciche przyzwolenie na łączenie rytuałów plemiennych z dyscypliną wojskową. Jest to element budowania morale i tożsamości narodowej Tajwanu, która coraz mocniej odcina się od korzeni kontynentalnych.

Nie jest rzadkością, że przed ważnymi ćwiczeniami (jak Han Kuang) aborygeńscy żołnierze odprawiają skrócone wersje tradycyjnych rytuałów (np. ofiarowanie ryżowego wina duchom przodków), aby zapewnić bezpieczeństwo oddziałowi.

■

1 Ten rozdział powstał na podstawie oficjalnych raportów Ministerstwa Obrony Narodowej RCh (chiń. 國防部; dalej MON), wspomnień weteranów publikowanych w serwisach takich jak PTT (sekcja MilitaryLife), doniesień medialnych i moich przygodnych spotkań m.in. na festiwalach/ceremoniach aborygeńskich.

Policja

Praca policji na Tajwanie (National Police Agency, MOI – chiń. 內政部警政署) to unikalna mieszanka ultranowoczesnego monitoringu, głębokiego zakorzenienia w lokalnej społeczności oraz walki z przestępczością, która często przybiera formy nieznane w Europie czy USA.

Jednym z wykroczeń, które najbardziej dziwi obcokrajowców swoją surowością, jest walka z hałasem pojazdów. Na Tajwanie nie wystarczy, że policjant „słyszy”, że Twój skuter jest za głośny. Od 2021 roku policja we współpracy z agencją ochrony środowiska instaluje „fotoradary dźwiękowe” (聲音照相). System ten automatycznie robi zdjęcie pojazdowi, który przekracza określoną liczbę decybeli (zazwyczaj 86–90 dB), a mandat przychodzi pocztą wraz z wykresem natężenia dźwięku.

Policja organizuje masowe obławy nocne, podczas których nie szuka się narkotyków, lecz… niestandardowych rur wydechowych. Osobiście miałem trzy interakcje z lotnymi kontrolami – losowe zatrzymanie.

Tajwańska policja działa w społeczeństwie głęboko wierzącym, co prowadzi do spraw niespotykanych nigdzie indziej na świecie. Często zdarza się, że ofiary kradzieży najpierw udają się do świątyni bóstwa miasta (城隍爺 – bóg sędzia sprawiedliwości), a dopiero potem na policję.

Choć oficjalnie policja opiera się na naukowych metodach śledczych, kultura „płacenia długów duchowych” jest wykorzystywana jako narzędzie nacisku psychologicznego. Policjanci przesłuchujący podejrzanych, którzy są przesądni, czasem sugerują, że „bóstwo wszystko widzi” i że brak przyznania się do winy sprowadzi nieszczęście na rodzinę sprawcy. Na Tajwanie ta metoda bywa skuteczniejsza niż klasyczne „dobre i złe gliny”.

W październiku 2023 skradziono cenną, zabytkową figurkę bóstwa Chifu Qiansui (池府千歲) z jednej ze świątyń w Tainanie. Policja nie miała żadnych śladów, dopóki sprawca… sam nie przyniósł figurki na komisariat. Twierdził, że od momentu kradzieży nie mógł spać, a w snach bóstwo groziło mu srogą karą. Policjanci przyjęli zeznania, a następnie eskortowali złodzieja i figurkę z powrotem do świątyni, gdzie sprawca musiał publicznie przeprosić bóstwo i właścicieli świątynki.

Wiele razy widziałem ludzi wyprowadzających gołębie na spacer, ale w tą ciekawostką nie uwierzyłem. Rzeczą, której nie ma w niemal żadnym innym kraju w takiej skali, jest walka policji z… nielegalnymi wyścigami gołębi. Na Tajwanie wyścigi te są powiązane z gigantycznym hazardem, w którym stawką są miliardy dolarów. Policja posiada specjalne jednostki monitorujące „gołębiarskie syndykaty”, które porywają ptaki konkurencji i żądają okupu (to tzw. „błękitne porwania”).

Praca policji w tym zakresie przypomina filmy o mafii. Funkcjonariusze muszą wspinać się na dachy wieżowców, gdzie ukryte są gigantyczne gołębniki, lub patrolować wybrzeże, ponieważ ptaki często są wypuszczane ze statków na pełnym morzu, aby wracały do domu pod wiatr. Policja używa dronów i zakłócaczy radiowych, aby namierzać nielegalne zakłady bukmacherskie ukryte w górskich wioskach.

Podczas jednej z obław policja wkroczyła do luksusowej willi, w której spodziewano się znaleźć magazyn narkotyków. Zamiast tego znaleziono setki gołębi z przyklejonymi do nóg mikroskopijnymi chipami i kodami QR. Okazało się, że ptaki te były „kurierami” wyników zakładów hazardowych, co pozwalało omijać monitoring internetowy.

Policjanci musieli spędzić całą noc na „aresztowaniu” ptaków i spisywaniu ich numerów identyfikacyjnych. Śmieszność sytuacji polegała na tym, że funkcjonariusze musieli przesłuchiwać hodowców, którzy twierdzili, że gołębie to ich „członkowie rodziny”, a chipy to „nowoczesna biżuteria dla ptaków”¹.

W tajwańskim prawie istnieje coś, co można nazwać „cennikiem obelg”. Policja regularnie nakłada mandaty na osoby, które publicznie obrażają innych. Co ciekawe, sądy i policja operują nieoficjalnymi tabelami, ile kosztuje konkretne wyzwisko. Przykładowo, nazwanie kogoś „idiotą” może kosztować ok. 55 000 NTD, a gorsze wulgaryzmy, nazywane slangowo „klasykiem trzech znaków”² mogą prowadzić do odszkodowań rzędu setek tysięcy. Informacja w tajwańskiej prasie, że ktoś „wykrzyczał Sanzi Jing”, oznacza to, że zaczął rzucać najcięższymi wulgaryzmami.

Dla obcokrajowców przyzwyczajonych do „wolności słowa” w kłótniach ulicznych, interwencja policji w przypadku zwykłej pyskówki jest szokująca. Na Tajwanie, jeśli powiesz policjantowi coś obraźliwego, nie zostaniemy tylko aresztowany za znieważenie funkcjonariusza, ale prawdopodobnie będziemy zmuszeni zapłacić odszkodowanie, które wpłynie na konto policjanta jako zadośćuczynienie za „straty moralne”.

Podczas kłótni o miejsce parkingowe, jeden mężczyzna nazwał drugiego „neurotycznym psem”. Policja, która przyjechała na miejsce, spisała protokół, a sprawa trafiła do sądu. Sędzia uznał, że „neurotyczny pies” to obraza godności osobistej i zasądził 20 000 NTD grzywny. Przezabawne jest to, że tajwańskie media co roku publikują „rankingi cenowe obelg”, aby ostrzec obywateli przed kłótniami. Policjanci często pokazują te zestawienia agresywnym kierowcom podczas kontroli drogowej, pytając: „Czy na pewno stać pana na dokończenie tego zdania?”. Jest to niezwykle skuteczna metoda deeskalacji napięcia.³

Ale zajmijmy się poważnymi sprawami. Tajwańska policja słynie z bardzo wysokiego współczynnika wykrywalności (często powyżej 90% w przypadku kradzieży mienia), co wynika z ogromnej liczby kamer monitoringu (CCTV) zainstalowanych dosłownie na każdym skrzyżowaniu i w każdej alejce. Oszustwa od lat dominują w statystykach kryminalnych Tajwanu i ich liczba stale rośnie. W samym wrześniu 2024 roku policja odnotowała ponad 14 000 przypadków oszustw (średnio 470 dziennie).

Najczęstsze formy to oszustwa inwestycyjne online, fałszywe telefony od urzędników lub kurierów oraz wykorzystywanie „dummy accounts” (słupów) do prania brudnych pieniędzy. Skala jest całkiem imponująca. Straty finansowe obywateli idą w miliardy NTD miesięcznie, co zmusiło rząd do uchwalenia w 2025 roku surowszych kar w ramach ustawy Fraud Crime Hazard Prevention Act.

Najciekawszy typ przestępstwa na Tajwanie to te narkotykowe. Sprawa „Narkotyku Zombie” (Etomidat) w Nowym Tajpej. W styczniu 2025 roku Sąd Okręgowy (New Taipei District Court) wydał surowy wyrok na 28-letniego mężczyznę o nazwisku Lin, który został uznany za głównego dystrybutora wkładów do e-papierosów zawierających etomidat.

Etomidat został wpisany na listę narkotyków trzeciej kategorii pod koniec 2024 roku po serii tragicznych wypadków drogowych spowodowanych przez odurzonych kierowców.

Lin został skazany na 6 lat i 8 miesięcy pozbawienia wolności. Sąd nie zastosował zawieszenia kary, argumentując to wysoką szkodliwością społeczną czynu oraz faktem, że oskarżony sprzedawał wkłady osobom nieletnim w okolicach szkół średnich. Policja skonfiskowała u niego ponad 500 gotowych wkładów oraz płynną substancję o wartości rynkowej przekraczającej 1,5 miliona NTD.

W lutym 2025 roku zakończył się proces w sprawie głośnego przemytu z połowy 2024 roku, w którym grupa przestępcza próbowała wwieźć na wyspę ketaminę (narkotyk trzeciej kategorii) z Azji Południowo-Wschodniej.

Narkotyki (łącznie 120 kilogramów) były ukryte wewnątrz precyzyjnie wydrążonych wałów napędowych dużych maszyn budowlanych. Skanery w porcie Kaohsiung wykryły anomalie w gęstości metalu.Główny organizator logistyki, obywatel Tajwanu o nazwisku Wang, został skazany na 12 lat więzienia. Sąd podkreślił, że mimo iż ketamina jest narkotykiem trzeciej kategorii (za który grożą łagodniejsze kary niż za heroinę), ogromna ilość substancji wskazywała na handel hurtowy, co pozwoliło na orzeczenie kary zbliżonej do górnej granicy ustawowej. Pozostali dwaj członkowie grupy otrzymali wyroki od 7 do 9 lat.

■

1 https://www.theguardian.com/world/2025/aug/29/pigeon-racing-taiwain-ntwnfb [dostęp: 2026-02-15].

2 三字經 Sanzi Jing to tytuł starożytnego elementarza, a na Tajwanie slangowa nazwa na najpopularniejszą, wulgarną „wiązankę”.

3 罵人價目表公開… https://www.queen-lawyer.com/article-info.asp?id=384 [dostęp: 2026-02-15].

Wysłuchajmy racji drugiej strony

Świat triad: zorganizowanej... działalności biznesowej

Przestępczość zorganizowana na Tajwanie (chiń. heishehui 黑社會 lub heidao 黑道) to fenomen jedyny w swoim rodzaju, łączący mroczne interesy z legalną polityką, religią i specyficznym kodeksem honorowym. W przeciwieństwie do filmowych triad z Hongkongu, tajwańskie gangi, takie jak Bambusowy Związek (Zhúliánbāng) czy Niebiańska Droga (Tiāndào-mèng), działają w sposób głęboko wpleciony w tkankę społeczną wyspy.

Moje pierwsze wejście w ten temat nastąpiło w 2004 roku. Wtedy to zmarł Hsu Hai-ching (chiń. 許海清), znany w całym azjatyckim półświatku pod przydomkiem „Moscito” (Moskit) lub „Final Arbitrator” (Ostatni Rozjemca). Hsu był najbardziej szanowaną postacią w tajwańskim świecie przestępczym. Nie był szefem jednej konkretnej triady, ale najwyższym mediatorem. Kiedy wybuchała wojna między gangami (np. Zjednoczonym Związkiem Bambusowym a Niebiańskim Sojuszem), to on wydawał ostateczny werdykt, którego nikt nie odważył się podważyć.

Kiedy jego ciało przyleciało z Hongkongu na lotnisko Taoyuan, na miejscu czekały tysiące ludzi. Triady zorganizowały logistykę na niespotykaną skalę – wynajęto setki autokarów, które dowoziły członków gangów z całej wyspy. Były to kolumny czarnych pojazdów, które zablokowały drogi dojazdowe. Wszyscy byli ubrani w identyczne czarne garnitury lub t-shirty z emblematami, zachowując niemal wojskową dyscyplinę, co wywarło piorunujące wrażenie na opinii publicznej.

W konwoju pogrzebowym 29 maja 2004 w Tajpej brało udział ponad 10 000 członków gangów. Na czele procesji szli szefowie triad, którzy na co dzień byli śmiertelnymi wrogami. Liderzy wszystkich największych triad ogłosili dzień jego pogrzebu „Dniem Pokoju w Półświatku”. Zakazano jakichkolwiek walk, porachunków czy zbierania haraczy. Na pogrzeb przyjechała liczna delegacja Yakuzy (w tym liderzy klanu Yamaguchi-gumi), co było widać po specyficznych tatuażach i braku palców u niektórych uczestników¹, co skrupulatnie filmowała policja.

Podobne wydarzenie miało miejsce w 2007 roku – zmarł Chen Chi-li (陳啟禮). Był postacią niemal mityczną. To on stał za przekształceniem lokalnego gangu w międzynarodową organizację przestępczą. Najbardziej zasłynął z udziału w Sprawie Henry’ego Liu (Afera Jiang Nan) w 1984 roku (s. 116). Po latach spędzonych na wygnaniu w Kambodży, Chen zmarł na raka trzustki w Hongkongu. Jego ciało zostało sprowadzone na Tajwan specjalnie wyczarterowanym samolotem w asyście setek członków gangu.

Pogrzeb odbył się w Tajpej i został okrzyknięty przez media „pogrzebem stulecia”. Uczestniczyło w nim od 8 000 do 10 000 osób, w tym delegacje triad z Hongkongu (14K, Sun Yee On) oraz Yakuzy z Japonii. My, Polacy czytający o tych epizodach tajwańskiego folkloru, możemy wznieść modły dziękczynne ku Niebu za to, że w naszym kraju świat polityki i struktury rządowe i eeee.… przestępczości zorganizowanej to dwa całkowicie odrębne światy. ZUS się nie liczy, bo jakimkolwiek epitetem przyozdobić pejoratywne określenie na działalność tej instytucji, z całą pewnością nie będzie to „zorganizowana”.

Bambusowy Związek (竹聯幫) to największa organizacja przestępcza na Tajwanie, licząca dziesiątki tysięcy członków na całym świecie. Wyróżnia ją struktura przypominająca nowoczesną korporację. Członkowie wyższego szczebla często posiadają dyplomy prestiżowych uczelni i zarządzają legalnymi firmami budowlanymi, logistycznymi oraz domami maklerskimi, co sprawia, że granica między biznesem a zbrodnią jest niemal niewidoczna.

Wyjątkowością tajwańskich triad jest ich silne zaangażowanie w ideologię polityczną. Historycznie Bambusowy Związek był powiązany z Kuomintangiem (KMT) i wspierał rząd w walce z opozycją (słynna sprawa morderstwa Henry’ego Liu w USA). Do dziś wielu liderów gangów otwarcie opowiada się za zjednoczeniem z Chinami kontynentalnymi, tworząc własne partie polityczne. To sprawia, że policja musi mierzyć się nie tylko z członkami triad, ale z graczami politycznymi chronionymi przez immunitety lub wpływy w strukturach władzy na szczeblu państwowym.

W 2023 roku policja w Tajpej przeprowadziła nalot na luksusowe biuro w dzielnicy Xinyi, które oficjalnie było „firmą konsultingową”. Na miejscu znaleziono nie tylko broń, ale kompletną listę płac, system premiowy dla członków gangu za „skuteczne odzyskiwanie długów” oraz... podręcznik etyki biznesowej dla młodych rekrutów. Gangsterzy mieli zakaz używania przemocy w miejscach publicznych, aby nie psuć wizerunku „firmy”.

Podczas jednego z bankietów Bambusowego Związku, policja ustawiła kordon przed restauracją. Zamiast uciekać, liderzy gangu zaprosili oficerów na... herbatę i ciastka, twierdząc, że to „spotkanie absolwentów szkoły biznesu”. Całe zajście było transmitowane na żywo przez członków gangu w mediach społecznościowych, co miało pokazać ich „cywilizowane” oblicze i bezradność służb wobec ich legalnej przykrywki.

Gangi i „Polityka Świątynna” (廟會黑道) to kolejny niezwykły element tajwańskiego folkloru politycznego. Religijność ludowa i gangi są ze sobą nierozerwalnie związane w sposób, którego nie spotyka się nigdzie indziej. Lokalne gangi (często zwane jiaotou 角頭) kontrolują komitety zarządzające świątyniami. Finansowanie wielkich festiwali religijnych, procesji bóstwa Mazu czy występów „Trupich Tancerzy” (bajiajiang 八家將) to dla triad sposób na pranie brudnych pieniędzy i budowanie poparcia wśród lokalnej społeczności.

Dla obcokrajowca widok procesji religijnej, w której biorą udział młodzi ludzie z tatuażami gangu, niosący lektykę bóstwa, to piękny, godny podziwu akt podtrzymywania tradycji duchowych… Jednak na Tajwanie bycie „żołnierzem bóstwa” w dzień i „żołnierzem gangu” w nocy nie jest postrzegane jako sprzeczność. Świątynie dają gangom status nietykalności społecznej – policja rzadko przerywa procesje religijne, nawet jeśli wie, że biorą w nich udział poszukiwani przestępcy.

Ośmiu Generałów

Zastrzeżenie: Większość występujących w czasie procesji to osoby w żaden sposób nie powiązane ze światem triad czy jiaotou. Zdjcia: s. 332, s. 336.

W dosłownym tłumaczeniu bajiajiang oznacza to „Ośmiu Generałów” (lub „Ośmiu Strażników Domu”). Pełnią rolę niebiańskiej policji i egzekutorów w zaświatach. Są strażą przyboczną potężnych bóstw, takich jak Bóg Miasta (Chenghuangye) lub bogowie zarazy (Wang Ye). Ich zadaniem podczas procesji jest: oczyszczanie drogi bóstwu z demonów i złych duchów, chwytanie zbłąkanych dusz, „aresztowanie” duchowych bytów, które sprowadzają choroby lub pecha na społeczność.

To, co sprawia, że wyglądają groźnie (stąd skojarzenie z „trupami” lub demonami), to tzw. lianpu (臉譜, maska malowana na twarzy). Każdy z ośmiu strażników ma unikalny wzór i kolorystykę, które reprezentują jego charakter i funkcję (np. wzór smoka, tygrysa lub sowy).Poruszają się specyficznym, sztywnym i agresywnym krokiem, który ma demonstrować ich nadludzką siłę. Niosą narzędzia tortur i egzekucji używane w dawnych sądach (kajdany, tablice z wyrokami, miecze, a nawet wielkie wachlarze, którymi zasłaniają twarze przed złymi urokami).

Współcześnie termin Ba Jia Jiang na Tajwanie ma też drugie, mniej religijne znaczenie. Często kojarzy się z tzw. 8+9 (czytane po tajwańsku pa-ka-kióng, co brzmi podobnie do ba-jiu). Jest to slangowe określenie na młodzież z trudnych środowisk, która angażuje się w działalność świątynną, ale jednocześnie jest rekrutowana przez triady. Dla wielu młodych chłopaków bycie częścią oddziału Ba Jia Jiang to powód do dumy, sposób na zyskanie szacunku w dzielnicy i „ochronę” ze strony lokalnego gangu.Bajiajiang to tylko jedna z wielu formacji procesyjnych (zwanych ogólnie zhentou 陣頭). Inne popularne to Guan Jiang Shou (官將首), często myleni z bajiajiang, ale mają jeszcze bardziej agresywne malunki na twarzach, kły i noszą trójzęby. Są uważani za „dowódców” niebiańskich wojsk. Jeszcze inni to Techno Prince Nezha (电音三太子) – wielkie lalki bóstwa Nezha tańczące w rytm muzyki techno – nowoczesna i radosna wersja tradycji.

Podczas wielkich festiwali, jak procesja Mazu (bogini mórz), występy tych grup to raj dla dziesiątek fotografów – ponieważ łączą w sobie niesamowitą estetykę z autentycznym, transowym rytuałem religijnym.

Kilka lat temu podczas wielkiej procesji w Taichung doszło do słynnej „bitwy o lektykę”. Dwa rywalizujące gangi pokłóciły się o to, kto ma prawo nieść posąg bóstwa przez dany odcinek ulicy. Zamiast pistoletów, użyto... kijów od lektyk i petard. Musiała interweniować policja.

Innym dla nas bardzo zabawnym incydentem był ten z Tainan. Poszukiwany listem gończym diler został zatrzymany, bo brał udział w konkursie na „najgłośniejsze odpalanie petard” przed świątynią. Kiedy policjanci go skuli, prosił tylko o jedno: „Pozwólcie mi skończyć modlitwę, bo bóstwo się obrazi i będę miał pecha w więzieniu”. Funkcjonariusze poczekali, aż złoży pokłon

W świecie triad pogrzeby liderów to Manifestacje Siły (告別式政治). To spektakle, których nie powstydziłby się Hollywood. Kiedy umiera „Starszy Brat” (dage 大哥), uczestnicy pogrzebu demonstrują swoją liczebność i dyscyplinę. Policja ze swojej strony wysyła setki funkcjonariuszy w pełnym rynsztunku, aby filmować każdego uczestnika, tworząc gigantyczne bazy danych twarzy członków triad. Na takich pogrzebach pojawiają się wieńce od... urzędujących polityków, w tym członków parlamentu. Choć oficjalnie potępiają oni przestępczość, w rzeczywistości potrzebują głosów, które triady potrafią „zorganizować” w swoich dzielnicach. Śmierć bossa to jedyny moment, gdy świat podziemny i świat oficjalny spotykają się publicznie przy dźwiękach orkiestr dętych i z roznegliżowanymi tancerkami na dachach jeepów.

Pogrzeb lidera Niebiańskiej Drogi (Tiandao-meng) w 2019 roku sparaliżował północną część Nowego Tajpej. Kawalkada luksusowych samochodów (Rolls-Royce i Lamborghini) ciągnęła się kilometrami. Policja ustawiła punkty kontrolne, w których legitymowała każdego „żałobnika”. Rekordzista miał przy sobie 500 tysięcy NTD w gotówce na „pieniądze kondolencyjne” (białe koperty).

Podczas jednego z pogrzebów w Kaohsiungu, rodzina zmarłego bossa, chcąc „rozładować atmosferę”, wynajęła tancerki nieco bardziej rozebrane, niż zwykle się praktykuje. Policja próbowała interweniować z powodu „obrazy moralności”, ale prawnicy gangu natychmiast wykazali, że „wesoły pogrzeb” to stara tradycja lokalna mająca na celu pocieszenie duszy zmarłego. Funkcjonariusze musieli więc salutować tancerkom, pilnując porządku w ruchu drogowym.

Na Tajwanie istnieje unikalny sektor przestępczy zwany „biurami negocjacyjnymi”. Gdy zwykły obywatel ma problem z dłużnikiem, zamiast iść do sądu (co trwa lata), wynajmuje gang. Triady nie zawsze używają przemocy; ich głównym towarem jest „twarz” (mianzi). Wysyłają grupę 20 młodych ludzi w czarnych koszulkach, którzy siadają przed biurem dłużnika i po prostu... jedzą tam obiad lub grają w karty. To wystarczy, by lewarując reputacją firmy dłużnika zmusić go do zapłaty. Zdarza się, że gangsterzy działają tu jako mediatorzy w sprawach cywilnych, pobierając prowizję (zazwyczaj 30–50%). Policja ma trudności z przerwaniem tego procederu, ponieważ samo „siedzenie w czarnej koszulce” przed budynkiem nie jest nielegalne. Dopóki nie dojdzie do fizycznego ataku, funkcjonariusze mogą jedynie legitymować uczestników, co gangsterzy traktują jako przerwę na papierosa.

W 2022 roku pewna firma technologiczna w Hsinchu wynajęła gang do „przyspieszenia” zwrotu długu od podwykonawcy. Zamiast zastraszania, gang wysłał... grupę profesjonalnych „płaczek pogrzebowych”, które wyły przed wejściem do firmy dłużnika, wykrzykując, że „ich dzieci głodują przez brak zapłaty”. Dłużnik był tak „zlewarowany” wstydem, że wydobył pieniądze spod ziemi i wykonał przelew w ciągu dwóch godzin.

Jednym z najbardziej dochodowych interesów triad na Tajwanie, o którym mało kto wie za granicą, jest kontrola nad odpadami i nielegalne składowiska. Przetwarzanie odpadów przemysłowych to na wyspie miliardowy biznes. Gangi wynajmują lub przejmują ziemię rolną, a następnie w nocy zasypują ją toksycznymi odpadami, przykrywając wszystko cienką warstwą czystej ziemi. To zjawisko nazywa się „czarnym złotem śmieciowym”.

Tajwańskie triady są mistrzami logistyki morskiej. Ze względu na bliskość Chin kontynentalnych, przemyt wszystkiego – od papierosów, przez luksusowe auta, aż po... rzadkie gatunki ptaków – jest na porządku dziennym. Gangi używają superszybkich łodzi motorowych, które nazywa się „Latającymi Rybami”. Są one wyposażone w 4 do 6 potężnych silników zaburtowych i potrafią prześcignąć większość jednostek Straży Wybrzeża.

To, co czyni ten przemyt wyjątkowym, to system „pływających magazynów”. Gangi cumują wielkie statki-matki na granicy wód terytorialnych, a mniejsze łodzie odbierają towar w nocy.

W 2021 roku Straż Wybrzeża przechwyciła łódź, która przewoziła 154 luksusowe koty rasowe przemycane z Chin. Cały Tajwan żył tą sprawą, ponieważ prawo nakazywało uśpienie zwierząt ze względu na ryzyko wścieklizny. Triady, które zorganizowały przemyt, nagle stały się wrogiem publicznym numer jeden, a ich liderzy musieli się ukrywać nie przed policją, ale przed wściekłymi obrońcami zwierząt.

Przemytnicy próbowali kiedyś przemycić partię luksusowych zegarków, przywiązując je do... wyszkolonych gołębi pocztowych startujących ze statku pod brzegiem Tajwanu. Plan spalił na panewce, ponieważ ptaki, przeciążone ciężkimi Rolexami, zamiast lecieć do gołębnika gangu, wylądowały ze zmęczenia na tarasie... posterunku policji wodnej w Tamsui. Policjanci zyskali kilka nowych zegarków jako dowody rzeczowe, a gołębie dostały darmową karmę.

Członkowie tajwańskich triad posługują się specyficznym slangiem i sposobem mówienia (tzw. xiongdi kouyin 兄弟口音), który jest mieszanką mandaryńskiego i tajwańskiego (Hoklo), wymawianą z charakterystyczną manierą. Tatuaże na Tajwanie mają również specyficzną symbolikę – rzadko są to smoki znane z Yakuzy. Częściej spotyka się motywy religijne (Guan Yu – bóg wojny i lojalności) lub postacie z chińskiej mitologii, które mają chronić przed kulami.

Unikalnym zjawiskiem jest kultura żucia betelu przez członków gangu. Czerwona ślina od żucia orzechów areka jest niemal znakiem rozpoznawczym niskiej rangi „żołnierzy” (a-qiu). Policja potrafi zidentyfikować członków gangu po prostu po sposobie, w jaki plują na ulicę lub jak układają ręce podczas rozmowy. Ten świat ma swój własny etos – lojalność wobec „Starszego Brata” jest ważniejsza niż życie, co sprawia, że rzadko kto decyduje się na współpracę z policją jako świadek koronny.

Relacja z wydarzenia: Podczas wielkiego procesu lidera gangu w Kaohsiung, ponad 50 świadków nagle doznało „zbiorowej amnezji”. Wszyscy twierdzili, że nie pamiętają strzelaniny, która wydarzyła się w biały dzień na ich oczach. Okazało się, że gang wysłał do każdego z nich... bilet do kina na film o lojalności, z dopisanym numerem telefonu ich dzieci. To subtelne zastraszanie bez użycia słów jest znakiem rozpoznawczym tajwańskich triad.

■

1 Bardzo polecam film Outsider (2018, reż. Martin Zandvliet) o obcokrajowcu dołączającym do japońskiej yakuzy.

System polityczny w przykładach

Oficjalne struktury na poziomie państwowym i lokalnym (i na poważnie)

System polityczny na Tajwanie to unikalne połączenie zachodniej demokracji parlamentarnej z tradycyjną chińską biurokracją i lokalnym kolorytem. Koloryt już poznaliśmy – niektóre debaty polityczne często przypominają operę mydlaną lub walki MMA.

System polityczny Tajwanu (Republiki Chińskiej) jest unikalną hybrydą, która wyrosła z ideologii dra Sun Jat-sena, ojca założyciela nowoczesnych Chin. Choć na pierwszy rzut oka przypomina demokracje parlamentarno-prezydenckie jak Polska, diabeł tkwi w szczegółach strukturalnych.

Pentakameralizm: System Pięciu Władz vs Trójpodział Monteskiusza

W Polsce opieramy się na klasycznym trójpodziale. Tajwan realizuje wizję dr. Sun Jat-sena, który uważał, że zachodni model jest niepełny i podatny na korupcję urzędniczą.

Yuan Kontrolny (Monitorujący): W Polsce NIK bada wydatki, a Rzecznik Praw Obywatelskich interweniuje w sprawach skarg. Na Tajwanie Yuan Kontrolny to potężna izba, która łączy te funkcje z prawem do impeachmentu (stawiania w stan oskarżenia) urzędników państwowych. Może on nakładać nagany i usuwać z urzędu osoby, które naruszyły prawo lub zaniedbały obowiązki, działając jako „sumienie narodu”.

Yuan Egzaminacyjny to absolutny ewenement. W Polsce obsada stanowisk urzędniczych często budzi kontrowersje polityczne (nepotyzm). Na Tajwanie ta izba dba o to, by cała służba cywilna – od sędziów po pracowników technicznych – była wybierana na drodze skrajnie trudnych, apolitycznych egzaminów państwowych. System ten wywodzi się z wielowiekowej tradycji cesarskich egzaminów urzędniczych i ma gwarantować, że państwem zarządzają merytokraci, a nie nominaci partyjni.

Co dokładnie robi Yuan Egzaminacyjny w 2026 roku?

Jego rola nie uległa zmianie i obejmuje egzaminy państwowe: Organizacja maratonów egzaminacyjnych dla dziesiątek tysięcy kandydatów na urzędników, sędziów, lekarzy i architektów. Innym zakresem zadań jest zarządzanie kadrami – ustalanie zasad awansów, emerytur i ochrony prawnej pracowników budżetówki.

Yuan pilnuje też systemu „Seniority”: Dbanie o to, by staż pracy i kompetencje, a nie sympatie polityczne, decydowały o karierze w administracji.

Podsumowując, mimo że budynek Yuanu Egzaminacyjnego nad rzeką Jingmei w Tajpej bywa nazywany „najspokojniejszym urzędem na wyspie”, w 2026 roku pozostaje on nienaruszonym filarem tajwańskiej merytokracji. Przeciwnicy (głównie DPP) twierdzą, że to przeżytek z czasów Sun Jat-sena, który dubluje zadania rządu i generuje zbędne koszty. Chcą przenieść jego kompetencje do Yuanu Wykonawczego (pod Premiera).Zwolennicy/Konserwatyści (głównie KMT) uważają, że niezależność tej izby gwarantuje neutralność służby cywilnej. Dzięki temu, że to osobna władza, ministrowie nie mogą „po znajomości” zatrudniać urzędników – każdy musi przejść ten sam, obiektywny egzamin państwowy.

Relacja Prezydent – Premier: System Półprezydencki „Plus”

W Polsce Prezydent ma prawo weta, ale to Premier (wybierany przez Sejm) trzyma stery władzy wykonawczej. Na Tajwanie układ sił jest przesunięty znacznie bardziej w stronę pałacu prezydenckiego.

Nominacja bez wotum zaufania: Prezydent Tajwanu mianuje Premiera (Przewodniczącego Yuanu Wykonawczego) całkowicie samodzielnie. W przeciwieństwie do Polski, tajwański parlament nie głosuje nad wotum zaufania dla rządu. Powoduje to, że Premier jest de facto „podwładnym” Prezydenta. Jeśli Prezydent uzna, że Premier sobie nie radzi, może go odwołać w dowolnym momencie bez pytania posłów o zdanie. Czyni to Tajwan systemem znacznie bardziej stabilnym decyzyjnie, ale też mniej podatnym na parlamentarną kontrolę rządu niż w Polsce.

Parlament: Jednoizbowość i „Kwoty” dla Aborygenów

Polska posiada Sejm i Senat, co ma zapewniać refleksję nad prawem. Tajwan w 2005 roku uznał, że dwuizbowość spowalnia reformy i zlikwidował Zgromadzenie Narodowe, czyniąc Yuan Ustawodawczy jedyną izbą.

W RCh funkcjonuje zalegalizowanie reprezentacji mniejszości. W Polsce mniejszości (np. niemiecka) mogą liczyć na zwolnienie z progu wyborczego, ale nie mają „zaklepanych” miejsc. Na Tajwanie 6 ze 113 mandatów jest ustawowo zarezerwowanych dla rdzennej ludności (aborygenów). Wybierają oni swoich przedstawicieli w specjalnych, ogólnokrajowych okręgach wyborczych. Gwarantuje to, że głos pierwotnych mieszkańców wyspy jest zawsze słyszalny przy tworzeniu budżetu czy prawie o ziemi, niezależnie od wyniku partii na poziomie ogólnokrajowym.

Specyficzna Ordynacja Wyborcza i „Próg Przetrwania”

W Polsce stosujemy system proporcjonalny (metoda d’Hondta), który promuje wielopartyjność. Tajwan stosuje system mieszany (Single Member District Two-Vote), który jest bezlitosny dla mniejszych graczy.

Dwupartyjny Duopol: System tajwański premiuje dwie wielkie siły: błękitnych (KMT) i zielonych (DPP). Małe partie muszą zdobyć aż 5% głosów w skali kraju, by w ogóle wejść do parlamentu z listy krajowej. Ponieważ większość mandatów pochodzi z okręgów jednomandatowych (JOW), mniejsze partie są zazwyczaj „zmiatane” przez gigantów. W efekcie tajwański parlament jest areną starcia dwóch potężnych bloków ideologicznych, podczas gdy polski Sejm jest zazwyczaj bardziej rozdrobniony i skłonny do koalicji.

Brak uznania międzynarodowego i „Koncepcja 1992”

To najbardziej bolesna różnica. Polska jest podmiotem prawa międzynarodowego z pełnym uznaniem. Tajwan żyje w stanie zawieszenia dyplomatycznego.

Prawny Paradoks: Konstytucja Tajwanu wciąż formalnie definiuje państwo jako „Republikę Chińską”, której terytorium obejmuje także Chiny kontynentalne i Mongolię. W Polsce granice państwa są jasne i bezsporne. Na Tajwanie każda debata o polityce zagranicznej musi brać pod uwagę tzw. „Konsensus 1992” (lub jego odrzucenie) – niepisaną umowę o tym, że obie strony cieśniny uznają istnienie „jednych Chin”, ale interpretują to pojęcie inaczej. To determinuje każdy aspekt życia politycznego, od zakupu myśliwców po treść podręczników do historii.

Bezpośrednia Demokracja: Referenda jako „Broń Obywatelska”

Na Tajwanie progi wymagane do zorganizowania referendum są znacznie niższe niż w Polsce, a ich wyniki są wiążące i często ignorują wolę rządu.

Referendalny Boom był szczególnie widoczny w 2018 roku. Tajwańczycy głosowali nad 10 pytaniami jednocześnie (od małżeństw jednopłciowych po energetykę jądrową). W Polsce referenda są rzadkością i często kończą się zbyt niską frekwencją. Na Tajwanie prawo zostało zmienione tak, by ułatwić obywatelom bezpośredni wpływ na prawo, co prowadzi do sytuacji, w której rząd musi zmieniać kurs pod wpływem oddolnych inicjatyw, nawet jeśli są one sprzeczne z programem partii rządzącej.Na zakończenie wyjaśnijmy w poważnym tonie kulturę „Fizycznej” debaty parlamentarnej. To różnica, którą Polacy znają z YouTube. Podczas gdy w polskim Sejmie dochodzi do okrzyków i blokowania mównicy, na Tajwanie tradycją (choć niestety zanikającą) były fizyczne, często gremialne konfrontacje.

To teatr polityczny. Bijatyki w Yuanie Ustawodawczym nie są oznaką braku kultury, lecz specyficznym elementem strategii politycznej. Poseł, który „walczy” o mikrofon lub rzuca świńskimi podrobami (co miało miejsce w proteście przeciw importowi wieprzowiny), pokazuje swoim wyborcom, że jest zdeterminowany. W polskiej kulturze politycznej taki poseł prawdopodobnie straciłby poparcie; na Tajwanie często zyskuje status bohatera swojej bazy wyborczej, która oczekuje od niego bezkompromisowej obrony jej interesów.

Trzecia siła na scenie

Nota: niniejsza sekcja powstała na podstawie informacji własnych oraz informacji uzyskanych w czasie wywiadu z Sekretarzem Generalnym TPP, panem Tomem Chou (周台竹) przeprowadzonym przeze mnie w styczniu 2024 roku. Źródło konkretnych tez i faktów precyzuję wyłącznie na pisemne życzenie.

Partia Ludowa Tajwanu (TPP – Taiwan People’s Party) została założona przez Ko Wen-je, byłego burmistrza Tajpej, a chirurga-transplantologa z wykształcenia. Postać Ko była źródłem bardzo intensywnych emocji. W 2025 roku na stanowisku przewodniczącego partii zastąpił go Huang Kuo-chang (黃國昌) – polityk charyzmatyczny i bardzo radykalny w swoich wystąpieniach. Ustąpienie Ko to najbardziej dramatyczny moment dla partii. Założyciel TPP, Ko Wen-je, został uwikłany w głośne procesy dotyczące domniemanej korupcji (sprawa Core Pacific City).

W lukrowanych polityczną poprawnością, formalnych opisach DPP to obecnie najciekawszy „trzeci gracz” na tajwańskiej scenie politycznej.

Od wyborów w 2024 roku TPP posiada 8 kluczowych mandatów w 113-osobowym Juanie Ustawodawczym. Ponieważ ani rządzące DPP, ani opozycyjne KMT nie mają samodzielnej większości, TPP jest dysponentem tzw. „swing vote”, a więc mimo zaledwie ośmiu mandatów ma decydujący wpływ na rozgrywki między KMT i DPP. Taką władzę opisuje wietnie anglojęzyczny termin kingmaker – twórca królów¹.

W praktyce żadna ważna ustawa (w tym budżet obronny) nie przejdzie bez negocjacji z TPP. Partia ta wymusza na „starych” gigantach bardziej merytoryczną dyskusję nad detalami, zamiast czysto ideologicznych sporów. Krytycy po stronie DPP zarzucają „trzeciej sile” paraliżowanie prac rządu poprzez sojusze z KMT.

Jest jeszcze inne słowo, które świetnie opisuje naturę siły TPP – catch-all party (in. big-tent party). Dosłownie to „partia łap-wszystko”. W uproszczeniu to partia, która zbiera elektorat, niekompatybilny z dominującymi ugrupowaniami, zrażony lub zbuntowany wobec systemu.

Dzięki tym i kilku innym cechom TPP dokonało czegoś, co wydawało się niemożliwe! Niemal całkowicie przejęło elektorat młodych ludzi (20–35 lat), którzy czuli się porzuceni przez DPP albo zniesmaczeni konserwatyzmem KMT.

TPP wprowadziło do debaty i zarządzania elektoratem użycie mediów społecznościowych (YouTube, TikTok). Działacze i zwolennicy zamiast mówić o suwerenności czy historii, skupiają się na „sprawiedliwości mieszkaniowej”, niskich zarobkach i kosztach życia. To właśnie dzięki nim te „przyziemne” tematy stały się głównym nurtem debaty krajowej w 2025 i 2026 roku.

Nawiązując do rozdziału o imigracji oraz zakończenia (s. 229, s. 715), odpowiadam na niezadane pytanie. Nie, partia nie popełni samobójstwa politycznego w postaci kampanii nakłaniania kobiet do macierzyństwa, a więc powrotu do tradycyjnych obowiązków kobiet. Decydenci ideologiczni nie zamierzają też odesłać pracowników zagranicznych do domów, aby dać młodym-gniewnym szanse zapracowania na poprawę swoich życiowych perspektyw. Nie zamiera ją więc w tym celu namawiać młodzieży do startu życiowego z samego dołu – prac w zawodach 3D (s. 230), aktualnie wykonywanych przez imigrantów. A to właśnie jest praprzyczyną tego, że młodzi ludzie nie mają szans na założenie rodziny i dorabianie się tak, jak robili to ich rodzice.

Z reakcji i zachowania po postawieniu przeze mnie pytań zarówno Tomowi Chou (TPP), jak i reprezentantom dwóch dominujących partii (w przypadku DPP był to Vincent Chao). Temat jest tak silnym tabu na Tajwanie, jak i w reszcie państw Kolektywnego Zachodu.

Na początku 2026, w przeddzień 2026, TPP próbuje udowodnić, że nie jest „partią jednego człowieka”. Ich wynik w nadchodzących wyborach lokalnych (listopad 2026) pokaże, czy Tajwan na stałe przejdzie do systemu trójpartyjnego, czy wróci do duopolu Niebieskich i Zielonych. Podsumowując, to partia ludzi, którzy czują, że „stara polityka” kłóci się o Chiny, podczas gdy oni nie mogą pozwolić sobie na wynajęcie mieszkania.

Z całą pewnością w najbliższym czasie – w perspektywie 4–5 lat – dojdzie do mniej czy bardziej formalnej synchronizacji działań ze strony DPP i KMT w celu przyhamowania psującego im zabawę/szyki „intruza” .

Efektory „siódmej² władzy”: aktywiści na każdą potrzebę

Huang Kuo-chang był wiodącą postacią studenckiego Ruchu Słoneczników, którego kulminacją była okupacja parlamentu w 2014 roku. Wówczas 51-letni Huang stał w centrum wydarzeń jednego z największych epizodów wyjątkowej cechy społeczeństwa Tajwanu – ruchów oddolnych. To potężny fenomen i siła, która w dłuższej perspektywie ma potencjał wywrócenia do góry nogami tradycyjnych modeli funkcjonowania rządu i partii politycznych, w tym ich zdolności do prowadzenia inżynierii społecznej i manipulowania masami ludzkimi.

Taki stan spraw to oczywiście łakomy kąsek dla wszelkich grup i czynników zewnętrznych, które chciałyby uzyskać narzędzie oddziaływania na to, co dzieje się na Tajwanie. Z moich obserwacji i doświadczeń mogłaby powstać osobna książka specjalistyczna. Tu podam wam kilka przykładów pozytywnych i negatywnych.

Na Tajwanie powołano do życia platformę vTaiwan, na której obywatele mogą zgłaszać własne projekty ustaw lub brać udział w konsultacjach (np. w głośnej sprawie regulacji działania taksówek Ubera). Zamiast kłótni w mediach, system używa algorytmów, które grupują ludzi według opinii i szukają „punktów wspólnych”, zamiast pogłębiać podziały³. To sprawiło, że Tajwańczycy czują, iż mają realny wpływ na prawo między wyborami, co jest ewenementem w skali Azji.

Innym teoretycznie świetnym pomysłem jest inicjatywa budget.g0v.tw⁴. Projekt m.in. wizualizuje kompletnie niezrozumiałe dla laika raporty rządowe o wydatkach publicznych. Problemem tych inicjatyw jest to, że ludzie i tak głosują emocjami, albo cedują swoją sprawczość na zasadzie zaufania charyzmatycznej osobie. A charyzmatyczna osoba prowadzi swoje gry. Tak działa i będzie działać ludzka natura.

Oddolne ruchy studenckie mają tą paskudna właściwość, że obiektami oddziaływania są ludzie młodzi. Mają oni ideały i chęć zmiany świata na lepsze – i to jest potężna siła. Problemem jest jednak to, że młodzi idealiści nie mają doświadczenia życiowego i wprawy w rozgrywkach o władzę i kontrolę. Dadzą się więc łatwo rozgrywać jako mniej czy bardziej sterowna siła wpływająca swoją hałaśliwością bądź potencjałem do buntowania bardziej już żelaznego elektoratu.

Przykładem konfliktu ideologicznego, który w istotny sposób wpływa na bezpieczeństwo energetyczne Tajwanu, jest kwestia energetyki atomowej. Tajwan dywersyfikuje swoje źródła jak może, ale 30% zużywanego gazu odbiera z Kataru… Który właśnie w wyniku ataku bazujących w Iranie islamistów stracił około 30% swojej zdolności eksportowej. Wstępne szacunki mówią, że ich odbudowa potrwa więcej niż rok⁵. 18 marca 2026, w ChRL zaproponowało swojej „Wschodniej Autonomii”⁶ zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego w zamian za uznanie zwierzchnictwa. Oficjalny komunikat brzmiał: „Jesteśmy gotowi zapewnić rodakom z Tajwanu stabilne i niezawodne bezpieczeństwo energetyczne i surowcowe, aby mogli żyć lepiej”⁷.

Ruch antyatomowy na Tajwanie nie jest jedynie domeną inżynierów czy polityków. Aktywizm antyatomowy na Tajwanie to jeden z najsilniejszych i najskuteczniejszych ruchów społecznych, który przez dekady kształtował tożsamość polityczną wyspy. Ja sam, po zamknięciu ostatniej elektrowni atomowej na Tajwanie w 2024 roku, zostałem skrytykowany przez aktywistę powiązanego z TPP (trzecią siłą) za wspieranie „brudnej” energii.

Na Tajwanie, katastrofa w Fukushimie w 2011 roku, stała się traumatycznym ostrzeżeniem ze względu na podobne zagrożenie sejsmiczne. W 2013 roku powstał ruch „Matki przeciwko elektrowniom atomowym”⁸, który animowały celebrytki, żony wpływowych biznesmenów. W 2013 roku odbył się też jeden z największych protestów w historii wyspy – wzięło w nim udział ponad 200 000 osób, złączonych hasłem: „Nie chcę, aby moje dziecko dorastało w cieniu elektrowni”. Aktywiści ukuli też termin „Non-Nuclear Homeland” (非核家園), który stał się oficjalną strategią rządu DPP. Tajwan jako jeden z niewielu krajów na świecie zdecydował o całkowitym wygaszeniu energetyki jądrowej do 2025 roku.

Tajwańczycy mają też swój odpowiednik naszego Żarnowca – Elektrownię Lungmen (No. 4). To epopeja trwająca ponad 20 lat, która toczyła się pod znakiem konfrontacji ruchów oddolnych i rządu próbującego zrealizować miliardową inwestycję państwową. Projekt był zamrażany, wznawiany i ponownie blokowany kilkanaście razy. W 2014 roku jeden z liderów ruchu, Lin Yi-Hsiung (legendarna postać tajwańskiej demokracji), rozpoczął strajk głodowy, który doprowadził do ostatecznego wstrzymania budowy gotowego już obiektu.

Sednem problemu jest to, że dla Tajwanu dostęp do energii w sytuacji blokady wyspy przez ChRL lub w czasie wydarzeń podobnych do wojny US-Izrael-Iran w marcu 2026 roku jest kwestią życia i śmierci! Poddanie się zwierzchności Pekinu oznacza spacyfikowanie lokalnych elit politycznych i tradycji ruchów oddolnych przy którym niesławny biały terror będzie bajeczką dla grzecznych dzieci.

Inaczej, wzniosła i pełna pozytywnej energii aktywność obywatelska w sposób oczywisty obniża resilience (lepiej: antykruchość) Tajwanu. A przykład mamy przed oczami – Niemcy. Po zniszczeniu i zamknięciu swojej energetyki jądrowej mogą wciąż funkcjonować wyłącznie dzięki spalaniu najbrudniejszego paliwa, węgla brunatnego, dokupowaniu energii z atomu od Francji. Przy tym koszt funkcjonowania gospodarki i gospodarstw domowych wzrósł katastrofalnie dzięki… potężnej operacji psychologicznej osłanianej marketingowo przez ideologię „palącej się planety” i finansowane przez Rosję/Gazprom NGO-sy.

Ale równolegle istnieje też nie mniej ważny aspekt geopolityczny. Tajwan prowadził już dwa programy militarne. Ich uruchomienie miało być mechanizmem blokującym atak militarny ChRL. Amerykańska CIA wykryła oba programy i wymusiła ich zamknięcie. Właśnie te wydarzenie zmusiło decydentów RCh do stworzenia innego mechanizmu przetrwania – Krzemowej Tarczy w postaci dominacji w produkcji układów logicznych⁹. Japonia wedle ekspertów jest „o jedno przekręcenie śrubokręta” od skonstruowania funkcjonalnej broni.

Stany muszą pilnować na poziomie wywiadowczym, aby te i inne kraje, należące do systemu Pax Americana, opierały swoje bezpieczeństwo o współzależność z Ameryką, a nie własne zdolności. A funkcjonujące elektrownie to cały przemysł i wysiłek edukowania i szkolenia specjalistów obsługujących energetykę, a których błyskawicznie można skierować na front budowy broni.

Abyście mieli pełny obraz sytuacji, muszę dopowiedzieć jeszcze szczegóły co do zużytego paliwa, którym tak przejmują się aktywiści. Już od dawna istnieją technologie i typy reaktorów, które potrafią je wykorzystać. Przechowywanie zużytego paliwa także nie wiąże się z żadnymi możliwościami „wycieku”. Pręty uranowe, odpowiednio opancerzone i składowane, stanowią minimalne zagrożenie. Problem, podsumowując, jest stricte polityczny – zawierają one produkty rozpadu atomowego, wśród których znajduje się pluton.

Moim domysłem na podstawie poszlak jest to, że cały ruch przeciw energetyce atomowej jest animowany przez czynniki powiązane z CIA, a efektorami narracji są „usual suspects” – właśnie aktywiści i organizacje NGO. One zaś z samej swojej natury podlegają wrogim przejęciom. Przypominając ponownie, że w tej chwili mówię wyłącznie o hipotezach i domysłach, przywołuję oczywistą okoliczność. W zakresie energetyki jądrowej istnieje zbieżność ChRL i Stanów. Stany chcą uzależniać od siebie sojuszników, a dla ChRL słaba odporność na zakłócenia bezpieczeństwa energetycznego może okazać się kluczowa w przypadku decyzji o faktycznej blokadzie wyspy i odcięciu jej od dostaw energii. Problem importu LNG z Kataru, który powstał dokładnie w chwili pisania tego rozdziału, w marcu 2026 roku, jest idealnym przykładem. Jeśli jesienią, na początku sezonu grzewczego w Europie, zabraknie LNG na rynku międzynarodowym, a Amerykanie nie zaoferują swojego, nagle kurczak w panierce nie będzie kosztować 100 dolarów, a 150.

Ruch LGBT na Tajwanie to kazus wręcz idealnego sukcesu. Planiści zarządzający aktywnością definiowaną szyldem tego ruchu zdołali dostroić zarówno swoją ofertę dla elit (pomoc w awansie w strukturach władzy), jak i uczynić ruch wyjątkowo atrakcyjnym dla młodzieży, której dostarczany jest prestiż i możliwość kopiowania wzorców kulturowych płynących z USA, a więc postrzeganych za wyższe.

Tutaj naświetlę wam kwestie referendum dotyczące związków homoseksualnych, a zarazem zmiany definicji małżeństwa w Kodeksie Cywilnym. Kwestia została poddana pod decyzję obywateli jako część tzw. „megareferendum” z 24 listopada 2018 roku. Wyborcy odrzucili również włączanie promowania homoseksualizmu, zarażania dzieci fetyszami seksualnymi (m.in. autogynefilia) do programów nauczania w szkołach podstawowych i średnich.

Mimo tych jednoznacznych rezultatów rząd prezydent Tsai Ing-wen zrealizował agendę „obejściem”. Istot triku było to, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2017 roku, uznawał uznał brak legalizacji związków jednopłciowych za niekonstytucyjny. Decyzję o wprowadzeniu małżeństw mimo sprzeciwu narodu oparto na interpretacji prawnej, że referendum nie może unieważnić wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Nie zmieniono Kodeksu Cywilnego (czego domagali się konserwatyści w referendum), lecz stworzono specjalną, osobną ustawę o związkach osób tej samej płci. Dzięki temu rząd mógł powiedzieć: „Dotrzymaliśmy obietnicy z referendum (nie zmieniliśmy Kodeksu Cywilnego), ale wypełniliśmy nakaz Trybunału (umożliwiliśmy związki)”.

Dodatkowym zabiegiem było zastosowanie uniku językowego. Aby rozminować konflikt, oficjalna nazwa ustawy z 2019 roku, która zalegalizowała te związki, jest niezwykle długa i ostrożna: „Ustawa o egzekwowaniu i interpretacji Wyroku Trybunału Konstytucyjnego nr 748”.

W tekście ustawy unikano słowa „małżeństwo” tam, gdzie było to możliwe, zastępując je terminami technicznymi, choć prawnie dawało ono niemal identyczne przywileje. Był to czysto lingwistyczny zabieg mający na celu „zachowanie twarzy” przez obie strony sporu.

Tak właśnie rząd prezydent Tsai stworzył prawną strukturę, która pozwoliła „sygnalizować cnotę” i stać się liderem w Azji, jednocześnie w warstwie decorum „szanując” konserwatywny wynik głosowania. W kolejnych latach to, czemu sprzeciwili się obywatele, w tym wmawianie dzieciom, że urodziły się w złym ciele, ale za wyjątkiem jawnie prowadzonych kampanii chemicznej kastracji blokerami dojrzewania, wprowadzane jest, mówiąc najogólniej, chyłkiem.

W mojej prywatnej opinii sprawa jest wręcz idealną demonstracją fasadowości tego, czym dla przywództwa DPP jest/była wola ludu demokracja – obecna w nazwie ugrupowania.

Z perspektywy analizy tzw. efektorów, czyli instrumentów oddziaływania, Tajwan jest modelowym przykładem „infekcji”, in. wrogiego przejęcia przynajmniej części struktur władz politycznych i wprzęgnięcia ich do realizacji agendy zewnętrznej dla woli wyrażanej przez obywateli, a w tym przypadku rodziców.

Jedną z przesłanek potwierdzających taką wizję jest powstanie organizacji LGB International, będące w intencji założycieli próbą odseparowania się od „społeczności LGBT” będącej – w sposób oczywisty – obiektem udanego wrogiego przejęcia przez ekstremistów „T”. W uproszczeniu, to powszechna opinia w środowisku. Ekstremiści używają pozostałych grup skupionych pod hasztagiem LGBT, instrumentalnie wykorzystując idee tolerancji do unikania odpowiedzialności i rozliczalności lub mechanizmów demokratycznych. Tajwańskie referendum z 2018 roku jest tego idealnym przykładem.

Istotą problemu silnie zakorzenionej praktyki ruchów oddolnych jest to, że zjawisko formatuje mentalność i system motywacyjnym młodych ludzi w sposób, który sprzyja wrogim przejęciom i sterowaniu ruchami przez nie tylko natywne (tu Tajwańskie) służby. Sprzyja przejęciom przez przedsięwzięcia międzynarodowe.

Siłą rzeczy decydenci Republiki Chińskiej co prawda mają do dyspozycji efektory służące do sterowania losem wyspy i zarządzania jej bezpieczeństwem, jednak te instrumentarium jest tylko częściowo sterowne i częściowo podlega ich woli i sprawczości. Taka ograniczona kontrola jest po prostu naturę efektorów inżynierii społecznej w postaci „ruchów oddolnych”.

Na Tajwanie pojawiają się też problemy porywania tych ruchów przez rozmaite frakcje czy ośrodki władzy: czy to KMT, czy to DPP albo TPP… prowadzą walkę polityczną, której głównym wątkiem jest potrzeba zawłaszczenie grup aktywistów, układania sojuszy z zagranicznymi NGO itd.

Wspomnijmy przywołany powyżej Ruch Słoneczników z 2014 roku. Po pierwsze, jest oczywiste, że studentów ktoś wpuścił. Przejście przez ogrodzenie nie zrobiło się samo – studenci nie wykorzystali dziury w zardzewiałej siatce. Okna, przez które wtargnęli do budynków też nie otworzyły się ot tak. Otworzył je ktoś!

I tu dochodzimy do znamiennej możliwości/hipotezy. Oficjalną wersją jest ta, wedle której DPP użyła ruchu do tego, aby zablokować procesy uzależnienia gospodarczego i politycznego od ChRL, do którego zmierzał ówczesny prezydent Ma, rządzący z ramienia KMT. Ale i sam KMT lub jego frakcja, lub jakiś ośrodek władzy ze strony „służb” zainscenizował całe wydarzenie… gdyż stałoby się ono tzw. force majeure (siłą wyższą), która otworzyła drogę do tego, by nie zrealizować zobowiązań lub obietnic ze strony partnera negocjacji na linii KMT–KPCh.

Jeśli ktoś z was uważa, że bredzę, to poddaję pod przemyślenie sytuację z marca 2026 roku, kiedy to Iran ostrzelał obiekty cywilne w Dubaju, w sposób skokowy przyspieszając nieuchronny upadek hype otaczającego miasto i gigantycznego szwindlu na spekulacjach nieruchomościami inwestycyjnymi w tym mieście. Z jednej strony Iran de facto zrealizował akt wojny i spowodował straty liczone w miliardach USD, a z drugiej… Sprowadził force majeure, która zwolniła emira Dubaju, szejka Mohammed bin Rashid Al Maktoum z odpowiedzialności odszkodowawczej i wszelkiej innej.

Mówiąc prosto, dzieciaki bawią się w demokracje, a są instrumentami w rozgrywkach o władzę i o przyszłość Tajwanu, która jest całkowicie poza zasięgiem ich percepcji. Odwołując się do sceny polskiej, przywołam przykład Jerzego Owsiaka, który jako lider WOŚP cieszył się pełnym kryciem i immunitetem zapewnianym przez „służby”, co pozwalało mu stać się formą zagospodarowania i sterowania energią młodych ludzi – przez m.in. dostarczenie jej poczucia prestiżu, ważności. Problem pojawił się w rozciągniętym na lata procesie „wrogiego” przejmowania szlachetnej idei –która powinna być instrumentem jednoczenia Polaków ponad wszelkimi podziałami – przez jeden ośrodek polityczny.

Przemawia za tym m.in. powiązanie inicjatywy WOŚP z tzw. ruchem ośmiu gwiazdek”, za którym kryło się wulgarne hasło polityczne, ale przede wszystkim słynna afera z kampanią „Pokonajmy to zło!” z 2023 roku. Billboardy pojawiły się w okresie przedwyborczym, a pojawiające się na nich słowo „zło” było interpretowane jako odniesienie do partii PiS – przeciwników politycznych. Niewerbalne, umowne „mrugnięcia okiem” w tej kwestii były u animatorów inicjatywy puszczane zupełnie jawnie.

Co do „dzieciaków”, są one niezwykle skutecznym efektorem, a praktyki budowania własnej siły, które stosują do wpływania na życie społeczne… odczułem na własnej skórze. Byłem doksowany (naruszanie miru życia prywatnego), szkalowany, zastraszany i próbowano mnie pobić w czasie mojej obecności na festiwalach i ceremoniach aborygeńskich. W tych działaniach uczestniczyła m.in. osoba, którą wymieniam z nazwiska w aneksie. Gdybym nie stosował prewencyjnego nagrywania całej mojej obecności w wizytowanych plemieniach, moja reputacja mogłaby, zgodnie z intencjami agresorów, ucierpieć. Mam na przykład nagranie osoby, która obsługiwała stanowisko powitalne, próbowała mnie podpuścić do robienia zdjęć po tym, jak naczelnik wyprosił z miejsca ceremonii wszystkich (kilku) fotografów z poza plemienia. Ta sama osoba, zakładając że poszedłem za jej (nagraną) zgodą, następnie posłużyła się źle opisanymi zdjęciami i oskarżyła o robienie zdjęć bez pozwoleń.

Ten (i inne oddziaływania) były realizowane poza wszelkimi strukturami hierarchii plemiennych i bez wiedzy rodziców. W Jednym z epizodów córka naczelnika nawiązała interakcję ze mną twierdząc, że jej ojciec właśnie zakazał mi nagrywania pieśni, którą plemię ćwiczyło przed ceremonią. Obserwowałem te ćwiczenia w tym konkretnym plemieniu od lat – próbowałem nagrać całą pieśń bez odgłosu przejeżdżających samochodów – udało mi się dopiero kolejnego roku. A z tym akurat naczelnikiem znałem się i przyjaźniłem przez lata. Skonfrontowałem z nim zakaz – nic nie zakazywał. A co myśleliście?

Kilkanaście podobnych interakcji pozwala uogólnić obserwację. Ktoś te dzieciaki radykalizuje. Ktoś nimi kieruje przy budowie oddolnych struktur, o których starszyzna plemienna nic nie wie. Młodzież niezaangażowana przeciwnie – wie lub domyśla się, co jest grane. Z tego co mi wiadomo, nikt nie reaguje. Bez ingerencji starszyzn plemiennych i tych na poziomie całych ludów aborygeńskich, sprawa rozwinie się w coś naprawdę poważnego. Bo ktoś te dzieciaki radykalizuje i nie robi tego dla zabawy.

Podsumowując, podatność Tajwanu na przejęcia zewnętrzne są zadziwiające i trwają do dziś. Jest to niewątpliwie porażka „służb” chroniących mieszkańców wyspy. Aby dojść do tej konkluzji, wystarczy prześledzić powiązania ideologiczne i personalne z podmiotami propagującymi antyzachodnie, antykapitalistyczne i antycywilizacyjne narracje, wśród których prominentnym przekazem są opisane w zakończeniu narracje, w których kwestie seksualne (wyjątkowo silne tabu na mówienie o tej sferze) są rozdzielone od rozrodczości czy pogląd, jakoby dziecko w łonie matki było pasożytem. Tu z kolei trzeba złożyć ukłon szacunku mistrzostwu osób zarządzających sprawą na Tajwanie. W przeciwieństwie do 4B w Korei, na Tajwanie Nie mają nawet nazwy, którą można by ich etykietować.

Praktyki i codzienność administracji na poziomie lokalnym

Ostatnią sferą działalności politycznej i administracyjnej jest ta realizowana na szczeblu lokalnym. Podzielę się z wami dwoma ciekawostkami.

Najniższym, ale często najważniejszym szczeblem administracji jest li (里 – dzielnica/osiedle). Na czele stoi lizhang (里長; roboczo: menadżer) jest wybierany w głosowaniu powszechnym i jest postacią „od wszystkiego”. To on jest odpowiedzialny za komunikaty nadawane przez system głośników zamontowany na ulicach wiosek, a nawet rozstrzyga spory sąsiedzkie. Jego prawdziwy wpływ ujawnia się podczas wyborów. Lokalni kandydaci zabiegają o poparcie lizhangów, bo to oni mają bezpośredni i codzienny kontakt z każdym ważniejszym mieszkańcem w swojej okolicy. W praktyce dobry szef dzielnicy potrafi „dowieźć” głosy całej kamienicy a nawet sąsiedztwa czy wioski dla konkretnego kandydata lub partii.

Inna opowieść tyczy codziennych trosk osób pracujących w urzędach gminnych i powiatowych. Moje bardzo częste wizyty w tych miejscach, związane z fotografowaniem w czasie festiwali i ceremonii aborygenów, to cała skarbnica ciekawostek, które dla nas są z jednej strony zabawne, a z drugiej nie są niczym nowym.

Każdy na jakimkolwiek stanowisku powiązanym z decyzjami i odpowiedzialnością jest cyklicznie i często rotowany do innych obowiązków, często absolutnie niepowiązanych z doświadczeniem czy edukacją. System rotacji ma zapobiegać powstawaniu nieoficjalnych sieci wpływów. Podlegają mu i ci na samym dole hierarchii, i ci ponad nimi, aż do samej góry włącznie.

Na obszarach zamieszkanych przez aborygenów sama praca w urzędzie, ale też kandydowanie i wygranie pozycji sołtysa czy szefa powiatu jest ściśle zsynchronizowane z lokalnymi hierarchiami tradycyjnymi. Jest to zwłaszcza widoczne u Paiwanów, którzy jako jedyny lud wykształcili hierarchię arystokratyczną. Zabawnym dla samych Tajwańczyków docinkiem tych na dole jest stwierdzenie o kimś na ciepłej posadce, że jest biały i tłusty – od siedzenia w klimatyzowanym wnętrzu urzędu.

■

1 To osoba lub grupa mająca ogromny, zakulisowy wpływ na wybór lidera, polityka lub monarchy, sama nie ubiegając się o to stanowisko. To „szara eminencja” lub rozgrywający, który decyduje o sukcesji, często wykorzystując pieniądze, wpływy polityczne lub religijne

2 W Polsce czwartą władzą są media, a ja sam piątą władzą nazywam struktury organizacji NGO, które w naszym kraju są jednym z wielu typów narzędzi pozaprawnego i pozademokratycznego oddziaływania na decyzje i działania rządu. Na Tajwanie, w systemie zaprojektowanym przez Sun Jat-sena oficjalny aparat administrujący państwem to pięć władz (s. 285). Media są więc szóste, a NGO-sy i aktywiści – to władza siódma. „Służby” nie mają nadanego numeru. O służbach się nie mówi. Ani u nas, ani na Tajwanie.

3 Dokładnie na tej zasadzie działa mój własny projekt niepozwalam.pl. Praktyka jego konstruowania i użytkowania sprawia, że nie widzę w optymistycznych barwach faktycznej skuteczności pomysłu tajwańskiego.

4 Nazwa w miejsce litery ‚o’ zawiera „0” (zero); oficjalna strona rządowa to budget.gov.tw

5 Niniejszy wątek został napisany i zredagowany dn. 20 marca 2026 roku.

6 Tak nazywa Tajwan podmiot nachodzący moje konta społecznościowe, w domyśle powiązany ze służbami zarządzającymi narracją chińską.

7 https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2026-03-18/chiny-wykorzystuja-wojne-w-iranie-postawily-tajwanowi-warunek [dostęp: 2026-03-20].

8 媽媽氣候行動聯盟 momlovestaiwan.tw

9 Lektura obowiązkowa: rozdział „Tajwańska bomba atomowa” w mojej książce Przetrwanie lub zagłada państwa,

Część VI

Dookoła Tajwanu i z powrotem

Miasto Tajpej

Tradycyjna urbanistyka i współczesne problemy

Dla turysty na pierwszy rzut oka miasto wydaje się nieco chaotyczne, ale zbudowane wedle współczesnych, a najdalej dwudziestowiecznych koncepcji. Nic bardziej mylnego! Lokalizacja i projekt urbanistyczny miasta Tajpej to fascynująca synteza klasycznej chińskiej kosmologii, kolonialnej inżynierii i nowoczesnej metropolii.

[picture]

Artystyczna mapa rejonu miasta Tajpej z czasów japońskich. Widok w kierunku Północno-wschodnim (ok. 70 stopni).

Ten, kto wie, czego szukać, szybko odkryje, że u podstaw planowania urbanistycznego leży surowy porządek wywodzący się ze starożytnych tekstów rytualnych. Tradycyjne chińskie planowanie miast opierało się na osiach wyznaczających porządek świata. Stare Tajpej, otoczone niegdyś murami, zostało zaprojektowane zgodnie z zasadami feng-shui (風水; czyt. fong-szłej). Tak jak przy planowaniu tradycyjnego domostwa siheyuan, kluczem jest zasada osi północ-południe. Miasto jest „oparte” o góry na północy i otwarte na rzeki na południu i zachodzie. Taki układ miał zapewniać swobodny przepływ energii qi (氣) oraz ochronę przed negatywnymi wpływami.

Czytelnicy preferujący poruszanie się w przestrzeni „szkiełka i oka” ukontentują się pragmatycznymi wyjaśnieniami pakietu wytycznych nazywanych fengshui. Osłona od północy chroniła miasta i domostwa przed dotkliwie mroźnymi wiatrami, wiejącymi w kolebce chińskiej cywilizacji – na Równinach Centralnych. Otwarcie kanałów przepływu powietrza zapewniało brak mizmatów, czyli wodę i powietrze wolne od grzybów, pleśni i innych czynników, których chorobotwórczą naturę odkryła dopiero współczesna nauka.

Kwestie fengshui wpływały zawsze na prestiż, hierarchie i przesądy związane z biznesem i polityką, a więc na lokowanie rezydencji czy siedzib oraz rytuały i zachowania kurtuazyjne. Moim ulubionym przykładem jest ranga nauczyciela – w oficjalnych interakcjach sadzano takowegoż tak, by twarzą zwrócony był na wschód.

Ale bodaj najbardziej znaną miłośnikom kultury chińskiej jest reguła pozycjonowania władców, w tym przede wszystkim Syna Nieba, czyli cesarza. Ten zawsze zasiadał z twarzą zwróconą na południe. Taką pozycję zajmuje posąg Sun Jat-sena, czyli Ojca Narodu, w mauzoleum w Tajpej. W kierunku południa patrzy też posąg Czang Kaj-szeka aktualnie w porzuconej świątyni nieopodal miasta Taichung. Ja sam wykorzystuję powyższą wiedzę do psocenia i imponowania Tajwańczykom. O ile sytuacja pozwala, w firmach, w których mam wyznaczone spotkanie z prezesem lub właścicielem, zwykle przedstawiam się w chwili przybycia formułką w stylu: „Gdzieżże jest ten, który tutaj zasiada z twarzą zwróconą ku południu?”. W rzadkich, ale przez to cennych przypadkach, takim żartem udaje mi się zyskać szacunek, będący docenieniem mojej wiedzy o kulturze i historii.

Wróćmy do Tajpej. Planowanie miasta było projektem geomancyjnym. Zgodnie z zasadami fengshui, idealne miasto powinno być „objęte” przez góry i zasilane przez wodę. W Tajpej Góra Siedmiu Gwiazd (Qixing Shan) i pasmo Datun na północy służą jako „Smoczy Grzbiet” (w przenośni: Góra-Plecy), chroniący miasto przed negatywnymi wpływami z północy, podczas gdy rzeki Tamsui i Keelung pełnią rolę życiodajnych arterii.

Budowniczowie w XIX wieku mierzyli osie miasta tak, aby główna linia północ-południe idealnie korelowała z Gwiazdą Polarną. To dążenie do harmonii z kosmosem miało zapewnić stabilność rządów cesarskich na wyspie, która była wówczas uważana za niespokojne pogranicze. Do dziś układ ulic w starym centrum zachowuje ten rygorystyczny, ortogonalny charakter.

Fundamentem starego Tajpej (dzisiejsza dzielnica Zhongzheng¹) była ścisła interpretacja klasycznego dzieła Rytuały dynastii Zhou². Tekst ten określa idealny plan miasta jako kwadrat z bramami po każdej stronie, zorientowany według stron świata, co ma odzwierciedlać porządek niebiański na ziemi.

Zgodnie z zasadą przodkowie (świątynia) powinni znajdować się po lewej, ołtarze ziemi po prawej, pałac z przodu, a targowisko z tyłu³. Tajpej, budowane pod koniec dynastii Qing przez gubernatora Liu Mingchuana, starało się zachować tę hierarchię, co widać w pierwotnym rozmieszczeniu urzędów i świątyń wewnątrz murów miejskich.

Pięć bram, symbolika murów oraz Wielki Mur, którego nie ma

Oryginalne mury miejskie z XIX wieku miały pięć bram. Co ciekawe, północna brama (Beimen) nie jest ustawiona idealnie na północ geograficzną. Oś miasta została celowo lekko odchylona od idealnego – magnetycznej północy – tak, aby „spojrzeć” w stronę góry Beitou. Zgodnie z regułami geomancji, takie ustawienie pozwala na swobodny przepływ energii qi z gór do centrum administracyjnego⁴.

Tajpej było ostatnim miastem w Chinach zbudowanym według tradycyjnych reguł wznoszenia murów obronnych. Mury te przetrwały jednak tylko około 20 lat – Japończycy zburzyli je, by stworzyć szerokie bulwary i linię kolejową. Dziś ślad po dawnych murach wyznaczają trzy główne aleje (Zhongshan, Ji’nan i Aiguo), tworząc „duchowy zarys” dawnej fortecy. Oryginalne mury Tajpej, ukończone w 1884 roku, miały pięć bram, z których każda niosła głęboki przekaz konfucjański. Najważniejsza, Brama Północna (Cheng’en Men 承恩門), oznacza „Przyjmowanie Łaski Cesarskiej”. Była to jedyna brama zachowana w nienaruszonym, surowym stylu dynastii Qing i dziś stanowi najważniejszy łącznik współczesnego miasta z jego historią.

W przeciwieństwie do bram Pekinu, bramy Tajpej budowano z myślą o obronie przed piratami i najeźdźcami. Ich rozmieszczenie odzwierciedlało chińską Teorię Pięciu Elementów (wuxing 五行). Północna brama to Woda, a południowa – Ogień tworzyły razem tzw. oś stabilności. Starożytna reguła głosi: „Woda dąży w dół, ogień bucha w górę”⁵, co mistrzowie geomancji interpretowali jako konieczność zrównoważenia tych sił w planie miasta.

Ciekawostką jest Brama Mała Południowa (Lizheng Men 麗正門), ufundowana przez bogaty ród Lin z Banqiao, aby ułatwić jego członkom dostęp do miasta. Kazus ten idealnym przykładem na to, jak tradycyjne planowanie miejskie w Chinach łączyło surową państwową hierarchię z prywatnym kapitałem i lokalnymi klanami.

Japońska przebudowa i paradygmat „Paryski”

Po 1895 roku Japończycy zburzyli mury miejskie Tajpej, zastępując je szerokimi bulwarami obsadzonymi drzewami, co miało naśladować Haussmannowską przebudowę Paryża⁶. To wtedy Tajpej zyskało przydomek „Paryża Wschodu”. Japończycy wprowadzili siatkę ulic z parkami i nowoczesną kanalizacją, ale co znamienne, zachowali centralną oś wyznaczoną w czasach Qingów.

Architektura tego okresu, jak Biuro Gubernatora (dzisiejszy Pałac Prezydencki), to neoklasycyzm zmieszany z elementami renesansu… ale wciąż osadzony na fundamentach chińskiej geomancji. Japońscy architekci, tacy jak Matsunosuke Nomura, byli zafascynowani chińskim układem miasta i starali się go wzmocnić, nadając mu przy tym monumentalną, zachodnią formę. Pamiętajmy przy tym, że największą siłą kształtującą z zewnątrz cywilizacją japońską były wpływy z kontynentu – z Chin.

W samym centrum tradycyjnie zaplanowanego miasta stoi Pałac Prezydencki, który... kompletnie nie pasuje do chińskiej architektury. Został zbudowany przez Japończyków w stylu neorenesansowym na planie litery „日” (słońce – symbol Japonii). To ciekawy przykład tego, jak kolonialna architektura „przełamała” tradycyjne chińskie linie zabudowy.

I być może to tutaj jest idealne miejsce w tej książce na to, aby podzielić się spostrzeżeniem niezwykle celnym, może nawet doniosłym. Odnosi się ono nie tylko do architektury, ale także mentalności, obyczajowości i ogólnie do całej wyspy. Zazdroszczę osobie, która je sformułowała:

Gdyby Chiny i Japonia zrobiły sobie dzieciaka, to pociecha wyglądałaby właśnie jak Tajwan.

Relacje z tamtego okresu zawarte w Taiwān Ri Ri Xinbao (臺灣日日新報) opisują Tajpej jako miasto „higieniczne i uporządkowane”. Było to kontrastem dla wcześniejszych, ciasnych uliczek. To nałożenie japońskiego modernizmu na chiński szkielet stworzyło unikalny „palimpsest” miejski, który definiuje charakter dzisiejszego dystryktu⁷ Zhongzheng.

Dzielnica Xinyi – nowoczesna „Głowa Smoka”

Dzielnica Xinyi, w której znajduje się ratusz i wieżowiec Taipei 101, to efekt planowania z lat 70. i 80. XX wieku, które miało przenieść centrum ciężaru miasta na wschód. Została zaprojektowana jako tzw. „super block” z szerokimi chodnikami i estakadami dla pieszych, co jest odejściem od ciasnej zabudowy starego Tajpej.

Mimo nowoczesnego wyglądu, Xinyi jest planowane zgodnie z ideą „Smoka i Tygrysa”. Północna część dzielnicy (Smok) jest przeznaczona na budynki rządowe i stabilność, podczas gdy południowa i wschodnia część (Tygrys) na handel i ruch. Warto wspomnieć, że takie nowoczesne zastosowanie klasycznego podziału przestrzeni miejskiej praktykowane jest także na kontynencie, choćby w mieście Xi’an, obok którego znaleziono słynną Terakotową Armię.

Współczesne opracowania chińskie, jak te publikowane przez Wydział Planowania Miejskiego NTU (National Tawian University), podkreślają, że dzielnica Xinyi to „miasto w mieście”, które miało uratować Tajpej przed zapaścią komunikacyjną. Dystrykt oferuje przestrzeń zaplanowaną od zera, ale wciąż respektującą osiowość i hierarchię budowli kluczowych dla logiki geomancyjnej całości.

Shilin i ślady letniej rezydencji

Dystrykt Shilin służy jako północna kotwica miasta, łącząc zurbanizowaną dolinę z dziką naturą gór, co jest kluczowe dla zachowania równowagi geomancyjnej całego Tajpej. Shilin na północy miasta skrywa Rezydencję Shihlin (dawny dom Czang Kaj-szeka). Wybór tego miejsca nie był przypadkowy – znajduje się ono u podnóża góry Yangming, co w klasycznym planowaniu chińskim jest zarezerwowane dla elit szukających ochrony i czystego powietrza.

Ogrody rezydencji są przykładem syntezy stylu chińskiego i zachodniego. Znajdziemy tam tradycyjne stawy z mostkami, które zgodnie z zasadami fengshui mają spowalniać bieg energii i zatrzymywać pomyślność. Jak podaje klasyk ogrodnictwa Yuan Ye, „choć stworzone ręką człowieka, wygląda jak dzieło natury”⁸.

Ten wzorzec – rezydencja u podnóża góry, zorientowana na południe, z wodą z przodu – jest wzorcem, a jakże mogłoby być inaczej, cesarskich pałaców letnich.

Świątynia Smoczego Wzgórza (Longshan Si)i „Wioska Świątynna”

W dystrykcie Wanhua, najstarszej części Tajpej, rozkład ulic i budynków orbituje wokół Świątyni Longshan. Jest tak dlatego, że w dawnych Chinach to nie ratusz, a świątynia była sercem miejskiego życia. Ulice wokół Longshan rozchodzą się organicznie (ale na planie siatki z kątami prostymi, a nie koncentrycznie), tworząc gęstą sieć handlową, która przypomina strukturę tradycyjnych miast portowych Południowych Chin, zwłaszcza prowincji Fujian.

[picture]

Główny budynek świątyni Longshan w Tajpej. Fot. Artur Radny.

Świątynia jest ustawiona według zasady „Smoczego Wejścia i Tygrysiego Wyjścia” – wierni wchodzą prawą bramą i wychodzą lewą, co wymusza specyficzny ruch odwiedzających, a wcześniej także ruch pieszy i decyzje zakupowe wokół całej świątyni, a więc i rozlokowanie sklepów i straganów… A więc i czynszów płaconych przez sprzedawców.

Architektura świątyni z dachem typu „jaskółczy ogon” (symbolizującym wysoki status i aspiracje niebiańskie) dominowała kiedyś nad niską zabudową starego dystryktu. Wanhua jest przykładem na to, że w chińskim planowaniu miasto dzieliło się na „część oficjalną” (sztywną i osiową) oraz „część ludową” (organiczną i skupioną wokół rynków przyświątynnych).

Ren’ai – aleja wentylacyjna i reprezentacyjna. I strategiczna… I tak dalej…

Aleja ta to bodaj najpiękniejsza ulica Tajpej, będąca szerokim pasem zieleni przecinającym miasto. Jej szerokość i nasadzenia drzew nie są tylko kwestią estetyki, ale pełnią rolę „wentylacji” miasta. W klasycznej teorii miast chińskich, szerokie drogi miały zapobiegać rozprzestrzenianiu się pożarów i umożliwiać szybki ruch wojsk.

Japończycy, a później rząd Kuomintangu oparli się o tę koncepcję, tworząc system dróg promienistych, które zbiegają się w pobliżu kluczowych miejsc, takich jak Mauzoleum Sun Jat-sena. Takie monumentalne planowanie jest echem reguł i symboliki, które uformowały się w głębokiej chińskiej starożytności. Ma na celu wywołanie u obserwatora poczucia majestatu i sprawności funkcjonowania państwa. Nawiązuje do tego passus księgi Han Fei Zi: „Fundamentem wszelakich spraw jest najpierwej uporządkowanie dróg”⁹.

Układ i postrzegane funkcje, jakie spełnia aleja Ren’ai jest dowodem na to, że nowoczesne Tajpej potrafiło zaadoptować imperialne zamiłowanie do skali i szerokich perspektyw w celu poprawy jakości życia, w tym jakości powietrza, mieszkańców w gęsto zaludnionej metropolii.

Strażnik Północy: Grand Hotel na Yuanshan

Usytuowany na wzgórzu Yuan¹⁰ (圓山), Grand Hotel ze swoją jaskrawoczerwoną fasadą i złotym dachem, jest najbardziej rozpoznawalnym przykładem architektury neoklasycyzmu chińskiego. Został zbudowany w miejscu japońskiej świątyni Shinto, co było aktem symbolicznego „odzyskania” przestrzeni dla kultury chińskiej.

Hotel jest wręcz naszpikowany symboliką smoka – mówi się, że znajduje się w nim ponad 200 000 wizerunków tego mitycznego zwierzęcia – symbolu pierwiastka twórczego, sprawczego Yang. Z perspektywy planowania, budynek ten pełni rolę „ekranu” geomancyjnego, który zamyka widok z centrum miasta na północ, chroniąc Pałac Prezydencki przed „pustką” góry.

Wnętrze hotelu, z gigantycznymi kolumnami i kasetonowym sufitem, jest wzorowane na Zakazanym Mieście. Jest to architektura legitymizacji – budowla miała pokazywać światu, że Republika Chińska na Tajwanie jest prawdziwym depozytariuszem wspaniałości dynastii Ming i Qing. Smok, tu należy koniecznie dodać, od starożytności jest symbolem cesarskim¹¹.

Miasto pod Miastem

Mało znanym elementem planowania Tajpej jest jego gigantyczna struktura podziemna. Ze względu na zagrożenie tajfunami i potencjalne konflikty, Tajpej posiada jedną z najbardziej rozbudowanych sieci schronów i pasaży podziemnych na świecie. Główny dworzec kolejowy to wielopoziomowy labirynt, który łączy metro, pociągi wysokich prędkości i centra handlowe.

Z perspektywy tradycyjnej, taki stan rzeczy da się interpretować w wyjątkowo interesujący sposób. Infrastruktura ukryta to wykorzystanie „świata cieni” (Yin) dla ochrony „świata światła” (Yang). Inżynier patrzy na świat inaczej: planowanie podziemne pozwala na zachowanie przepustowości na powierzchni, co w tak gęstym mieście jak Tajpej jest jedynym sposobem na uniknięcie paraliżu.

Współczesne opracowania, jak te z periodyku CommonWealth (天下雜誌), zauważają, że „niewidzialne Tajpej” jest równie ważne jak to naziemne. Mówiąc prosto, system odprowadzania wody deszczowej pod miastem, inspirowany japońską inżynierią i chińską hydrografią, jest tym, co pozwala miastu przetrwać coroczne ulewy, zachowując harmonię z żywiołem wody. Oto dlaczego jest to niezbędne.

Współczesne Tajpej musiało poradzić sobie z dużą ilością wody (miasto leży w niecce). Wiele szerokich arterii komunikacyjnych to w rzeczywistości dawne kanały irygacyjne i rzeki, które zostały przykryte betonem. Planowanie miasta polegało tu na walce z naturą, co z perspektywy fengshui było wyzwaniem – woda (symbol pieniędzy) została „ukryta”, co niektórzy mistrzowie geomancji uważali za ryzykowne.

Ale Niecka Tajpejska ma swoje prawa. To obszar o bardzo złożonej dynamice geologicznej. Były okresy, gdy miasto „tonęło” w tempie kilkunastu centymetrów rocznie (lata 60. i 70. XX wieku). Proces powstrzymano dzięki restrykcjom w wydobyciu wód podziemnych. W trzeciej dekadzie XXI wieku problem osiadania gruntu wciąż istnieje, choć w znacznie mniejszej skali. Według danych na 2024–2026 rok, średnie tempo zapadania się niecki wygląda tak, że większość niecki osiada w tempie od 1 do 8 mm rocznie. Jest to proces powolny, wynikający głównie z naturalnego zagęszczania się młodych osadów rzecznych (gliny i piasku), na których zbudowane jest miasto.

Istnieją punkty krytyczne, czyli rejony, w których proces jest znacznie szybszy ze względu na lokalne warunki geologiczne lub intensywne prace budowlane.

I tak Dzielnice Luzhou i Wugu: To historycznie najbardziej niestabilne obszary. Pomiary satelitarne (InSAR) wskazują, że w niektórych miejscach grunt może tu wciąż osiadać w tempie ok. 15 mm rocznie.

Obszary wzdłuż rzeki Keelung: Przekierowanie biegu rzeki w latach 90. pozostawiło po sobie miękkie, nasycone wodą grunty, które wciąż pracują. W miejscach dawnych koryt rzecznych notuje się osiadanie rzędu 9 mm rocznie.

Działa też składowa tektoniczna. Na zachodnim skraju niecki przebiega aktywny uskok Shanjiao (山腳). Powoduje on tzw. osiadanie tektoniczne, które jest niezależne od działalności człowieka. Uskok odpowiada za osiadanie około 1,72 mm rocznie w zachodniej części niecki. W rejonie centrum miasta jest to ok. 0,85 mm rocznie.

Ale nie całe Tajpej się zapada! Dzięki drastycznemu ograniczeniu pompowania wód głębinowych, w wielu miejscach poziom wód podziemnych podniósł się tak bardzo, że grunt zaczął się... lekko unosić. Geologowie nazywają taki proces terminem „zjawisko odbicia” (ang. uplift). W ciągu ostatnich dekad w centrum Tajpej odnotowano skumulowane „odbicie” gruntu o około 160 mm. Pomiary z lat 2021–2024 wykazały lokalne uniesienia gruntu o kolejne 3–4 cm w rejonach, gdzie nastąpiła największa regeneracja naturalnych systemów.

Podsumowując, Tajpej nie tonie już w sposób katastroficzny. Największym wyzwaniem dla inżynierów w 2026 roku nie jest ogólne zapadanie się niecki, ale nierównomierne osiadanie (różne tempo w różnych punktach), które może powodować pękanie fundamentów budynków i infrastruktury metra.

Inne ciekawostki

Uliczka Dihua i koncepcja „sklepu-domu”

Dihua to serce handlowe starego Tajpej. Słynie z handlu suszonymi towarami i ziołami. Jej architektura to klasyczny, poudniowo-chiński shophouse, gdzie parter służy do handlu, a piętra do mieszkania. Budynki są bardzo wąskie, ale niezwykle głębokie, co wynikało z dawnych podatków od szerokości elewacji.

Ten model planowania, typowy dla południowych Chin, tworzy na froncie tzw. „korytarze deszczowe” – zadaszone chodniki przed sklepami, które pozwalają kupującym poruszać się po mieście suchą stopą podczas monsunów.

Spacerując uliczką-bazarem zobaczycie również wpływy baroku japońskiego na chińskich fundamentach. Końcowy efekt to „architektura hybrydowa”, która odzwierciedla tożsamość Tajpej – miasta, które bierze to, co najlepsze z tradycji chińskiej (funkcjonalność handlowa), japońskiej (porządek i dekoracja) i lokalnej (odporność na klimat).

[picture]

Budynek tonglau w miasteczku centralnego Tajwanu.

Sklep na parterze, dom na piętrach

Budynek typu tonglau (w zapisie znakowym 通廊, w Kantonie określany jako 唐樓) to unikalna forma architektury miejskiej, która stała się symbolem historycznych dzielnic południowych Chin, Hongkongu oraz Tajwanu. Są to zazwyczaj wielopiętrowe kamienice o charakterze handlowo-mieszkalnym, których najbardziej rozpoznawalną cechą jest shophouse, czyli połączenie parteru przeznaczonego na sklep lub warsztat z wyższymi kondygnacjami służącymi za lokal mieszkalny. Charakterystyczny dla nich jest głęboki, wąski rzut oraz arkady wysunięte nad chodnik, które chronią przechodniów przed tropikalnym słońcem bądź ulewnym deszczem, tworząc publiczne przejście pod prywatną zabudową.

Różnica w zapisie między tonglau a tonglang wynika z odmienności dialektów oraz systemów romanizacji języka chińskiego. Zapis tonglang (通廊) opiera się na

systemie hanyu pinyin, używanym dla języka standardowego putonghua, w którym znak 廊 (oznaczający korytarz lub ganek) czyta się właśnie jako „lang”.

Nazwa zyskała światową sławę dzięki Hongkongowi, w którym dominującym językiem jest kantoński. W dialekcie kantońskim znak 樓 (lòuh – budynek/piętro) w odniesieniu do tego typu zabudowy wymawia się jak „lau”. Zapis tonglau (唐樓, zapis standardowy tanglou) odnosi się zatem dosłownie do „budynku Tang” w wymowie kantońskiej i to on stał się międzynarodowym terminem technicznym w architekturze kolonialnej Azji Południowo-Wschodniej. Trzeba tu koniecznie dodać, że tang odnosi się do dynastii Tang (VII–X w.) i służy czasem do desygnowania chińskiej tożsamości kulturowo-cywilizacyjnej w podobny sposób jak cząstka Han w „Chińczykach Han”, który to termin nawiązuje do jeszcze starszej złotej ery chińskiej historii – kilka stuleci starszego panowania dynastii Han.

W Hongkongu budynki typu tonglau przeszły fascynującą ewolucję, stając się świadkami dramatycznego zagęszczenia ludności. Ciekawostką jest fakt, że po II wojnie światowej, ze względu na deficyt mieszkań, wnętrza tych kamienic dzielono na miniaturowe boksy, a dachy często zamieniano w „nielegalne wioski” z prowizorycznymi szałasami. Jednym z najbardziej ikonicznych przykładów w Hongkongu jest „Błękitny Dom” (Blue House) w dzielnicy Wan Chai – rzadki przykład kamienicy z zachowanymi drewnianymi schodami i zewnętrznymi balkonami, który mimo nacisków deweloperów został odrestaurowany i służy jako żywe muzeum dawnych czasów.

Na Tajwanie architektura tonglau jest obecna jako qilou (騎樓 – dosł. „budynek jeździecki”). Posiada nieco inny rys historyczny, silnie związany z okresem japońskiej kolonizacji i późniejszą modernizacją. Nazwa odnosi się do sposobu, w jaki wyższe piętra budynku „dosiadają” chodnika. W architekturze qilou, parter jest cofnięty

względem elewacji frontowej, a wyższe kondygnacje są wysunięte do przodu i wsparte na filarach, co sprawia wrażenie, jakby budynek „jechał okrakiem” nad pasażem.

Na Tajwanie obowiązują specyficzne regulacje prawne dotyczące zadaszonych korytarzy. Choć parter jest własnością prywatną właściciela sklepu, musi on pozostać ogólnodostępny dla ruchu pieszego jako chodnik. Prowadzi to do nieustannych „wojen przestrzennych”.

Właściciele starają się wystawiać tam towar, składować przydomowy „pierdzielnik” lub parkować własne skutery. Ich przeciwnikiem są wszyscy inni użytkownicy skuterów, ze zdeterminowanymi minami szukający miejsc do parkowania. W tym konflikcie odpowiednikiem Colta Peacemakera (z ang. rozjemcy) w rękach mieszkańców są specjalne stalowe stelaże o szerokości ok. 1 metra, które wymuszają na skuterzystach pozostawienie przejścia z ulicy do chodnika i wejścia do sklepu.

Podsumowując, te chińskie kamienice to nie tylko obiekty budowlane, ale przede wszystkim socjologiczny zapis przetrwania i adaptacji. Ich wertykalna struktura – od gwarnego handlu na poziomie ulicy, przez rodzinne ołtarzyki na piętrach lub nawet parterach, aż po suszące się pranie na dachach – są wręcz ikonicznym elementem tutejszego sposobu życia.

Współcześnie kluczowe budynki, jak Taipei 101 czy pałac prezydencki, nadal są analizowane pod kątem geomancji. Budynek Taipei 101, ze swoją strukturą przypominającą bambus (symbol wzrostu) i gigantycznymi monetami na elewacji, został zaprojektowany tak, aby „zakotwiczyć” bogactwo w niecce Tajpej, odpierając negatywne „strzały” (shaqi 煞氣) płynące z ruchliwych skrzyżowań.

[picture]

Okrągłe Niebiosa, a w środku kwadratowy świat ziemski. Kosmologiczna symbolika przenika wszystkie sfery życia. Kształt starożytnych monet, w tym ceremonialnych, odzwierciedlał budowę świata.

Inną ciekawostką jest nazewnictwo ulic. Po przekazaniu Tajwanu Chinom, a więc w późnych latach 40. XX wieku, rząd RCh zmienił nazewnictwo tak, by odzwierciedlało mapę Chin kontynentalnych. Ulice o nazwach miast z północnych Chin znajdują się na północy Tajpej, a te z południa – na południu. Spacerując po mieście, poruszamy się po „miniaturowej mapie” Państwa Środka.

Tajpej i fengshui

Chińska geomancja to fascynujący konstrukt i kilka osób prosiło mnie o sporządzony z sercem opis tych kwestii. By stał się on kompletny, muszę dopełnić pakiet ciekawostek powyżej.

Idealną lokalizacją dla domostw i miast jest takie, które gwarantuje ochronę i bogactwo w myśl zasady góra-plecy i woda-front¹². Uzupełnia ją zasada: „Po lewej turkusowy smok, po prawej biały tygrys”¹³. Ta metafora równowagi stron w Tajpej odnosi się do symetrii budowli względem osi centralnej.

Ogólną zasadą jest „wszystkie rzeczy mają swoje miejsce” (gedeqisuo 各得其所). Zasada ta wywodzi się z klasyków starożytnych, sformułowanych za czasów dynastii Zhou i nosi nazwę Porządku Zhou. Nakazuje ona, że każdy element miasta – od targu po świątynię – ma swoje właściwe, rytualne miejsce.

Planowanie parków miejskich także realizowane jest zgodnie z tradycjami. Przy integracji architektury z krajobrazem głównym imperatywem jest „Choć stworzone ręką człowieka, wygląda jak dzieło natury”¹⁴.

Wszystkie te opisane powyżej starania tworzą ogólną wizytówkę miasta, a swoją nazwę mają nawet w kulturze Zachodu jako Duch Miejsca (Genius Loci). Chińskie powiedzenie di ling ren jie 地靈人傑 poucza, że „duch ziemi” (dobra lokalizacja i plan miasta) rodzi wybitnych ludzi i dość często używane w kontekście pomyślności Tajpej.

Celowe działanie mające zmieniać zwyczaje i modyfikować porządek to – w odniesieniu do wielkich miast – yifeng yisu 移風易俗. Odnosi się do wielkich przebudów miasta (jak ta japońska), które zmieniając architekturę, mają na celu zmianę form aktywności społeczeństwa.

W mniejszej skali, przy planowaniu przebiegu ulic, obowiązuje zasada złotego narożnika i nefrytowego pierścienia (Jinjiao yinbian 金角銀邊). Mówiąc prosto, narożne działki są najcenniejsze, gdyż to do nich klient zachodzi najczęściej. Zasadę tę da się wypatrzeć w czasie przechadzki uliczką Dihua, która w okresie noworocznym jest największym bazarkiem noworocznym dla całego Tajpej.

Rondo Jiancheng

Zupełnie nieopodal znajduje się miejsce, które miało pecha – rondo Jiancheng u zbiegu ulic Chongqing i Południowa Nankin. Pierwotnie zbieg głównych arterii miasta sprawiał, że ulokowane wewnątrz ronda firmy cieszyły się kumulacją pozytywnych cech geomancyjnych. To osobna, fascynująca opowiastka.

Rondo było przez dziesięciolecia uznawane za „serce” i „żołądek” Tajpej, a jego geomancyjna wartość wynikała z unikalnego układu urbanistycznego typu „centrum promieniście zbieżnych dróg”. W klasycznym Fengshui rondo to postrzegane było jako „Perła w centrum skrzyżowania”, która dzięki swojemu kolistemu kształtowi potrafiła łagodzić i kumulować pędzącą energię Qi płynącą z wielu kierunków. Zamiast pozwalać negatywnym „strzałom” energii shaqi uderzać bezpośrednio w budynki, rondo wprowadzało ruch wirowy, który transformował energię kinetyczną ulic w stabilny potencjał ekonomiczny, sprzyjający osiedlaniu się tam biznesu.

Z punktu widzenia geomancji, rondo Jiancheng pełniło funkcję tzw. „Wodnego Węzła” (shuikou 水口). W symbolice fengshui drogi są odpowiednikami rzek, a ruch kołowy – przepływem wody niosącym bogactwo. Ponieważ rondo łączyło kluczowe arterie prowadzące do starego dystryktu handlowego Dadaocheng, stało się naturalnym zbiornikiem energii finansowej. Kupcy wierzyli, że kolisty kształt placu zapobiega „ucieczce” pieniędzy, zmuszając fortunę do krążenia w obrębie lokalnych kramów i restauracji. To właśnie ta geomancyjna konfiguracja sprawiła, że rondo stało się wręcz legendarnym królem nocnych marketów, gdzie handel kwitł nieprzerwanie przez pokolenia.

Powodzenie lokalnych kupców było bezpośrednio wiązane z zasadą „Gromadzenia wiatru i zbierania wody” (zangfeng jushuǐ 藏風聚水). Rondo Jiancheng, będąc najstarszym tego typu obiektem w mieście, stworzyło specyficzny mikroklimat handlowy, w którym energia qi była stale „doładowywana” przez napływających z różnych stron klientów. Wierzono, że centralny punkt ronda działa jak magnes, przyciągający pomyślność (fu 福), co przekładało się na niezwykłą żywotność tamtejszych punktów gastronomicznych. Nawet po licznych pożarach w latach 90., kupcy uparcie dążyli do odbudowy obiektu w tej samej lokalizacji, ufając w niezmienną moc tego „punktu smoka”.

Jako że istniał niemożliwy do rozwiązania konflikt interesów między miastem a właścicielami stanowisk i bud z jedzeniem, pojawiły się teorie spiskowe. Miasto chciało nowoczesnego budynku, kupcy chcieli zachowania tradycyjnego targu. Pożary rozwiązały ten impas.

Esencją sporu była wartość gruntów. Teren u zbiegu Chongqing i Nankin był wart wręcz górę pieniędzy. Stare prawo własności do stoisk blokowało inwestycje miasta. O dwa pożary z 1993 i 1999 roku próbowałem indagować lokalnych policjantów i starsze osoby, ale pozyskane „dane wywiadowcze” były całkowicie niekonkluzywne – choć dekadę wcześniej cała okolica gulgotała od plotek i teorii spiskowych.

Ostateczna śmierć ronda nastąpił w momencie modernizacji, gdy tradycyjna szklana konstrukcja (zaprojektowana przez zespół słynnego C.P. Wanga) zaburzyła przepływ energii. Miałem okazję jeść tam posiłek w 2004 roku, gdy mieszkałem w pobliżu. Ruch w tej rotundzie był słaby. Według mistrzów fengshui, nowy budynek był zbyt „przezroczysty” i „chłodny”, co sprawiło, że zgromadzona przez lata energia bogactwa rozproszyła się (san cai 散財).

Z geomancyjnego punktu widzenia, struktura ta przestała „trzymać” qi. Dodatkowo zmiana charakteru z marketu z budami na pasaż doprowadziła do upadku obrotu biznesów i ostatecznego wyburzenia nadziemnej części ronda w 2016 roku. To wydarzenie stało się dla mieszkańców Tajpej gorzką lekcją o tym, że nowoczesna architektura, która ignoruje tradycyjne zasady przepływu energii, może zniszczyć nawet najbardziej pomyślne miejsce handlowe.

Obecnie rondo zostało przekształcone w otwartą przestrzeń parkową, co w fengshui określa się mianem „Jasnej Sali” (míngtang 明堂) – szerokiej, czystej przestrzeni przed budynkami, która pozwala energii swobodnie oddychać.

Choć dawny gwar nocnego targu zniknął, nowa konfiguracja ma na celu uzdrowienie okolicy i przywrócenie harmonii po latach architektonicznych niepowodzeń. Dla okolicznych kupców rondo pozostaje symbolem „ducha miejsca”, przypominając, że w chińskiej tradycji sukces w interesach jest nierozerwalnie związany z umiejętnością ustawienia się w odpowiednim nurcie niewidzialnych sił ziemi i dróg.

Metro w Tajpej

Metro w Tajpej (znane jako MRT) jest uznawane za jeden z najlepszych systemów transportu miejskiego na świecie, regularnie zajmując pierwsze miejsca w rankingach czystości i punktualności. System uruchomiono w 1996 roku, zaczynając od 12 stacji w jednej linii. Już 10 lat później system składał się z 69 stacji. W 30 rocznicę uruchomienia, w bieżącym roku, potężna sieć ma już 138 stacji, które obsługują dwa miliony pasażerów dziennie!

[picture]

Peron jednej ze stacji metra w Tajpej.

Pierwszą cechą szczególną całego systemu są strefy bezpiecznego oczekiwania – są one objęte specjalnym monitoringiem wizyjnym 24/7. Jeśli pasażer (szczególnie kobieta podróżująca samotnie w nocy) czuje się zagrożony lub niepewnie, stanie w tej strefie gwarantuje, że pracownik ochrony patrzy na nią bezpośrednio przez kamerę, a w pobliżu znajduje się przycisk alarmowy.

W metrze w Tajpej obowiązuje absolutny zakaz jedzenia, picia, a nawet żucia gumy po przekroczeniu żółtej linii bramek. Nie chodzi tylko o śmieci. Tajwan leży w strefie subtropikalnej – resztki jedzenia natychmiast przyciągnęłyby mrówki, karaluchy i szczury, które mogłyby przegryzać kable i niszczyć elektronikę sterującą pociągami.

Każda linia metra ma swój unikalny sygnał dźwiękowy informujący o nadjeżdżającym pociągu. Nie są to zwykłe piski, ale krótkie kompozycje fortepianowe lub jazzowe, stworzone przez znanych artystów. Bramki przy wejściu również wydają różne dźwięki w zależności od rodzaju karty: karta studencka, karta dla seniora czy zwykła EasyCard mają inne sygnały dźwiękowe, co pozwala obsłudze stacji uszami wyłapać np. dorosłego korzystającego z tańszej karty dziecięcej.

Większość podziemnych stacji metra w Tajpej (szczególnie na liniach Czerwonej i Niebieskiej) została zaprojektowana jako potężne schrony przeciwlotnicze.

Konstrukcja: Ściany stacji są znacznie grubsze niż w typowych europejskich metrach, a wejścia są wyposażone w gigantyczne, stalowe wrota przeciwwybuchowe, ukryte za panelami dekoracyjnymi.

Zapas energii i wody: Każda stacja posiada własne systemy filtracji powietrza i generatory, które pozwalają tysiącom ludzi przetrwać pod ziemią w razie konfliktu lub katastrofy naturalnej.

Na większości stacji stoją stojaki z „parasolami grzecznościowymi”. Można wziąć parasol na jednej stacji i oddać go na dowolnej innej, niekoniecznie tego samego dnia. System ten opiera się w dużej mierze na uczciwości i wzajemnym zaufaniu. Skala zwrotów jest tak wysoka, że system działa od lat bez konieczności wprowadzania rygorystycznych kaucji.

■

1 Zhongzheng 中正; To imię grzecznościowe Czang Kaj-szeka, ale jednocześnie starochiński termin oznaczający „sprawiedliwy, fair”.

2 Zhou Li 周禮; a konkretnie rozdziału Kao Gong Ji (考工記).

3 Zuo zǔ you she, qian chao hou shi 「左祖右社，前朝後市」.

4 Jak podaje klasyczne źródło, taoistyczna Księga Pochówku z IV-V w. n.e (Zang Shu 葬書), „Energia rozprasza się na wietrze, a zatrzymuje przy wodzie” (「氣乘風則散，界水則止」).

5 Shangshu (尚書) mówi: Shuǐ yue run xia, huǒ yue yan shang 「水曰潤下， 火曰炎上」.

6 Gruntowna przebudowa i modernizacja miasta to wielka modernizacja stolicy Francji przeprowadzona w latach 1853–1870, za panowania Napoleona III. Pod nadzorem barona Georges’a Haussmanna średniowieczny Paryż został bezlitośnie przemodelowany na nowoczesną metropolię. Wyburzono m.in. ciasne zabudowania na rzecz szerokich bulwarów oraz ujednoliconych kamienic,

7 Pozwólcie, że będę używał tego określenia w miejsce „dzielnicy”. Podobnie, będę dalej posługiwał się japońską nazwą prefektura w miejsce anglojęzycznego „county” (pol. hrabstwo), a co na Tajwanie jest odpowiednikiem polskiego województwa.

8 (園冶): 「雖由人作，宛自天開」.

9 韓非子 「凡事之本，必先治路」. Passus ten nadaje się idealnie na podarek dla prezesa chińskiej firmu budującej infrastrukturę drogową.

10 Drugim znakiem w nazwie jest ‚góra’ (shan), a więc poprzedzanie pełnej nazwy chińskiej słowem góra czy wzgórze jest identycznym błędem jak powiedzenie góra Alishan.

11 Pełny tekst na ten temat: Symbolika smoka i władza cesarska, https://chiny.pl/artykul/203 [dostęp: 2026-01.14].

12 Bei shan mian shui 背山面水.

13 Zuo Qinglong, you Baihu 左青龍，右白虎.

14 Sui you ren zuo, wan zi tian kai 雖由人作，宛自天開.

Budynek Taipei 101

Gigantyczny „talizman”?

Najsłynniejszy budynek miasta, Taipei 101, to arcydzieło współczesnego fengshui. Jego bryła przypomina pęd bambusa, a więc symbol bogacenia się (fa 發), a przy tym także stos chińskich sztabek cennych metali – jak srebro czy złoto.

Liczba 8 jest bliskim homonimem słowa bogacić się. Z tego powodu czynsze w budynkach biurowych o numeracji takich jak 8 czy 88 są często znacznie wyższe. Zasada tyczy się także ósmego piętra. Na elewacji i logotypie budynku umieszczono symbole starożytnych monet, które mają przyciągać bogactwo do miasta. Bryła Taipei 101 składa się z 8 sekcji, z których każda ma osiem pięter. Restauracja i zamknięty hermetycznie pasaż widokowy dla turystów… Zgadliście! Jakże by inaczej – zajmuje 88 piętro. Jak widzicie, Tajwańczycy mają na tym punkcie lekkiego hysia. I przelazł on na mnie, gdyż niniejsza książka – zaoszczędzę wam kartkowania do spisu treści – także ma osiem części.

To oczywiście nie jest jedyny element symboliczny. Taipei 101 nie jest tylko drapaczem chmur; to pionowa interpretacja chińskiej pagody. Główny architekt C.Y. Lee oparł projekt na tradycyjnym chińskim postrzeganiu rytmu i powtarzalności, który widać m.in. w starożytnych wieżach strażniczych.

Budynek nie uniknął też standardowej japońskiej praktyki „ewaporacji” piętra 44¹. Czwórka to homofon słowa „śmierć”. W szpitalnych i hotelowych windach nie znajdziemy zwykle przycisku czwartego piętra – jest to zwykle piętro techniczne lub magazynowe, niedostępne publicznie. W Taipei 101 brak piętra 44 jest rekompensowany przez „poziom 43” oraz „42A”.

Zasady planowania kaogongji, które opisałem w poprzednim rozdziale, nakazują, aby najwyższe budowle górowały nad otoczeniem, aby komunikować się z niebiosami. Taipei 101 realizuje to w skali XXI wieku. Mało znanym faktem, nieco naciąganym, jest to, że budynek działa jak gigantyczny zegar słoneczny. Cień rzucany przez Taipei 101 na otaczający go park w dzielnicy Xinyi został uwzględniony w planowaniu przestrzeni publicznej, tworząc interakcję między nowoczesną architekturą a ruchem ciał niebieskich.

Wieżowiec kontra trzęsienia ziemi i tajfuny

Wieżowiec w strefie sejsmicznej, a przy tym nawiedzanej przez tajfuny to wyzwanie dla inżynierów. Zaprojektowanie i wdrożenie systemów przeciwpożarowych i stabilizujących budynek w czasie trzęsienia ziemi i przejścia tajfunu to zadanie szczególnie trudne, tym bardziej, że tak jak i przy innych podobnych projektach, konieczny był import wiedzy i doświadczenia spoza Tajwanu.

Planowanie budowy wieży Taipei 101, rozpoczęto w 1999 roku. Budowa została ukończona w 2004 roku. Do roku 2010, kiedy to oddano do użytku Burj Khalifa in Dubaju, Taipei 101 był rankingowany jako najwyższy na świecie. Projekt budynku, ale też i jego realizacja, to szczególne wyzwanie ze względu na współwystępowanie dwóch zagrożeń: trzęsień ziemi i tajfunów. Budynek został zrealizowany z zachowaniem najwyższych standardów oraz doświadczeń zebranych na całym świecie.

Tajfuny występujące w rejonie Tajwanu mogą oznaczać wiatry wiejące z prędkością do 200 km na godzinę (szósty, najwyższy poziom skali). Oznacza to, że parametry sztywności bryły budynku oraz jego aerodynamiki muszą spełniać zasadniczo inne normy niż te, które wystarczyłyby w innych regionach globu. Ciekawym aspektem jest to, że o ile siła wiatru jest zasadniczo przewidywalna, to jego kierunek już nie. Wynika to z natury tajfunów, które mają kształt wiru. Choć więc nadciągają nad wyspę Tajwan zwykle od zachodu, przynoszą wiatry wiejące pod dowolnym, a zarazem niemożliwym do przewidzenia kątem.

Zwiększanie odporności wieżowców na wiatr to cała gałąź inżynierii. Teoretycznie budynek o konstrukcji żelbetowej o sylwetce zbliżonej do Taipei 101 powinien przejawiać wychylenie trwające ok. 9 sekund. Modele projektantów pokazywały, że w przypadkach skrajnych wytrzymałość tajwańskiego wieżowca starczała zaledwie na 7 sekund. Konieczne było zastosowanie systemu aktywnego tłumienia wychyleń. Jego praca polega na zamianie energii mechanicznej wychyleń na energię cieplną potężnych siłowników. Wieżowce mające po kilkaset metrów bujają się nawet bez potężnych tajfunów, co może powodować nudności u pracujących i przebywających na wyższych piętrach ludzi. Aby zminimalizować bujanie stosuje się specjalne wygaszacze wiatru (ang. wind dumpers).

Realizacja: 1999-2004

Wysokość całkowita: 509 m

Najwyższe używane piętro: 439 m

Prędkość wind: 16,83 m/s

Plan i realizacja: C.Y. Lee & Partners

Na zdjęciu powyżej widzimy wygaszacz z Taipei 101, udostępniony do podziwiania dla turystów. Sfera ma średnicę 5,5 metra i waży 660 ton – 0,35% wagi całego budynku. Zbudowano ją z 41 warstw stalowych sztab. Jest drugim co do wielkości na świecie i jednym z dwóch dostępnych publicznie.

System siłowników wygasza do 40% oscylacji. System pozwala na aktywną redukcję zjawisk związanych z naporem wiatru… ale nie tylko. Drugim żywiołem zagrażającym budynkowi są trzęsienia ziemi. Nawet te stosunkowo niewielkie wstrząy sprawiają, że wieżowce jeszcze długo po kilkunastosekundowej serii wstrząsów potrafią się bujać i „napędzać stracha” mieszkańcom. Efekt da się odczuć nawet w dwudziestopiętrowych apartamentowcach. Budynek Taipei 101 zaprojektowano tak, aby oparł się wstrząsom o sile do 9 w skali Richtera.

System swój chrzest bojowy przeszedł w 2013 roku, gdy uderzył tajfun Soulik – budynek został poddany wiatrowi o sile 14 w skali Boforta. Sześćsettonowa bryła odchylała się o rekordowe 70 cm we wszystkich kierunkach. Budynek pokazał też swoją odporność na trzęsienia ziemi. W 2019 roku trzęsienie ziemi o sile 6,1 z epicentrum oddalonym o 130 km wychyliło wygaszacz o rekordowe 20 cm.

W rozwiązaniu dylematu konstrukcyjnego pomogły doświadczenia architektów z sąsiadującej z Tajwanem Japonii. Główną jednak rolę odgrywa nietypowa geometria ośmiu „pudeł”. Ich skośne ściany sprawiają, że obciążenia ścinające ram usztywniających elewację są przekazywane na konstrukcję trzonu na poziomie każdego uskoku.

Osobny wygaszacz wahań zainstalowano na konstrukcji szczytowej, tzw. pinaklu. Jemu z kolei zagrażały drgania wywołane przez wiatry o małej prędkości. Projektanci zdecydowali, że dwa mechanizmy tłumiące, każdy ważący 4,5 tony, zlikwidują zagrożenie.

Fundamenty konstrukcji

Tak jak w przypadku wielu miast na świecie, Tajpej ulokowane jest na wielometrowej warstwie osadów. Tej słabej nośności gruntu towarzyszy inna lokalna cecha, nasączona wodą niecka zapada się – nie aż tak alarmująco szybko jak grunt pod Mexico City, ale zjawisko tym bardziej wymusza opalowanie fundamentów aż do głęboko położonej skały macierzystej.

W przypadku okolic Taipei 101, gliny i warstwy koluwialne to 40–60 metrów. Pale wpuszczone są w skałę macierzystą na dodatkowe trzydzieści metrów. Projektanci zdecydowali, że wystarczającym zabezpieczeniem przed osiadaniem budynku będzie aż 550 pali. Spośród nich 380, każdy o średnicy 1,5 metra, unosi żelbetową płytę, na której wspiera się cały ciężar budynku. Po obrysie całej konstrukcji wpuszczono w grunt tzw. ścianę szczelinową. Sięgająca głębokości 47 metrów konstrukcja ma za zadanie m.in. odciąć dopływ wód gruntowych.

Siły oddziałujące (wiatr, wstrząsy tektoniczne) są redukowane przez masę betonowego wypełnienia kolumn nośnych oraz kratownice obwodowe, które je łączą. Newralgicznym miejscem wszystkich wysokich budynków są ich dolne sekcje. Siły ściskające i rozciągające słupy trzonowe i obwodowe są redukowane przez wspomniany wcześniej kształt ściętej piramidy oraz wybrane rozwiązanie konstrukcyjne: jest to tzw. megarama połączona kratownicami ze strukturą megasłupów na obwodzie.

Cechy szczególne i ciekawostki

Skalę trudności budowy jakiejkolwiek infrastruktury w terenach sejsmicznych dobrze ilustruje ilość stali potrzebnej do fundamentów tzw. półtunelu na szosie górskiej, co widać na zdjęciu obok. Widzimy na nim realizację tzw. półtunelu w miejscu narażonym na lawiny błotne i kamienne.

Bryła wieżowca ma kształt ośmiu „pudeł”. Ich kształt nawiązuje do kształtu historycznych sztab kruszców, ale jednocześnie usztywnia to konstrukcję i uodparnia na wiatry. Widoczne na zdjęciu wcięcia w narożnikach redukują skutki turbulencji. Drogą żmudnych eksperymentów projektanci odkryli, że uskokowe ukształtowanie narożników, z głębokością uskoku 2,5 metra, zapewni optymalne usztywnienie konstrukcji. Dolna sekcja budynku ma kształt ściętej piramidy, co dodatkowo uodparnia budynek na wychylenia – podnosi parametr sztywności bocznej.

[picture]

Zespół pomocy medycznej budynku. Fot. Zarząd budynku Taipei 101.

Zabezpieczenia ewakuacyjne

Ćwiczenia ewakuacyjne dla wynajmujących i obsługi budynku organizowane są dwa razy do roku. Rozmaite scenariusze pożarów omawiane są „na sucho”, a następnie ćwiczone. Ta praktyka nie odbiega od procedur powszechnie realizowanych na całym świecie. Rozbawił mnie jak najbardziej rozsądny wymóg organizatorów ćwiczeń, aby użytkownicy wynajmujący biura samodzielnie schodzili na sam parter, nawet jeśli ich biura znajdują się powyżej 60-go piętra. Taka przechadzka znakomicie sprzyja oswojeniu się z drogą ewakuacyjną i może zająć do 25 minut.

W wieżowcach takich jak Taipei 101 najistotniejszą kwestią zdaje się być sposób odprowadzania dymu w czasie pożaru. W przypadku pożaru dym wysysany jest przez dukty rozmieszczone przy ścianach zewnętrznych, a następnie wytłaczany poza obręb budynku przez szczeliny na platformach zewnętrznych na piętrach technicznych.

Nad prawidłowo realizowaną ewakuacją czuwa zespół ratowniczy (zdjęcie powyżej), którego członkowie są przeszkoleni do udzielania pierwszej pomocy, kierowania tłumem i utrzymywania porządku w czasie sytuacji zagrożenia.

Piętra techniczne

Za szczególnie interesujące uznałem piętra techniczne, które wbudowano pomiędzy osiem segmentów wieżowca. Znajdują się w nich szafy ze sprzętem ratunkowym i pakietami ratunkowymi, a nawet kran dostarczający wody pitnej.

Na każdym piętrze technicznym znajduje się zbiornik na wodę do gaszenia pożarów. Największy z nich mieści 62 tony wody, a najmniejszy – ulokowany na 94 piętrze – jedynie 2,5 tony. Zbiorniki są oczywiście rozmieszczone tak, aby ich ciężar równomiernie rozkładał się na konstrukcję budynku. Wodę do nich pobiera się z wodociągów publicznych, a do poszczególnych zbiorników wynoszone są przez trzy pompy po jednej na każdym z wyznaczonych pięter technicznych. Ciekawym rozwiązaniem, jakim pochwalili się oprowadzający mnie inżynierowie, jest to, że każdy ze zbiorników obsługuje nie segment bezpośrednio pod nim, ale ten poniżej. Dzięki temu systemy gaśnicze otrzymują wodę pod dodatkowym ciśnieniem.

Na zdjęciu poniżej widzimy panoramę miasta Tajpej – widok z jednego z wyłączonych z dostępu tarasów ewakuacyjnych – dostęp na wieżę powyżej możliwy jest wyłącznie dla wyspecjalizowanych ekip. Panorama w kierunku północnym, ku pełnemu restauracji z owocami morza miastu Danshui (in. Tamsui). Tam też uchodzi do morza rzeka przepływająca przez miasto.

Windy i słowo podsumowania

Wysokościowce stawia się z dwóch powodów: brak miejsca i cena gruntu, jak w Hongkongu, oraz z przyczyn prestiżowych, tak jak w Dubaju, dla którego Burj Khalifa jest symbolem bogactwa i magnesem dla inwestycji. Dumni właściciele budynku starają się wyróżnić w architektonicznym wyścigu zbrojeń jakimś detalem lub parametrem.

W przypadku Taipei 101 oprócz wysokości samego budynku takim szczególnym parametrem była winda wożąca turystów na taras widokowy. Winda porusza się w górę z prędkością 16 metrów na sekundę. Informacje promujące wieżowiec podają jednak wartość 1010 m/min – podkreślając dumnie przekroczenie bariery 1000 metrów.

Rekordowe osiągnięcia mają swoją cenę i ukryte skutki uboczne. Gwałtowna zmiana wysokości w górę jest mniej niedogodna dla pasażerów, niż w dół. Podobnie jak w innych wieżowcach, winda zwozi turystów znacznie wolniej. W przypadku Taipei 101 – z prędkością 540 metrów na minutę.

Prestiż międzynarodowy brzmi jak nie do końca racjonalny powód do inwestowania olbrzymich kwot w budowę imponującego wieżowca. Jednak brak rozsądku jest pozorny. Inżynieria jest potężnym narzędziem, a zdolność do sfinansowania i wzniesienia imponującego drapacza chmur jest często postrzegana jako pokaz narodowej siły i przewagi cywilizacyjnej. Konstrukcje takie jak Wieża Eiffla w Paryżu, Empire State Building w Nowym Jorku czy wieżowce Szanghaju generują prestiż i – mówiąc nieco filozoficznie – przyciągają tych, którzy chcą stać się częścią sprawnie działającej wspólnoty i dołożyć do niej swój wkład.

Ale wszystkie te konstrukcje, sięgające ku niebu i niczym palce wskazujące gwiazdy, są też przejawem czegoś dalece ważniejszego, wyrastającego ponad sprawy takie jak prestiż korporacji czy narodów. Są żywym świadectwem potęgi techniki i nauki, które stworzyła ludzkość. Te dwa potężne narzędzia dają ludziom ery nowożytnej możliwości większe niż mieli bogowie i czarnoksiężnicy opisywani w mitologiach i baśniach całego świata.

■

Tu, na drodze wyjątku, składam Nadzwyczajne Podziękowania Tajwańskiej Straży Pożarnej i zarządowi budynku Taipei 101 za zorganizowanie wyjątkowej w swoim zakresie sesji zwiedzania zakamarków budynku oraz prezentacji jego konstrukcji.

1 To nawiązanie do powieści Rok 1984 George’a Orwela. W rebrandingu piętra 4 i 44 przodują Japończycy. Z tego powodu w nieco starszej zabudowie, zwłaszcza w hotelach z windami, czwarte piętro nie istnieje. Czy to oznacza, że należałoby unikać piętra piątego?

Muzeum Pałacowe

Skarbiec chińskiej cywilizacji

Narodowe Muzeum Pałacowe w Tajpej (國立故宮博物院) to nie tylko skarbiec chińskiej cywilizacji, ale także symbol skomplikowanych losów Tajwanu w XX wieku. Zbiory te, uciekając przed wojenną zawieruchą, przebyły tysiące kilometrów. Swoje schronienie znalazły w podziemiach pod zielonymi wzgórzami dzielnicy Shilin.

Wśród eksponatów są najbardziej drogocenne zabytki chińskiej cywilizacji. Jest bardzo prawdopodobne, że w czasie ideologicznego terroru czasów rewolucji kulturowej na kontynencie, zostałyby zniszczone lub zdewastowane.

Historia muzeum w Tajpej zaczyna się od nadzwyczajnego wydarzenia, jakim była ewakuacja zbiorów z Zakazanego Miasta w Pekinie. Jak opisuje tajwański historyk Na Zhiliang (那志良), wieloletni kustosz i świadek tych wydarzeń w książce „Moje pięćdziesiąt lat w Muzeum Pałacowym” (我與故宮五十年), skarby spakowano do niemal 20 tysięcy skrzyń. Część zbiorów pozostała w Pekinie. Przez kilkanaście lat te tysiące skrzyń tułały się przez Chiny, unikając przejęcia przez japońską armię lub zniszczenia w działaniach wojennych. W 1948 roku ostatecznie trafiły na Tajwan.

Poważnym aspektem tej operacji był fakt, że podczas transportu morskiego przez Cieśninę Tajwańską, statki były przeładowane i narażone na ataki. Kuratorzy ryzykowali życiem, by chronić m.in. kaligrafie Wang Xizhi czy rzadkie porcelany z dynastii Song. Dla Tajwańczyków ta historia jest fundamentem tożsamości muzeum. To opowieść o przetrwaniu kultury w obliczu totalnej zapaści porządku cywilizacji – wojny.

Kiedy skrzynie dotarły do portu Keelung, nie było dla nich odpowiedniego budynku. Przez wiele lat bezcenne zabytki były przechowywane w cukrowniach i jaskiniach w środkowym Tajwanie. Kuratorzy walczyli z wilgocią i termitami, sami mieszkając w prymitywnych warunkach.

Nadzwyczajnym sukcesem było to, że mimo tysięcy kilometrów podróży, przeładunków na ciężarówki, statki i pociągi, prawie żaden z kluczowych zabytków nie uległ stłuczeniu. Cud. Cud, który pozwolił Tajwanowi stać się depozytariuszem najwspanialszych eksponatów chińskiej sztuki i ogólnie cywilizacji.

Obecny budynek muzeum w Shilin, oddany do użytku w 1965 roku, jest arcydziełem neoklasycyzmu chińskiego. Projekt miał za zadanie nie tylko zachwycać, ale i chronić. Zielone dachówki i żółte ściany nawiązują do architektury pałacowej, ale cała konstrukcja jest w rzeczywistości potężną fortecą z żelbetu.

Mało znanym faktem jest istnienie gigantycznego systemu tuneli wydrążonych w górze za głównym budynkiem. Wewnątrz góry znajdują się klimatyzowane schrony zdolne pomieścić całą kolekcję na wypadek wojny lub klęski żywiołowej. Te tunele są pilnie strzeżone i stanowią „ostatnią linię obrony” dla zgromadzonych tam skarbów.

Dostępu do zbiorów – tu oczywiście żartuję – broni hordy turystów z Kontynentu, dla których wizyta w muzeum jest najważniejszym punktem zwiedzania wyspy. Drugim strażnikiem zborów jest ich wielkość. Muzeum jest w stanie wystawić jednocześnie mniej niż jeden procent swojej kolekcji. Większość skarbów spędza dekady w ciemnościach górskich schronów, czekając na swoją kolej, by choć przez kilka miesięcy nacieszyć oczy zwiedzających.

Najsłynniejszym eksponatem muzeum nie jest złoto ani wielkie płótno, lecz mała rzeźba z jadeitu przedstawiająca kapustę pekińską (翠玉白菜). Zabytek ten pochodzi z Zakazanego Miasta w Pekinie i prawdopodobnie należał do konkubiny Jin z dynastii Qing. Biały trzon kapusty symbolizuje czystość panny młodej, a zielone liście – płodność.

Nadzwyczajnym i nieco śmiesznym fenomenem jest kult, jakim Tajwańczycy otaczają ten przedmiot. Przed „Kapustą” ustawiają się najdłuższe kolejki, a muzeum sprzedaje tysiące pamiątek z jej wizerunkiem – od breloczków po parasole. Stała się ona nieoficjalną maskotką Tajpej. Czasem irytuje to historyków sztuki, uważających, że w muzeum są tysiące cenniejszych obiektów.

Z przedmiotem wiąże się spore zamieszanie z 2007 roku. Wiąże się ono z wyrzeźbionymi we wręcz natchniony sposób podobiznami dwóch owadów w jadelitowych liściach: pasikonika i szarańczy. Ta ostatnia w kulturze chińskiej jest wyjątkowo pozytywnym symbolem licznego potomstwa. Rzeźbiarz wykorzystał naturalne pęknięcia i przebarwienia jadeitu, by ukryć wady materiału, zamieniając je w realistyczne żyłki liścia. Pełnię kunsztu odkryto dzięki powstaniu drobnego uszkodzenia czółka jednego z owadów, które powstało w czasie transportu na wystaw na południu wyspy. Incydent pokazał, że dla Tajwańczyków że jadelitowe warzywo jest częścią ich duszy narodowej.

Kamień w kształcie boczku jest gastronomiczne sacrum i drugim po „Kapuście” najważniejszym obiektem. Jest to kawałek jaspisu, który natura uformowała tak, że przypomina warstwę tłuszczu i skóry wieprzowej. Artysta nadał mu ostateczny szlif, barwiąc „skórę” i dodając pory.

Zabawnym aspektem jest fakt, że turyści często zgłaszają poczucie głodu po obejrzeniu tego eksponatu. Restauracja Silks Palace znajdująca się na terenie muzeum wykorzystała to całkowicie frontalnie, by serwować danie, które wygląda dokładnie jak kamienny boczek.

konserwacja tej jaspisowej wieprzowinki jest poważnym wyzwaniem dla kuratorów. Barwniki użyte setki lat temu, są wrażliwe na światło. „Boczek” rzadko opuszcza muzeum, a każda jego podróż zagraniczna (np. do Japonii czy USA) jest ubezpieczona na astronomiczne kwoty, przewyższające wartość wielu nowoczesnych wieżowców w Tajpej.

Muzeum posiada jedną z wersji słynnego zwoju „Wzdłuż rzeki podczas święta Qingming” (清院本清明上河圖). Jest to gigantyczna panorama życia miejskiego czasów dynastii Song, a więc dziewięć wieków temu. Wersja z Tajpej to jedna z wielu kopii i reinterpretacji starożytnego arcydzieła i sama w sobie jest unikalna. Ma 11 metrów, podczas gdy oryginał jedynie 5,28 metra. Namalowało ją pięciu nadwornych malarzy dynastii Qing, którzy pod inspiracją nadwornych jezuitów użyli technikę perspektywy zbieżnej, będącej w XVIII-wiecznych warunkach chińskich rewolucją. Obraz prezentuje ponad 4000 postaci, a każda z nich ma unikalny wyraz twarzy i strój. To „Facebook XVIII wieku”, dokumentujący każdy aspekt życia społecznego – od elit po żebraków.

Smutnym aspektem jest to, że oryginał zwoju ze względu na swoją długość i delikatność papieru może być rozwijany niezwykle rzadko – raz na kilka lat. Każda taka prezentacja w Tajpej przyciąga tłumy, które czekają po 5-6 godzin, by przez kilka minut móc spojrzeć na oryginał.

■

Północny kraniec wyspy

Odcinek wybrzeża od Tamsui (Danshui), przez północny cypel wyspy (North Coast), aż po klify Longdong przed wjazdem do Yilan, to najbardziej dramatyczny krajobrazowo fragment Tajwanu. W tej okolice na weekendowy odpoczynek jedzie niemal całe Tajpej. To tutaj masyw uśpionego wulkanu Datun (potocznie góra Yangming) wyrasta łagodnie z oceanu, aby górować nad miastem Tajpej od północy. To tutaj historia kolonialna wyspy miesza się z mitem o „złotej gorączce”. Oto miejsca warte naszej uwagi.

Fort San Domingo w Tamsui

To prawdziwy barometr historii Tajwanu. Fort został pierwotnie zbudowany przez Hiszpanów w 1628 roku. Następnie zniszczyli i odbudowali go Holendrzy. Czerwone mury podkreślają pochodzenie nazwy potocznej – „Zamku Czerwonowłosych” (Hongmao Cheng) – co odnosiło się do koloru włosów Holendrów. Budynek służył za konsulat brytyjski do 1972 roku, a został formalnie zwrócony rządowi Republiki Chińskiej dopiero w 1980 roku, po skomplikowanych negocjacjach dyplomatycznych. Był to ostatni kawałek obcej ziemi na Tajwanie.

Armaty stojące obecnie przed fortem niegdyś wymierzone były w statki wpływające do ujścia rzeki Tamsui, pilnując handlu opium i herbatą. Port Tamsui był tzw. portem traktatowym, podległym jurysdykcji obcych mocarstw.

Cypel Shimen (dosł. kamienne wrota) to rejon, w którym znajdziemy wiele kawiarni otwartych w skorodowanych szkieletach rezydencji, wybudowanych w latach osiemdziesiątych. Dla mieszkańców Tajpej są one malowniczymi, ruinami, budzącymi trudny do zdefiniowania sentyment. I tak Shimen stało się stolicą „estetyki upadku”, przyciągając fotografów nie tylko formacjami skalnymi, ale romantyczną, nieco post-apokaliptyczną scenerią wyszła spod ręki człowieka.

Lokalną ciekawostką jest lokalny słynny szyld laozipai (zob. s. 650), sklepik Shimen Shiba Wang Gong Zongzi. Pierwotnie był miejscem na posiłek dla pobliskiej Świątyni Ośmiu Nieśmiertelnych. Obecnie jest jednym z kultowych i obowiązkowych miejsc, w których przybysze muszą koniecznie kupić i zjeść zongzi – zawiniętą w liść porcją kleistego ryżu z kawałkiem mięsa. Ustawiają się w tym celu w kolejki jak lemingi cierpliwie czekając czasem i godzinę. Nigdy nie zrozumiem tego fenomenu oblegania laozihao.

Latarnia Fugui Jiao (富貴角燈塔) to najdalej wysunięty na północ punkt wyspy. Ma nadzwyczajnym znaczenie nawigacyjne. Zbudowali ją Japończycy w 1897 roku – była pierwszą latarnią na Tajwanie wyposażoną w potężną syrenę przeciwmgielną. W tym regionie mgły bywają wyjątkowo gęste, a katastrofy statków od stuleci są w całym rejonie znacznie częstsze niż w innych odcinkach wybrzeża wyspy.

Już za miastem portowym Keelung dotrzemy do najbardziej ikonicznego miejsca regionu, wioski Jiufen (九份). Nazwa „Dziewięć Porcji” pochodzi z czasów, gdy w wiosce mieszkało tylko dziewięć rodzin, a każda dostawa towarów z wybrzeża musiała być dzielona na dziewięć części. Wszystko zmieniło się pod koniec XIX wieku, gdy odkryto tu złoto.

W czasie władania wyspą przez Japończyków przymusowi robotnicy, w tym alianccy jeńcy wojenni, pracowali w nieludzkich warunkach w pobliskich kopalniach miedzi i złota. W najbardziej niesławnym obozie Kinkaseki i kilku innych tysiące ludzi straciło zdrowie i życie w ciemnych tunelach pod malowniczymi domami wioski, w których i przy których teraz turyści raczą się herbatą i słodyczami.

Nadzwyczajne odrodzenie Jiufen nastąpiło po premierze filmu „Miasto smutku” (悲情城市) z 1989 roku. Był to pierwszy film, który poruszył temat zamieszek 228 – jego akcja toczyła się właśnie w Jiufen. Upadłe miasto górnicze zmieniło się w kulturalną legendę Tajwanu, nabitą ludźmi niczym zakopiańskie Krupówki w Sylwestra.

Przylądek Bitou Jiao – Szlak „Małego Muru Chińskiego”Bitou Jiao (鼻頭角) to „czubek nosa” północnego wybrzeża – dosłownie. Znajduje się tu jedna z najpiękniejszych ścieżek edukacyjnych na Tajwanie. Grzbiet góry, po którym wiedzie szlak, przypomina Mur Chiński, oferując wyjątkowy widok 360 stopni na ocean i góry. To nadzwyczajne miejsce, gdzie można podejrzeć proces podnoszenia się wyspy Tajwan wskutek naporu płyt tektonicznych. Pamiętajmy, że wyspa wynurzyła się z oceanu geologiczny ułamek sekundy przed pojawieniem się ludzi. Niech zerknę na zegarek… Tak, zaledwie 5 milionów lat temu!

Wyróżniając się budowlą jest latarnia morska Bitou Jiao, ale dostęp do niej jest często ograniczony ze względu na spadające kamienie. Okoliczne klify są nieustannie atakowane przez wstrząsy tektoniczne, tajfuny i prażące bezlitośnie słońce. Krajobraz zmienia się dosłownie z roku na rok.

Miejsce ma swoje smutne opowieści. Jedną z nich jest historia rybaków z pobliskiej wioski Bitou. Przez wieki żyli oni z połowu morskich ślimaków i ryb w niebezpiecznych prądach, gdzie spotykają się wody Cieśniny Tajwańskiej i Pacyfiku. Wiele rodzin straciło swoich żywicieli w tych wodach. Bardzo wiele.

Ciekawostką Bitou Jiao jest szkoła podstawowa, usytuowana tuż przy szlaku. Uczniowie mają tam prawdopodobnie najpiękniejszy widok z okien na świecie. Plusem ujemnym jest jednak to, że muszą znosić tysiące turystów zaglądających im do klas.

W Smoczej Jaskini (Longdong 龍洞) znajdziemy najstarsze i najtwardsze skały na Tajwanie –piaskowiec kwarcowy). Lokalni starcy wierzą, że w jednej z jaskiń pod wodą śpi smok, który swoimi ruchami powoduje nagłe przypływy. Skały te mają ponad 35 milionów lat. Ich surowość i pionowe ściany uczyniły z okolicy jaskini się najważniejszy ośrodek wspinaczki skalnej wschodniej Azji. Smutnym wątkiem są wypadki wspinaczkowe i utonięcia, które zdarzają się tu niemal co roku. Longdong jest znane z tzw. „fal-zabójców” (madogui), które potrafią pojawić się zupełnie niespodziewanie nawet przy bezchmurnej pogodzie i zmyć wędkarzy ze skał.

[picture]

Specjalistyczne buty wędkarzy. Do jazdy na skuterze zakładają ikoniczne biało-niebieskie klapki.

Niedaleko słynnego z piaszczystej plaży Fulong, na wzgórzu z widokiem na ocean, znajduje się klasztor buddyjski klasztor, którego nietypowa nazwa w dosłownym tłumaczeniu oznacza to „Miejsce Drogi Nie-rodzenia się na Górze Sępa” (Língjiù Shān Wúshēng Dàochǎng 靈鷲山無生道場).

Jest to jeden z najważniejszych ośrodków medytacyjnych na Tajwanie. Jego szczególną cechą jest to, że z uwagi na niemal ciągłe silne wiatry mnisi i mniszki mocują nakrycia głowy za pomoc tasiemek zachodzących pod brody. Rozmowy z tymi opiekunami świątyni, spacerującymi i siedzącymi pośród słynnych na cały świat pięciuset rzeźbionych postaci Arhatów – oświeconych, których liczba nawiązuje do starożytnych, pierwszych soborów buddyjskich.

■

Yilan i wybrzeża klifowe

[picture]

Widok z łączki dla paralotniarzy w kierunku na południe na miasto Yilan.

Droga z Ilan do Hualian

Są miejsca na Tajwanie, które we wręcz fascynujący sposób pokazują, jak trudnym przedsięwzięciem jest wybudowanie drogi, czy choćby szlaku pieszego. W większości górskich okolic inżynierowie mają do czynienia ze sprasowanymi i spetryfikowanymi osadami dennymi. Trzęsienia ziemi i obfite opady przy przechodzeniu tajfunów potrafią nie tylko akumulować swój wpływ, ale i radykalnie zmienić całą okolicę.

Pierwszą z dwóch najbardziej szokujących zmian, jakie dotknęły osobiście mnie samego, był niepozorny tajfun z lata 2023 roku. Spowodował on dokumentne przemeblowanie dolinki kilkanaście powyżej wioski Wushe, w centralnym Tajwanie. Było to idealne miejsce na biwak i nocleg: drewno na ognisko, czysta woda, zasięg GSM. To miejsce pewnego dnia przestało istnieć. Pędząca woda wymyła 400–500 metrów sześciennych osadów skalnych, które akumulowały się tam przez setki, jeśli nie tysiące lat.

Drugim miejscem było koryto rzeczne poniżej wioski Tongmen, kilka kilometrów od Hualien. Jeden z Tajfunów w tym samym roku wymył absolutnie wszystko do gołej skały. Całe gigatony osadów, zdające się być nie do ruszenia, przez które miejscowi rolnicy przez całe dekady kopali kanały nawadniające pola ryżowe… wszystko zmyło do morza.

Co ciekawsze, na liczących ok. 200–300 metrów wysokości wzgórzach nastąpiło przestrojenie systemu wód podziemnych. Nagle strumień powierzchniowy i ciek podziemny pojawił się dokładnie pod początkiem lokalnego mostu, co zagroziło jego zawaleniem w przeciągu jednego roku. Polna droga która wiodła do filarów tego mostu… przestała istnieć. W jej miejsce pojawiła się imponująca, długa, głęboka na dwa metry rozpadlina.

Jednym z wyjątkowych osiągnięć japońskich inżynierów początku XX wieku jest wybudowana i wykuta w nadmorskich klifach droga z miasta Yilan do Hualian. Pierwszy, pieszy szlak powstał w latach 1874–1876, a więc jeszcze za Mandżurów. Wyzwanie inżynieryjne było tak duże, że droga samochodowa powstała dopiero w 1932 roku. Była to trasa wąska, po której grupy samochodów poruszały się konwojami w ruchu wahadłowym. Do czasu oddania do użytku linii kolejowej w 1980 roku, było to jedyne połączenie lądowe Hualian z północą wyspy.

[picture]

Kara za złe parkowanie – wymierzona przez trzęsienie ziemi w kwietniu 2024 roku. Dwa miesiące później ten sam samochód został zalany tonami błota w czasie tajfunu.

[picture]

Mem internetowy grupy The Babylon Bee z dni po trzęsieniu ziemi z kwietnia 2024 roku.

Na początku trzeciej dekady naszego stulecia oddano do użytku cały ciąg nowoczesnych tuneli, które omijają znaczną część najpiękniejszych, a zarazem najniebezpieczniejszych miejsc. Ale nakład pracy na ich bezustanne uprzątanie z głazów i gruzu skalnego to syzyfowa praca. Po tym, gdy jeden z odcinków spad z listy priorytetowego naprawiania, po otwarciu tuneli, został dokumentnie zasypany w kilku miejscach tak dokumentnie, że drogowcy dali sobie spokój.

Odcinek na zdjęciu poniżej został wędkarzom zabrany przez trzęsienie ziemi w 2024 roku – ścieżkę nieodwołalnie zasypały tony kamieni. Obecnie do tego przepięknego miejsca, idealnego na biwak połączony z obserwacją wschodu słońca, można się jedynie wczołgać wyjściem awaryjnym tunelu samochodowego. Ale komu by się chciało?

Stare i nowe tunele zastępują trasy widokowe, ale mają swoje plusy… ale tylko dla motocyklistów i tylko w chodnych porach roku. Przejazd z Yilan do Hualien to około dwie-trzy godziny jazdy w słocie i chłodzie. Tunele, jako że ich środkowa część jest położona nieco w górę od wylotu, gromadzą ciepłe powietrze, wspomnienie upalnego lata.

■

[picture]

Opuszczone odcinki, uszkodzone przez trzęsienia ziemi i tajfuny, przyciągają wędkarzy.
Szlak Zhuilu w wąwozie Taroko, obecnie zamknięty.Fot. Taroko National Park Headquarters/Lin Maoyao (林茂耀).

Hualian oraz wąwóz Taroko

Szlak w górę wąwozu Taroko

Współcześnie bez problemu można przejechać motocyklem od wylotu Taroko na wschodnim wybrzeżu aż do Wushe, a dalej do równin na wschodzie. Szosa wspina się na wysokość 3200 metrów n.p.m. Zanim Japończycy wybudowali ją w latach 1914–1933, szlak Zhuilu wykuty w klifach, prowadzący w głąb terenów plemiennych ludu Truku, miał w najwęższych miejscach zaledwie 30 centymetrów! Dziś ten przepiękny i niebezpieczny szlak został zamknięty dla turystów – akumulujące się przez dekady uszkodzenia przez tajfuny i trzęsienia ziemi sprawiły, że człowiek w końcu przegrał walkę z Naturą.

[picture]

Współczesna szosa prowadząca w górę Taroko.Fot. Artur Radny.

Za przebicie drogi Japończycy zabrali się dopiero po krótkiej i gwałtownej wojnie z wojownikami plemion Truku. Aby przeważyć nad obrońcami, Japończycy musieli zaangażować siły liczące 10 tysięcy żołnierzy.

Opis budowy szlaku i drogi przez Taroko, wspinającej się na 3200 metrów, znajdziecie na s. 605.

Wąwóz Taroko (太魯閣) to najpiękniejsze, ale i najbardziej niebezpieczne miejsce w okolicach Hualien. Budowa Autostrady Centralnej w latach 50. była okupiona życiem setek żołnierzy-weteranów (rongmín). Warunki były tragiczne – pionowe ściany z marmuru kuto ręcznie przy użyciu prostych narzędzi i dynamitu.

Symbolem tego trudu jest Świątynia Wiecznej Wiosny (Changchun), zbudowana nad wodospadem, by upamiętnić 226 robotników, którzy zginęli podczas budowy. Sama świątynia była wielokrotnie niszczona przez osunięcia ziemi i lawiny skalne. Natura w Taroko nie odpuszcza. Ale ludzie też.

Epizodem tej wiecznej batalii było trzęsienie ziemi w kwietniu 2024 roku. Zdewastowało ono wąwóz w stopniu wręcz niewyobrażalnym. Zbocza zostały oszlifowane spadającym gruzem skalnym tak, jakby ktoś po tysiącleciach zaniedbań przedmuchał je myjką karczerową. Ogromne masy skalne zablokowały szlaki, które przez dekady były wizytówką Hualien. Te najsłynniejsze zostały trwale i nieodwołalnie zamknięte dla turystów.

Wąwóz Taroko skrywał niegdyś praktycznie całkowicie odcięte od świata wioski ludu Truku, a wyżej innych ludów fórskich – Bunun i Atayal. W niektórych, nieco większych miejscach wciąż da się żyć – w wiosce Xibao, położonej ledwie 8 km powyżej centrum, do którego docierają turyści, nieliczni mieszkańcy uprawiają kapustę, paprykę, a nawet pomidory szklarniowe. Pan idący z tyłu na zdjęciu poniżej to dzierżawca kilkunastu pól, z których te najpiękniejsze zwykle obsadzane jest kapustą.

Lokalny zwyczaj polega na wywalaniu nadgniłych lub nadżartych przez małpy kłębków za krawędź płaskowyżu. Gdy w czasie mojego pobytu poproszono mnie o kilka lekcji angielskiego, nauczyłem opiekuna pola wykrzykiwać „Frag out!!” w chwili wyrzucania pocisku. Miejmy nadzieję, że odwiedzający miejsce Amerykanin będzie miał mnóstwo uciechy, gdy usłyszy okrzyk będący ostrzeżeniem przy wyrzucaniu granatu odłamkowego przez żołnierza armii Stanów Zjednoczonych. Oby tylko zdołał rozpoznać słowa zniekształcone przez nietypowy akcent początkującego adepta.

[picture]

Najpiękniejsze pole kapusty w całym Taroko. Na zdjęciu najemca pola, a zarazem adept języka angielskiego oraz jego pracownik..

Inną pułapką na obcokrajowca, jaką zastawiłem w tym miejscu było „Grey or blue?”, kultowa kwestia z westernu Dobry, zły i brzydki. Moment nauki przypadł, gdy wszyscyśmy skończyli roztrząsanie nawozu ze sproszkowanych muszli małży (s. 637). Byliśmy nimi pokryci białym pyłem od stóp do głów, zupełnie jak w filmowej scenie, którą wyjaśniłem adeptom w czasie gdy strzepywaliśmy pył oklepując się rękami.

[picture]

Porzucony czasowo motocykl przy szosie ponad wąwozem Taroko, w połowie drogi do góry Hehuan.

Hualien

Hualien (花蓮) to miejsce, gdzie góry dosłownie wyrastają z oceanu. To region o niezwykle skomplikowanej historii, ukształtowanej przez potężne siły natury i mozaikę kultur ludów austronezyjskich, japońskich władców wyspy, a wcześniej i później minnańskich i hakkijskich osadników. Oto dusza tego miejsca w ośmiu impresjach.

Pierwszą z nich jest świątynia Cihui (慈惠堂) w rozrosłej do miasteczka wiosce Ji’an, obecnie zintegrowanej urbanistycznie z Hualian. To miejsce o nadzwyczajnym znaczeniu religijnym dla całego Tajwanu. To właśnie tutaj w 1949 roku narodził się współczesny kult bogini „Złotej Matka z Turkusowego Stawu”, tożsamej z Królowej Matki Zachodu (瑤池金母) w taoistycznym panteonie chińskim. Według legendy bóstwo objawiło się poprzez medium. Ten gwałtowny rozwój wynika z potrzeby duchowego wsparcia w czasach powojennej biedy. Dziś ruch religijny liczy miliony wyznawców i setki filii na całej wyspie.

Charakterystycznym elementem wyznawców są błękitne szaty przywdziewane w czasie procesji. Wyznawcy wierzą, iż bogini ma specyficzne upodobania kulinarne – podczas świąt ofiarowuje się jej ogromne ilości tradycyjnych ciastek i owoców, które po ceremoniach są rozdawane wiernym jako „jedzenie dające błogosławieństwo”. Takie produkty spożywcze, od pakowanych próżniowo chrupków przez napoje do owoców to „jedzenie spokoju i bezpieczeństwa” 平安食, wszechobecne na całym Tajwanie.

Rezydencja Kamikaze pośród szeptu sosen. Pine Garden (松園別館) to dawny japoński budynek wojskowy położony na wzgórzu z widokiem na port. Budynek otoczony jest stuletnimi sosnami, które miały zapewniać naturalny kamuflaż przed nalotami aliantów.

Z miejscem tym wiąże się mroczna i smutna legenda. Według lokalnych przekazów, to właśnie tutaj młodzi piloci Kamikaze przed samobójczą misją spożywali swój ostatni posiłek i pili „wino pożegnalne” podarowane przez cesarza.

Budynek przed wyburzeniem uratowały inicjatywy mieszkańców. Stare sosny w ogrodzie są zaś obecnie pod ścisłą opieką „lekarzy drzew”, redukujących destrukcję spowodowaną morską bryzą i pasożytami.

Hualien to dom rodzinny dla Cheng A-chi (Kuo Ying-nan /Difang Duana), której głos stał się znany na całym świecie dzięki... jego bezprawnemu oparciu się na nim w przeboju Return to Innocence zespołu Enigma. Słynny utwór stał się hymnem Igrzysk Olimpijskich w Atlancie kompletnie bez wiedzy żyjącej wieśniaczym życiem starszej pani. Po tym, gdy sprawa wyszła na jaw, w wyniku działań prawnych i nagłośnienia medialnego, udało się wywalczyć należyte odszkodowanie.

Wioska Ji’an skrywa coś, co lokalny przywódca i duchowny Xu Yu-fu 許雨富 nazwał duchową apteką. Ta „apteka” to najlepiej zachowana japońska świątynia buddyjska na Tajwanie – Qingxiu (吉安慶修院). Świątynia została zbudowana w 1917 roku dla japońskich osadników, którzy cierpieli z tęsknoty za rodzinnym archipelagiem. Architektura budowli, w stylu Shingon, przenosi odwiedzających prosto do dawnej Japonii. Elementem kompleksu są 84 kamienne posągi Buddy, sprowadzone z wyspy Sikoku. Miały one zastępować osadnikom słynną pielgrzymkę po 88 świątyniach.

Świątynię porzucono po 1945 roku, kiedy Japończycy zostali zmuszeni do opuszczenia wyspy. Przez lata budynek służył jako magazyn, a wiele cennych rzeźb zostało zniszczonych. Szczęśliwie, niemal w ostatniej chwili uratowano ją od zupełnej dewastacji i zapomnienia. Obecnie szczególną cechą tego miejsca są dwa rytuały: „obmywania rąk” i „wróżb z papieru”, które – praktykowane do dziś. Są przejawem zlania się japońskich tradycji z tradycyjną tajwańską duchowością.

Hualien ma najwięcej dni z idealnie czystym powietrzem na całym Tajwanie – to ponad 315 dni w roku 2025. „Sukces” wynika z układu wiatrów wiejących od strony pustego oceanu. Ta okoliczność przyciąga turystów i chętnych na produkty rolne z doliny ryftowej. Pani Hsu Chen-wei (徐榛蔚) gubernator Hualian County w marcu 2026 osobiście promowała produkty na targach Foodex w Japonii. Region miał nawet własny „Pawilon Hualien”. Japońskie browary kupują tutejszy ryż do produkcji wysokiej klasy sake, co jest ogromnym sukcesem eksportowym.

Pani Hsu wyjątkowo sprawnie dzieli swój czas między promowaniem regionu i dbaniem swoich podopiecznych. W sezonie festiwali ludu Amis, zamieszkującego wybrzeże i dolinę ryftową, do jej obowiązków, ale jednocześnie zaszczytów i przyjemności należy wizytowanie ceremonii dziesiątego plemion rozsianych wśród przepięknych ryżowych pól i górskich zakątków.

■

[picture]

Pani Hsu Chen-wei na festiwalu w plemieniu Maliwang ludu Amis (2022).

[picture]

Gdy pojawiam się na bazarku, pan Lin częstuje mnie kawą w puszce lub dzieli swoim śniadaniem… i opowiastkami. Na zdjęciu pan Lin przymierza rękawicę zbroi rycerskiej, repliki grunwaldzkiej, którą w całości sprowadziłem na Tajwan by uczyć dzieciaki historii Europy i Polski.

Rozmowa z panem Lin Sihua, handlarzem antykami i starociami

Bodaj najciekawsze dla nas miejsce w Hualien pojawia się i znika w rytmie pogody i dni tygodnia. To bazarek, na którym miejscowi oraz turyści mogą kupić sprzęty używane, ale także bibeloty, starocie, a czasem prawdziwe rarytasy dla kolekcjonerów.

Najlepszym momentem na odnalezienie tego miejsca, placu Dongdamen, to sobota i niedziela rano. To wtedy pojawia się najwięcej klientów, a więc i sprzedających, którym opłaca przywieźć i wystawić więcej towaru. Różnorodnością i atrakcyjnością z punktu wiedzenia kogoś szukającego nietypowej pamiątki z Tajwanu wyróżnia się oferta pana Lin. Jest on Myśliwym Staroci – tak głosi czarna tabliczka, którą stawia zawsze w widocznym miejscu.

Poprosiłem go, aby opowiedział nam, jak i gdzie zdobywa asortyment i kto go kupuje. Miejscowi kupują używane noże i tasaki kuchenne po prostu do używania w swoich domowych kuchniach lub na straganach ze smakołykami. Na starsze, masywne tasaki do mięsa o nietypowych kształtach uwagę zwracają odwiedzający Hualien właściciele klimatycznych restauracyjek. Dokładnie tak, jak ma to miejsce w Polsce czy gdziekolwiek, pragną oni zbudować dla swoich klientów atmosferę sentymentu za dawnymi czasami lub wyróżnić się na tle konkurencji.

Innym przedmiotem (zdjęcie obok) są ręcznie napędzane maszynki do mięsa, które niektórzy z nas pamiętają z czasów PRL. Z uwagi na traumatyczne wspomnienia z trudnego dzieciństwa, z ulgą stwierdzam, że dostępności kabli od prodiża brak.

Nas interesują pamiątki po dawnym Tajwanie. A więc po kolei. Jednym z kuriozów do nabycia drogą transakcji kupna-sprzedaży jest żelazko na węgiel drzewny, pochodzące z czasów japońskich. Widoczne wewnątrz przegródki utrzymują żarzące się węgliki równomiernie rozłożone na całym dnie. Aby ułatwić prasowanie, samo dno jest delikatnie wypukłe.

Wyjątkową rzadkością jest ręczna, przenośna syrena alarmowa, używana prawdopodobnie przez armię Republiki Chińskiej na przełomie lat 40. i 50. XX wieku. Kolejnym, rzadki egzemplarz stroju przeciwdeszczowego, wykonanego z kłodziny (włókien z pnia) Szorstkowca Fortunego, który jest dobrze znaną, popularną rośliną ozdobną w polskich domach. Włókna na strój zbiera się z pnia i gruntu pod drzewem. Taki strój, noszony jeszcze w latach 70. XX wieku, potrafili wykonać wyłącznie wyspecjalizowani rzemieślnicy i nie było tanio – nie każdy mógł sobie na niego pozwolić.

Następnym wyjątkowym eksponatem jest mający około 40 lat nóż roboczy właściciela należącego do zamieszkującego rejon Hualien ludu Amis. Charakterystyczna drewniana pochwa ma wyjątkową cechę – przystosowana jest do użytku przez osobę leworęczną.

Następnym eksponatem jest lampa karbidowa, o kilka dekad starsza od noża. W dolnej części umieszcza się zbrylony karbid, zwykle jedną, dużą bryłkę. Górną częścią lampy jest zbiornik na wodę, która skapując na karbid uruchamia reakcję chemiczną wydobywania się palnego gazu. Ten gaz wydostaje się pod ciśnieniem przez widoczny na zdjęciu zawór – aby cieszyć się dość jasnym światłem, należy go po prostu podpalić. Zawór w takich lampach służył jako mocowanie dla zwykle okrągłego talerza, który odbijał produkowane światło, zwiększając efektywność świecenia. W lampach karbidowych produkowanych w Europie dla górników zawór mocowany jest osobno, pod reflektorem.

Inną pamiątką po dawnych czasach jest stempel do wpisywania kwot na dokumenty, niegdyś niezbędny w pracy księgowej. Znaki będące odpowiednikiem cyfr, stosowane w bankowości, są wariantami tych powszechnie używanych w innych dziedzinach życia. Dodatkowe kreski są rozmieszczone tak, aby utrudnić fałszerstwo.

0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 100 | 1 tys. | 10 tys.
〇 | 一 | 二 | 三 | 四 | 五 | 六 | 七 | 八 | 九 | 十 | 百 | 千 | 萬
零 | 壹 | 貳 | 叁 | 肆 | 伍 | 陸 | 柒 | 捌 | 玖 | 拾 | 佰 | 仟 | 萬

Skoro jesteśmy przy zapisie cyfr, dopełnijmy pakiet ciekawostek tym, jak Tajwańczycy zapisują cyfry arabskie (właśc. hinduskie) pismem ręcznym. To istne pole minowe! Moim własnym traumatycznym epizodem było przegapienie nagrody na loterii szkolnej, w której siódemkę wziąłem za dziewiątkę. Innym problemem może być dla Polaków dwójka: zadarcie do góry kreski będącej podstawą sprawia, że znaczenia znaku można domyślić się często wyłącznie dzięki dedukcji. Zobaczmy popis kaligraficzny pana Lin:

0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9

Praktykowany na Tajwanie zapis odręczny cyfr

Najśmieszniejsze interakcje w kwestii zapisu liczb można mieć z małymi dziećmi. Brzdąc przyzwyczajony do zapisu wzorowanego na amerykańskim wpada w szok kulturowy na widok jedynki napisanej z podstawą i kreską dodatkową u góry. A dodatkowa kreska w siódemce, występująca w polskim zapisie tej cyfry, budzi czasem wręcz komiczne, bo emocjonalne komentarze także u dorosłych. Dorośli łapią się za głowę i wygłaszają komiczne komentarze – zwłaszcza na widok czwórki zapisanej jako zygzak lub tak jak na kalkulatorze, gdzie tajwańska kreska ukośna staje się pionowa i nie styka z górnym krańcem głównej kreski pionowej.

Już ostatnim przedmiotem endemicznym dla Tajwanu są specjalne uchwyty przeznaczone do podnoszenia i dźwigania worków jutowych z zawartością sypką, taką jak ryż. Każdy chwytak wyposażony jest w trzy ostre gwoździe o długości około 2,5–3 cm. Pracownik magazynu lub tragarz oszczędzał dzięki nim czas i energię. O dziwo, sama juta nie doznawała od takiego traktowania zauważalnej szkody.

Idealnym drobiazgiem dla turystów są stare monety oraz banknoty lub ich dość wierne reprodukcje. Trafiają się pojapońskie, takie pochodzące z prowincji Fujian lub Guandong na kontynencie oraz oczywiście z samego Tajwanu. Ja sam noszę zawsze w kieszeni kilka starych monet tajwańskich, wymieszanych z monetami będącymi wciąż w obiegu. Z ich pomocą rozbawiam sprzedawców w sklepach i na nocnych marketach. Ofiary żartów zwykle pamiętają posuwane monety ze swojego dzieciństwa, więc zwykle jest z tego masa śmiechu i wspomnień. Czasem monet, zwłaszcza ślicznie wyglądających spatynowanych, miedzianych półdolarówek, nie mogę się doliczyć. Trafiły do obiegu. W takich razach stratę ponoszę ja – półdolarówka dana zamiast dolara kosztuje mnie ich piętnaście!

Towar na bazarku przechodzi z rąk do rąk przeróżnymi drogami. Osobiście kilka razy widziałem ikoniczne dla Tajwanu niebieskie ciężarówki, które w soboty i niedziele, z samego rana, podjeżdżają pod bazar, aby zaoferować pozostałości po świeżo zmarłej osobie. Używane meble, rodzinne pamiątki, narzędzia służące właścicielowi zapewne przez pół życia, stare gazety, kasety magnetofonowe i płyty CD. Wszystko, co pozostaje po człowieku, który ostatnie lata życia spędzał często w samotności.

Dla rodziny zmarłego, sprzedanie kilku starych, niepotrzebnych już nikomu rzeczy to zawsze mniejszy lub większy zastrzyk dla domowego budżetu. Handel działa więc w dwie strony. Pod stanowiska handlarzy podjeżdżają dość często rozmaici ludzie oferujący jakieś stare narzędzia, zapomniane graty znalezione gdzieś w komórce i wszystko to, co jest stare, a więc mające wartość bibelotu. Innym sposobem na zdobywanie asortymentu są wyprawy do odległych wiosek i odnawianie znajomości z ich mieszkańcami przy grillu i kaoliangu. Czasem to właśnie oni sami dzwonią po Myśliwego Antyków.

Na bazarku nierzadkie są kawałki drewna czy kamienie, z którymi po sztormie lub tajfunie pojawiają się starsze osoby. Takie „niezwykłe kamienie” czy „niezwykłe kawałki drewna” mogą kosztować spore pieniądze. Są bardzo często widzianą, a dla wielu wręcz obowiązkową dekoracją w tajwańskich domostwach. Raz byłem świadkiem, jak dwa poskręcane kawały drewna, ważące razem około 10 kilogramów, jakiś starszy pan przywiózł na podłodze starego, odrapanego skutera. Ewidentnie wyciągnął je z jakiegoś strumienia głęboko w lesie. W kilka sekund pojawił się artysta rzeźbiarz ze stoiska kilkanaście metrów dalej, popatrzył, ocenił i nabył znalezisko za 1500 dolarów, czyli około dwieście złotych.

Miejsca na tego typu bazarach kosztują symboliczne kwoty, a w przypadku akurat tego miejsca, miasto nie pobiera żadnych opat. Ale… Aby złapać dobrą miejscówkę na placu, w weekendy trzeba przyjechać i ją zająć w środku nocy. Nic nowego na świecie. Procedura dokuczliwa jest jednak zimą – ziąb utrudnia delektowanie się snem na dachu samochodu lub pace ciężarówki. Innym utrudnieniem jest pogoda. Często jest kapryśna, więc akt poświęcenia często jest zmarnowany, a towar wystawiony na deszcz rdzewieje lub niszczeje, co zwykle zmniejsza jego atrakcyjność i wartość. Jeśli rozpada się nagle, albo jeśli po prostu chmury ostrzegawczo zmieniają kolor na szary lub ciemno-szary, handlarze psioczą na niepewność zarobku. Szykować się na następny dzień, czy nie? A po przybyciu… Rozstawiać się, czy poczekać, obserwując niebo? Zwijać towar, czy może jeszcze wyjrzy słońce?

W takich chwilach staram się ich rozbawiać. Biorę do ręki jakiś przedmiot w rodzaju starej siekiery, aby – gdy pojawi się turysta lub znajomy klient – prezentować go jako „dawna karta do wypłat z banku” lub „nóż do odzyskiwania pożyczonych pieniędzy” (huanqiandao 還錢刀). Innym moim figlem, który niestety już się zużył, jest komentowanie przelotów myśliwców F-16, które często latają z rykiem nad miastem przy podchodzeniu do lądowania na pobliskim lotnisku wojskowym. Zwykłem pytać ludzi obok, udając turystę, czy to maszyna chińska, czy tajwańska.

Prawdziwą bonanzę sprzedający te wszystkie rzeczy mają w dwóch okresach: w weekend tuż przed zachodnim nowym rokiem oraz w czasie chińskiego nowego roku. Najazd turystów z Tajpej, a nawet pozostałych dużych miast wyspy sprawia, że ulice i uliczki zapychają się tłumem. Jego część trafia na bazarek. Sprzedających jest wtedy dwa–trzy razy więcej niż normalnie.

Ale poza tymi krótkimi momentami, klientów bywa mało. Tu zresztą nikomu się nie spieszy. W takich chwilach sprzedawcy nudę czekania na klienta w słabe dni handlarze zbijają grając w szachy i racząc się nieodzownym w takich okolicznościach napojem Paolyta.

■

[picture]

Panowie Ye oraz Lin zbijają nudę grą w chińskie szachy.

Dolina ryftowa i kraina ryżu w Fuli

(Rozwidlenie w prawo)

O ile podnóża gór przy Hualien to pas plemion ludu Truku, to dalej na południe takie same miejsca zamieszkuje lud Bunun. W większości są to wioski zamieszkiwane przez plemiona przesiedlone siłą lub zachętami przez Japończyków, a potem rząd Czang Kaj-szeka. W obu procesach rolę odgrywał oczywiście postęp cywilizacyjny, który kusił mieszkańców gór bezpieczeństwem i dostatkiem.

[picture]

Widok na dolin ryftową – patrzymy w kierunku północnym.

Gmina Fuli (富里鄉), położona w południowej części powiatu Hualien, to miejsce, gdzie góry Hai’an stykają się z Górami Centralnymi, tworząc najbardziej malowniczy odcinek Doliny Ryftowej (ang. Rift Valley). Jest to region słynący z malowniczych upraw ryżu i niezwykłej mieszanki kultury hakkijskiej, minnańskiej oraz rdzennych plemion Amisów.

Góra Liushishi (六十石山) jest dziś jednym z najpiękniejszych miejsc na Tajwanie, ale związana jest z dotkliwą klęską głodu. „Sześćdziesiąt Kamieni”, bo taka jest nazwa góry w przekładzie, odnosi się do niezwykle niskich plonów ryżu w czasach pionierów. Problem wynikał z jakości pól i gleb. Rolnicy zbierali zaledwie 60 jednostek ziarna, co skazywało mieszkańców na życie na granicy głodu. Przełom nastąpił w latach 60. XX wieku, kiedy osadnicy z zachodniego Tajwanu, zaczęli uprawiać tu lilie jednodniowe (liliowce). Ta dająca jadalne pąki roślina idealnie zaadaptowała się do górskiego klimatu.

Sławną postacią nierozerwalnie związaną z Fuli jest Pan Chu-yuan (潘出元), nazywany „Ojcem liliowców z Góry Liushishi”. To on w latach 50. jako jeden z pierwszych dostrzegł potencjał jałowych zboczy góry i zaczął eksperymentować z różnymi odmianami lilii jednodniowych. To dzięki jego determinacji i wiedzy technicznej, dzisiejszy krajobraz Fuli wygląda tak, jak widzą go turyści z zachodu wyspy.

[picture]

Ceremonia-festiwal plemienia Talampo, ludu Amisów.

Poważnym wyzwaniem, z którym mierzył się Pan Chu-yuan, była początkowa nieufność sąsiadów. Uważali oni, że sadzenie kwiatów zamiast ryżu to strata czasu. Ale Pan Chu-yuan spędzał noce na polach, by pilnować młodych sadzonek przed dzikimi zwierzętami i uczy sąsiadów, jak przetwarzać pąki, by nie traciły koloru.

To ten wysiłek jednego człowieka sprawi, że ziemie o wartości nieużytków z czasem stały się fundamentem ekonomicznym dla setek rodzin.

Ale Fuli to przede wszystkim kraina przepięknych pól ryżowych i zagłębiem produkcji tego zboża. Rejon produkuje ryż uważany za najlepszy na Tajwanie. Ryż z Fuli to w sporej części odmiana Koshihikari i był eksportowany do Japonii. Tam w ślepych testach smaku z ryżem uprawianym na japońskiej ziemi. To nadzwyczajne osiągnięcie. Region wypracował i wprowadził własną markę „Fuli Rice”, którego jakości strzegą wzorowane na europejskich systemy apelacji. Sukces regionu wiąże się z niedogodnościami dla rolników. Musieli oni zrezygnować z chemicznych nawozów i przejść na uprawy ekologiczne, co początkowo budziło opór.

Ale zwycięstwa w konkursach międzynarodowych i renoma „czystej ziemi”, a przy tym wręcz kultowe krajobrazy, ściągające turystów, wynagradzają kłopot z nawiązką. Lokalny biznes turystyczny i restauracyjny wypracował rozmaite dania i napoje z ryżu, wliczając to lody.

Ta kraina mlekiem sojowym i ryżem płynąca, gdzie „bursztynowe proso i gryka jak śnieg biała” ma swoje problem – coraz powszechniejsze na całym Tajwanie. Modzi ludzie z niej uciekają. Wyjeżdżają do wielkich miast, które kuszą lepszymi zarobkami i natłokiem rozrywek po pracy. Gdy jeżdżę motocyklem po szosach lub wśród pól, widzę przeważnie osoby starsze, w dużej części po siedemdziesiątym roku życia.

Życie tej niemal baśniowo pięknej okolicy, aby przetrwało poza kolejne 10 lat, doraźnie ratowane jest mechanizacją prac. By może zostanie przedłużone masowym osiedleniem migrantów z Wietnamu, Tajlandii, Filipin czy Indonezji. Jedno jest pewne. Podobnie jak w wielu krajach Europy, bez radykalnej zmiany kursu politycznego ten piękny zakątek „gdzie diabeł mówi dobranoc” stanie się domem dla kogoś zupełnie innego, niż obecni właściciele. Najpewniej dla kolejnej fali przybyszy z kontynentu.

Wodospad Luoshan to najwyższy wodospad w całej dolinie. Składa się z dwóch stopni, o łącznej wysokości ponad 120 metrów. Według jednej z legend, wodospad to łzy kobiety z plemienia Amis, która czekała na swojego ukochanego myśliwego, aż sama zamieniła się w skałę.

Ciekawym aspektem geologicznym wodospadu jest jego zmienność. Po każdym większym trzęsieniu ziemi trasa spływu wody ulega przesunięciu. Miejscowi tradycyjnie odczytywali to jako „gniew gór”.

Zmiany wynikają z bezpośredniej bliskości uskoku tektonicznego. To właśnie jego wpływ czyni rejon, ale i wiele innych miejsc na Tajwanie dynamicznie zmieniającym się kalejdoskopem usuwisk, odbudowywanych uparcie dróg i pamięci o tym jak dany pagórek czy zakole rzeczki wyglądał jeszcze kilka lat wcześniej. Swoje trzy grosze do tej pieśni Natury dodają tajfuny. W ostatnich kilku latach kilkukrotnie niszczyły one ścieżki dostępowe do wodospadu.

Aby turyści mogli kąpać się w lodowatej nawet latem wodzie u stóp wodospadu (a przy okazji zasilać lokalną ekonomię), administracja powiatu wykazała dużą determinację. Zabiegi obejmowały skomplikowane, precyzyjne prace alpinistyczne na stromych ścianach klifów. Wielokrotnie obserwowałem takie wysiłki i do ludzi je realizujących z faktycznym narażeniem życia. Mam tylko jeden komentarz. Szacun.

Stara stacja kolejowa Dongli (東里舊站) stała się galerią. Linia kolejowa została przesunięta na wyższy, odporny na powodzie nasyp. Stary budynek stacji i fragment torów zamieniono w centrum kultury i kawiarnię – mekkę rowerzystów przemierzających szosę krajową nr 9, która przecina dolinę od góry do dołu.

Tak właśnie Dongli uniknęła obsrania przez bezpańskie psy, zarośnięcia krzakami i obrośnięcia liszajami pleśni i grzybów. W dawnych poczekalniach powstały wystawy fotografii dokumentującej życie lokalnej ludności z Fuli. co więcej, perony oferują jeden z najlepszych widoków na pola ryżowe na całym Tajwanie. A Tajwańczycy w takich pięknych miejscach podkradają stereotyp, który w naszych etnicznych wyobrażeniach przylgnął do Japończyków.

O dziwo, w Fuli, a więc łagodnej i płaskiej dolinie otoczonej górami, rozwinął się silnie kult Mazu, bogini związanej do morza. Świątynia Shengan Gong (聖安宮) jest sercem duchowym rejonu. Obecność Mazu w dolinie jest wynikiem migracji ludności minnańskiej z wybrzeża. Przyniesiona w duszach bogini chroni swoich wyznawców już nie przed „falami”, a nieurodzajem i chorobami.

Procesja z lektyką Mazu na przedzie przechodzi nie przez uliczki rybackich miasteczek i wiosek, a przez pola ryżowe. Jest to nadzwyczajny widok. Rytuał ten ma na celu „pobłogosławienie wody”, która nawadnia pola. Dla rolników z Fuli Mazu stała się patronką deszczu i urodzaju. Ale ta adaptacja ma swoją troch smutną stronę. Z obrzędowości znikają szybko tradycyjne teatry operowe, które kiedyś wystawiano przed bóstwami. Dziś zastępują je ciężarówki z nagłośnieniem. Starsi mieszkańcy kwitują zmianę milczeniem i żalem po znikających tradycjach, które pamiętają z dzieciństwa. Pewnym pocieszeniem są dla nich konkursy na „największego arbuza” lub „najpiękniejszą dynię”, które uczestnicy procesji składają w ofierze Mazu. Jest to radosna, ludowa strona religijności całego regionu, gdzie bogini jest traktowana jak starszy członek rodziny, którego trzeba ugościć tym, co ma się najlepszego.

Chishang (池上), gmina na północ od miasta Taitung, słynie z produkcji najlepszego ryżu na Tajwanie. Jak wyjaśnia Ye Jing-huai w monografii o rolnictwie wschodniego Tajwanu, sekret tkwi w czystej wodzie z Gór Centralnych i specyficznym mikroklimacie doliny. Ryż z Chishang był kiedyś wysyłany na dwór cesarza Japonii jako towar luksusowy.

Z ryżem tym wiąże się słynne Chishang Bento (池上便當). Oryginalnie sprzedawane na stacji kolejowej w drewnianych pudełkach, które wchłaniały nadmiar wilgoci, utrzymując ryż w idealnej konsystencji. Poważnym elementem sukcesu Chishang jest dyscyplina rolników; posiadają oni rygorystyczny system certyfikacji jakości, co sprawia, że marka „Chishang” jest chroniona bardziej niż luksusowe zegarki.

[picture]

Chishang Bento w starym wagonie kolejowym – obowiązkowy posiłek lokalnych turystów. Zawartość: plasterek kiełbasy, pół słonego jajka na twardo, suszona śliwka sztuk jedna, pieczonego schabu plasterków dwa, kawałek suszonego tofu, sałatka z kwaszonych warzyw (dla mnie niestety całkowicie niejadalna), wieprzowinka w cieście, a pod spodem… co? Ryż z Fuli!

Śmiesznym efektem ubocznym popularności Chishang jest „Drzewo Takeshi Kaneshiro”. Po nakręceniu tam reklamy przez słynnego aktora, tysiące turystów zaczęło odwiedzać konkretne drzewo na polu, by zrobić sobie zdjęcie. Doprowadziło to do takich korków na polnych drogach, że rolnicy musieli wprowadzić zakaz ruchu samochodowego.

Guangfu i „Supermeni z łopatami”

O Guangfu miałem zaszczyt rozmawiać z zarządzającym jej obszarem panem Lin Qing-shui 林清水. Miasto i jego okolice zamieszkuje łącznie 12 tysięcy osób, z czego około 60% to Amisowie. Największe plemię to Tafalong liczące 1500 członków – wielkość i rozmach ich dorocznej ceremonii fengnianji jest absolutnie imponujący.

[picture]

Łopatowi Supermeni przy pracy. Fot. Urząd miejski Guangfu.

Oprócz niezwykle żywej kultury aborygenów Guanfu słynie z historycznej cukrowni (Hualien Sugar Factory), która przez dekady była motorem napędowym gospodarki całego regionu. Cukrownia przerabiała trzcinę cukrową z całej doliny ciągnącej się aż do miasta Taitung. Cukrownia była tyglem integracji różnych grup etnicznych. Przy pracy w spotykali się rdzenni mieszkańcy regionu Amisowie, przybyli z kontynentu Minnańczycy i Hakka oraz japońscy technicy. Wszyscy oni, pracując w tej samej przestrzeni, byli bądź stawali się Tajwańczykami.

Po zamknięciu produkcji w 2002 roku, kompleks produkcyjny przekształcono w atrakcję turystyczną… i to z dużym sukcesem. Jest jednym z obowiązkowych punktów do odwiedzenia przez weekendowych i wakacyjnych gości z wielkich miast na wschodzie wyspy. Oczywiście nie obyło się bez ustanowienia rytuału w postaci zjedzenia produktu laozipai. Kto nie zje miejscowych lodów w wafelku, odstawszy swoje w kolejce na co najmniej kilkanaście osób, nie ma prawa powiedzieć, że odwiedził te miejsce!

Ale pan Lin opowiedział nam przede wszystkim o wydarzeniu z ubiegłego roku, które sprawiło, że Guanfu stało się wręcz ikonicznym symbolem poczucia spójności i wspólnego losu, jakie stworzyli na swojej wyspie mieszkańcy Tajwanu. Wszystko zaczęło się od uderzenia tajfunu Ragasa pod koniec września 2025 roku. Choć Tajwan jest przyzwyczajony do tajfunów, ten był wyjątkowy – poruszał się bardzo powolnie, „zawisając” nad pasmem Gór Centralnych. W ciągu zaledwie 48 godzin na region Hualien spadło tyle deszczu, ile normalnie spada w ciągu pół roku. Ziemia w górach, już wcześniej nasycona wilgocią, przestała przyjmować wodę.

W górnym biegu rzeki Matai’an, która przepływa przez Guangfu, doszło do potężnego osuwiska. Miliony ton skał i pyłu wulkanicznego osunęły się do wąwozu, tworząc naturalną tamę. Woda z ulewnych deszczy zaczęła gromadzić się za tą barierą, tworząc tzw. jezioro zaporowe. Przez kilkanaście godzin tama wytrzymywała napór, ale woda nieustannie podmywała jej konstrukcję od dołu. W końcu te gigatony wody przerwały tam i runęły w dół! Wodny żywioł niósł ze sobą pnie drzew, głazy, a przede wszystkim pył skalny i wulkaniczny. Wszystko to runęło w dół doliny z prędkością pociągu ekspresowego.

Geografia Guangfu odegrała tu kluczową rolę. Miasto leży na płaskim dnie doliny, dokładnie w miejscu, gdzie rzeka Matai’an gwałtownie zwalnia po wyjściu z gór. Kiedy fala powodziowa niosąca osady dotarła na płaski teren, straciła energię. Ciężki osad natychmiast opadł na dno.

Warstwa gęstego, lepkiego błota w niektórych miejscach sięgała drugiego piętra budynków. Błoto zawierało ogromne ilości pyłu wulkanicznego i drobno mielonego łupka Gór Centralnych. Po opadnięciu wody, ta masa zaczęła błyskawicznie twardnieć, przypominając schnący beton. Właśnie dlatego potrzebna była – i to natychmiast – gigantyczna liczba wolontariuszy z łopatami. Każdy dzień zwłoki sprawiał, że błoto stawało się niemal niemożliwe do usunięcia ręcznymi narzędziami.

W zadaniu oczyszczenia miasteczka z gigaton błota uczestniczyło ponad 100 tysięcy wolontariuszy. Byli to członkowie lokalnych plemion, ludzie z okolicznych wiosek, ale przede wszystkim młodzież zjeżdżająca z całej wyspy.

■

[picture]

Najpiękniejsze pola na Taajwanie – zbiórprosa i ryżu przy Jingpu – ostatnim plemieniu Amisów przed wjechaniem do prefektury Taitung. Ktoś chce się zamienić za kierat w korpo? Podam numer telefonu.

„Długie wybrzeże” z widokiem na ocean

Rozwidlenie w lewo

Zerknijmy ponownie na mapę fizyczną Tajwanu (s. 22). Pas wybrzeża od miasta Hualian do Taitung to szosa nr 11, która w znacznej części pozwala podziwiać błękit oceanu. Changbin (長濱) to miejsce, gdzie góry Hai’an gwałtownie opadają do Oceanu Spokojnego. Jest to kraina, którą Tajwańczycy opisują jako „miejsce, gdzie czas zapomniał o pośpiechu”. Co kilka kilometrów mijamy wioski Amisów, w znacznej części opuszczone przez ludzi w sile wieku. Rodzice odchowujący dzieci przenoszą się na stałe głównie do miast średniej wielkości i największych, takich jak Taoyuan czy Taichung.

Im bliżej Hualian i Taitung na obu końcach tego odcinka, tym więcej jest restauracyjek i hosteli przyciągających ruch turystyczny. Większość obszaru jest pełna urokliwych i wyciszających miejsc. I ciekawych.

[picture]

Są miejsca, w których bez ingerencji człowieka tajfuny sprawiałyby, że ocean pożarłby kilka metrów lądu rocznie .

To właśnie w Changbin, w Jaskiniach Ośmiu Nieśmiertelnych (Baxian tong 八仙洞) znajdziemy najstarsze ślady człowieka na Tajwanie. Archeologowie odkryli tu artefakty kultury paleolitycznej sprzed co najmniej 30,000 lat.

Przez całe dekady jaskinie były zajmowane przez świątynie buddyjskie i taoistyczne. Proces odzyskiwania jaskiń dla celów naukowych i usuwania z nich ołtarzy był długotrwały i kontrowersyjny. Jaskinie, które kiedyś znajdowały się na poziomie morza, dziś wiszą wysoko na klifach. Wynika to z ruchów tektonicznych. Na południe od Tajwanu roczne wypiętrzanie to średnio 5–10 mm. Na niektórych odcinkach w wyniku silniejszych trzęsień ziemi przyrost potrafi osiągnąć 20 mm! Dla porównania, przyrost europejskich Alp to 1–5 mm rocznie.

W wiosce plemienia Yongfu (永福) przetrwała unikatowa tradycja wytwarzania soli metodą „smażenia” wody morskiej na drewnie. Ten pracochłonny proces ten polega na wielogodzinnym gotowaniu wody oceanicznej w wielkich kadziach, aż do uzyskania kryształów. Elementem tej tradycji jest opalanie pod kadziami za pomocą drewna wyrzuconego przez morze, którego zasoby odnawiane są przez nadchodzące z oceanu tajfuny.

Krótko po przejęciu wyspy przez Cesarstwo Japonii, nowe władze wprowadziły monopol państwowy na obrót solą – pola solne rejonu Tainan dawało się sprawniej pilnować i opodatkowywać. Japońscy policjanci niszczyli paleniska i konfiskowali kotły. Amisowie z plemienia musieli zejść z produkcją soli do podziemia. Przerwanie międzypokoleniowej sztafety przekazu wiedzy wisiało na włosku.

Monopol zniesiono dopiero w 2002 roku. Kolektywnym wysiłkiem zrekonstruowano wiedzę dawnych mistrzów. Chodziło o takie detale jak zdolność obserwacji prądu morskiego Kurishio, pozwalająca na czerpanie wody najbogatszej w śladowe składniki mineralne. Radosnym, a może nawet rytualnym elementem procesu odparowywania wody jest moment, gdy sól zaczyna „strzelać” w kadziach – mieszkańcy mówią wtedy, że ocean „klaszcze” z zadowolenia.

Dziś ta unikatowa sól awansowa do rangi produktu prestiżowego (lub jak kto woli – dla snobów). Klienci i kucharze ekskluzywnych restauracji wskazują na bardziej namacalne przyczyny wyjątkowości soli. Jest wypalana drewnem, co nadaje jej delikatny aromat. Ma też unikalny skład mineralny, wyróżniający ją od soli pozyskiwanych przemysłowo. Znalazłem wypowiedź szefa kuchni w restauracjach wyróżnionych gwiazdkami Michelin w Tajpej, który stwierdzał, że ceni jej „powracającą słodycz” (hui gan 回甘). Sami rzemieślnicy mówią (czarują turystów), że ich sól ma „smak oceanu, który nie pali w gardło”.

[picture]

Ołtarz przygotowany do porannej ceremonii Amisów w porcie miasteczka Changbin (2024).

Changbin skrywa nadzwyczajną pamiątkę po szwajcarskich misjonarzach z zakonu Betlejem (SMB). Kościół w Changbin, ze swoją prostą, lecz monumentalną bryłą, jest symbolem poświęcenia ojców misjonarzy, z których największą miarą szacunku darzony jest Ojciec Augustin Büchel ze Szwajcarii. Misjonarze chrześcijańscy przynieśli na wschodnie wybrzeże nie tylko wiarę, ale i nowoczesną medycynę oraz edukację. Miejscowi Amisowie doceniali te zdobycze cywilizacji.

Ci misjonarze faktycznie byli źródłami cywilizacji. Tworzyli słowniki i systemy zapisu, które do dziś służą lingwistom. Kościół w Changbin stał się centrum życia społecznego, gdzie europejski modernizm, mieszający się z animistyczną kulturą Amisów kształtował tożsamość aborygenów nie tylko tutaj, ale po prostu we wszystkich zakątkach Tajwanu.

Ojcowie tacy jak Büchel są pochowani na wschodzie, bo uznali Changbin za swoją ostateczną ojczyznę. Ich nagrobki. nagrobki „wysokich, białych ludzi o złotych sercach”, s wspomnieniem tych, którzy jeździli na starych motocyklach po polnych drogach, niosąc pomoc każdemu, niezależnie od wyznania.

Specjalnością rejonu wioski Ningpu (寧埔) jest uprawiany na polach tarasowych ryż King Kong (金剛米). Jego nazwa wywodzi się od przypominającej goryla pobliskiej góry. Bez zabiegów marketingowych podobnych tym z wypalaniem soli powyżej, ryż ten nie miałby szans wytrzyma konkurencji z uprawami na zachodzie wyspy – ukształtowanie pól i ich wielkość, a raczej małość sprawia, że potrzeba wymaga dodatkowego nakładu pracy.

Cechą szczególną okolicy jest ikoniczna „Droga King Konga” (金剛大道), która wydaje się wpadać prosto do oceanu i przyciąga zarówno fotografów, jak i turystów. Rytuałem związanym z tą drogą jest oczekiwanie na wschód słońca.

Na tym odcinku wybrzeża znajdziemy Changbin Longci (龍祠), czyli formacje bazaltowe i andezytowe struktury przypominające łuski smoka. Są one wynikiem podwodnych erupcji wulkanicznych sprzed milionów lat, które w kolejnych eonach powoli wypiętrzały się, aż wychynęły ponad fale. Podczas odpływu w zagłębieniach „smoczych łusek” tworzą się naturalne akwaria. Można w nich znaleźć rzadkie gatunki krabów i kolorowe ślimaki nagoskrzelne.

■

Lanyu i Zielona Wyspa

Zielona Wyspa (Lüdao 綠島) oraz Wyspa Orchidei (Lanyu 蘭嶼) to dwa zupełnie inne światy, choć oba leżą u wybrzeży Taitung i oba zamieszkane są przez lud Tao (in. Yami, Tao lub Dawu). Lüdao to bolesna historia polityczna i wulkaniczne spa, natomiast Lanyu to matecznik kultury ludu Dawu, którego pięć plemion w piciu wioskach wytrwale walczy o zachowanie swojej tożsamości, co utrzymywanie się z turystyki i ułatwia, i utrudnia.

Dla wielu Tajwańczyków starszego pokolenia Zielona Wyspa nie kojarzy się z wakacjami, lecz z Wyspą Ognia (Huoshao Dao), gdzie mieściło się najcięższe więzienie polityczne. Więzienie to było miejscem izolacji elit intelektualnych podczas Białego Terroru.

Wielu więźniów spędziło tu ponad 20 lat tylko za posiadanie „niewłaściwych” książek lub poglądy demokratyczne. Jak podaje Narodowe Muzeum Praw Człowieka (國家人權博物館), więźniowie musieli sami budować mury swojego więzienia, wydobywając kamienie z rafy koralowej. To tragiczny paradoks – budowali mury własnego więzienia w miejscu o bodaj najpiękniejszych wschodach słońca na Tajwanie. Jeszcze dwie dekady temu kompleks więzienny niszczał, porzucony. Dziś przekształcono go w park pamięci. Turyści mogą wejść do ciasnych cel i przeczytać listy pisane przez więźniów do rodzin, których często nigdy więcej nie zobaczyli. W pobliżu dawnego więzienia sprzedaje się „lodowe bento więzienne”. Dla dawnych opozycjonistów jest to przejaw komercjalizacji ich cierpienia, ale dla młodych Tajwańczyków to sposób na oswojenie traumatycznej przeszłości.

[picture]

Jeden z miejszkaców Wyspy Orchidei.

Największą osobliwością, jaką znajdziemy na Lanyu są podziemne domostwa vahay. Domy te są wkopane w ziemię, by chronić mieszkańców przed niszczycielskimi tajfunami. Nad powierzchnię wystaje tylko dach, co sprawia, że historyczne wioski z oddali wyglądały jak puste pola. Dziś w podziemnym domu żyje już tylko jeden człowiek. A być może już nie żyje. To ostatni z ludu Tao, który potrafił zaintonować pradawną pieśń-inkantację, która towarzyszyła wcześniejszym pokoleniom tego i innych ludów dostroić się do wiatrów i stanu morza, aby wyrusza na codzienne połowy albo przemieszczać się w łodziach żaglowych pomiędzy wyspami i archipelagami na południe od Tajwanu – w rejonie archipelagu Filipin i wiele, wiele dalej.

Konstrukcja vahay tylko pozornie jest prymitywna. W rzeczywistości jest dowodem pragmatycznej, przemyślanej adaptacji. Domostwa posiadają skomplikowany system drenażowy, który zapobiega zalaniu podczas przejść tajfunów.

Lüdao to miejsce unikalnego zjawiska geologicznego. To morskie, a więc słonowodne gorące źródła zhaori – jedne z zaledwie trzech na świecie – obok Włoch i Japonii. Woda przesącza się przez wulkaniczne skały, nagrzewa i pod wpływem ciśnienia wypływa tu przy granicy oceanu.

Tradycja kąpieli w zhaori jest elementem lokalnej kultury. Dawniej mieszkańcy kąpali się tu po ciężkiej pracy na roli lub morzu. Dziś kąpiel podczas wschodu słońca (stąd nazwa zhaori – Poranne Słońce) jest obowiązkowym punktem programu dla każdego turysty. Siedzenie w gorącej słonej wodzie, gdy chłodne fale oceanu rozbijają się o brzeg basenu, to esencja Ludao.

Zabawną ciekawostką jest zwyczaj gotowania jajek i kukurydzy w specjalnych sekcjach źródła o najwyższej temperaturze. Po ucywilizowaniu zwyczaju kilkanaście lat temu, turyści kupują siatki z produktami i „parzą” je w naturalnym wrzątku. Unikalność smaku jajka ugotowanego w słonej, termalnej wodzie jest nie do podrobienia… No chyba że jajko doprawi się solą wypalaną w kotłach przez Amisów z Changbin. To wtedy tak.

Śmieszną ciekawostką jest lokalna obsesja na punkcie „lodów z wodorostami” oraz fakt, że na wyspie żyje więcej saren niż stałych mieszkańców. Sarny te, niegdyś hodowane dla poroża, dziś biegają wolno po wzgórzach, stając się symbolem dzikości wyspy. Zielona Wyspa uczy, że czas potrafi uleczyć rany historii, zmieniając miejsce cierpienia w miejsce zachwytu nad naturą.

Swego czasu na Wyspę Orchidei padł atomowy cień. W 1982 roku wybudowano na niej składowisko odpadów radioaktywnych – początkowo pod przykryciem dezinformacji, wedle której miała to być fabrykę konserw rybnych.

Relacje i opisy tej sprawy są jednym wielkim zgiełkiem generowanym przez aktywistów i NGO-sy antynuklearne, szczególnie aktywne na Tajwanie (zob. s. 466).

Toczono „wieloletnią walkę o godność i zdrowie mieszkańców”, a beczki z odpadami stały się „ostatecznym pogwałceniem świętej ziemi ludu Dawu”. Naukowa prawda jest taka, że o ile nie nastąpi jakieś nadzwyczajne wydarzenie w rodzaju ataku terrorystycznego, a więc celowego uszkodzenia wyjątkowo solidnych pojemników na zużyte pręty uranowe, ich przechowywanie jest całkowicie bezpieczne i nie zagraża zdrowiu.

Zużyte paliwo nuklearne nadal znajduje się na wyspie – mimo formalnych przeprosin ogłoszonych przez prezydent Tsai Ing-wen w 2026 roku. Przyczyna jest prozaiczna, a nawet zabawna: żaden rząd lokalny reszty Tajwanu nie chce przyjąć niewygodnego składu do siebie.

Festiwal latających ryb miyanngat to najważniejsze doroczne wydarzenie mieszkańców wyspy. W mitologii Tao, ryba ta nie jest tylko pożywieniem, ale „świętym darem od bogów”. Festiwal Ryb Latających to poważny cykl rytuałów trwający od marca do czerwca, który w czasach przed „ucywilizowaniem” wyspy regulował całe życie społeczne, w tym zasady połowu i podziału pracy. W czasie festiwalu obowiązują surowe tabu (paliyer). Nie wolno łowić innych ryb niż latające, a w pewnych częściach wyspy nie wolno pojawiać się kobietom.

Dla turystów, którzy na wyspie pojawili się na festiwal czy tak po prostu, najbardziej ikonicznym widokiem są tradycyjne łodzie tatala, zdobione czerwono-biało-czarnymi wzorami i „okiem łodzi”, które ma prowadzić rybaków przez fale.

[picture]

Tradycyjna łódź ludu Dawu, zamieszkującego Lanyu.

Budowa takiej łodzi odbywa się bez użycia gwoździ i trwa miesiącami. Wodowanie tatali to najważniejsze wydarzenie w życiu mężczyzny Tao, wiążące się z wielkim świętem całej wioski.

Latarnia morska na Zielonej wyspie ma nadzwyczajną historię związaną z międzynarodową solidarnością. W 1937 roku amerykański liniowiec SS President Hoover rozbił się na rafach otaczających wyspę. Mieszkańcy wyspy ruszyli na ratunek i ocalili ponad 500 pasażerów oraz załogę, goszcząc ich w swoich domach.

W dowód wdzięczności Amerykański Czerwony Krzyż rok później sfinansował budowę pięknej, białej latarni morskiej. Latarnia do dziś jest jednym z najważniejszych punktów nawigacyjnych na wschodnim Tajwanie.

Dziś latarnia jest najczęściej fotografowanym obiektem na wyspie. Ciekawostką jest to, że u stóp latarni znajduje się mała laguna z krystaliczną wodą, gdzie mieszkańcy uczą dzieci pływać.

[picture]

Dziewczyna ludu Dawu w tradycyjnym stroju w czasie tańca ceremonialnego w plemieniu Iranmeylek (2022).

To kobiety są odpowiedzialne za uprawę taro (podstawy pożywienia), podczas gdy mężczyźni zajmują się rybołówstwem. Jest to podział na sferę „cienia” (pole taro) i „słońca” (ocean). Poważnym ograniczeniem jest tabu dotyczące kobiet i łodzi rybackich. Kobietom nie wolno dotykać łodzi tatala, szczególnie w sezonie połowu ryb latających. Tabu pochodzi wynika z wiary w specyficzną energię (mana), która mogłaby sprowadzić nieszczęście na połów. To silny i odporny system wierzeń, który mimo presji nowoczesności wciąż jest przestrzegany. Zdarzają się czasem – bardzo rzadko – momenty spięć z zagranicznymi turystkami, które forsują „równouprawnienie” i mimo wiedzy o tabu próbują dotykać łodzie albo siadać w nich do zdjęć. Prowadzi to połajanek lub widocznego upokorzenia u starszych mieszkańców.

■

Miasto Taitung i na południe od niego

Taitung (Taidong 臺東) w tajwańskiej publicystyce turystycznej to miejsce, gdzie czas płynie inaczej, a życie jest nierozerwalnie związane z rytmem Oceanu Spokojnego i kulturą ludów aborygeńskich, których historyczne terytoria plemienne spotykają się właśnie w tym miejscu – Amisów, Puyuma, Bunun, Paiwan i dopływających z pobliskich dwóch wysp Tao.

Najbardziej widowiskowym wydarzeniem, jakiego można doświadczyć w Taitungu jest procesja paohonghandan (炮轟寒單爺), odbywająca się na sam koniec obchodów chińskiego nowego roku, w dniu święta Yuanshao. Kolejni ochotnicy z obnażoną klatką piersiową stają lub zasiadają na lektyce, aby dać się jest obrzucany przez tłum tysiącami petard. Mistrz Handan jest bogiem bogactwa, który boi się zimna, więc ogień petard ma go ogrzać i zapewnić pomyślność miastu.

Tu niestety muszę donieść, że jeśli przesąd jest prawdziwy, to Taitung w najbliższym czasie czeka nieunikniona zagłada. Rytuał po raz ostatni został należycie zrealizowany w 2020 roku – na głównej ulicy miasta (zdjęcie poniżej). Następnego roku gigantyczna procesja bóstw ze wszystkich okolicznych świątyń, której rytuał jest centralnym wydarzeniem, odwołano z uwagi na sytuację Covid-19. Do miasta zjeżdżają się ludzie z odległości nawet 80–100 kilometrów – raz napatoczyłem się na znajomych z tak odległego plemienia, w którym robiłem zdjęcia.

Następnego roku strzelaninę do lektyk przeniesiono do trawiastego parku… Ze względów bezpieczeństwa. Ale kolejny rok przyniósł katastrofę. Religijną imprezę, w akcie wrogiego przejęcia zawłaszczyli lokalni politycy. Co prawda rytuał wrócił do centrum miasta, ale na plac, na którym – zmierzyłem z zegarkiem w ręku – przez aż 37 minut jakiś miejscowy włodarz p...lił bez sensu o głupotach ładując się dopaminą, każąc przy tym tłumowi dwóch tysięcy osób cierpliwie czekać aż sam się zmęczy przemawianiem. Niech go piekło pochłonie!

[picture]

Tego widoku już nie zobaczymy. Główny rytuał procesji celebrowany bezpośrednio na głównej ulicy miasta.

Dla mieszkańców Taitungu procesja jest symbolem odwagi i oczyszczenia. Uczestnicy wierzą, że ból fizyczny jest formą pokuty i prośby o błogosławieństwo. We wcześniejszych latach rytuał miał ścisły związek z lokalnymi grupami społecznymi. Był wspierany przez wpływowe lokalne frakcje, co nadawało mu specyficzny, „twardy” charakter, odróżniający go od mniej „brutalnych” procesji na zachodzie wyspy. W obu rejonach strzelanie z całych warkoczy petard jest praktykowane, ale nigdy, ani razu nie uczestniczyłem w obrządkach strzelających tak zaciekle, jak właśnie w Taitungu.

Długa na ładnych parę kilometrów procesja wije się przez całą centralną część miasta niczym wąż. Co chwila wszystko staje w miejscu, a załogi świątyń i świątynek odprawiają rytualny taniec, w tym często taniec smoka i lwa, przed sklepami i restauracjami. Właściciele wręczają czerwone koperty oraz przekąski i napitki. Z wielkich ciężarówek piękne, kuso ubrane „driady” sypią w tłum cukierkami.

Rozmach imprezy jest absolutnie wyjątkowy. Po ceremonii ciała uczestników strzelających z petard są pokryte czarnym pyłem (s. 302), a często drobnymi ranami, którymi nikt się nie przejmuje – traktowane są jako rany poniesione w bitwie.

W Taitungu w latach 80. odkryto największe w Azji Południowo-Wschodniej skupisko kamiennych trumien i artefaktów sprzed 3000 lat. Było to nadzwyczajne wydarzenie. Samo stanowisko archeologiczne Beinan (卑南遺址) uważane jest za najważniejsze na Tajwanie. Na dekadę wstrzymało rozwój infrastruktury w tym rejonie – budowę dworca kolejowego. Artefakty są dowodem, że na Tajwanie istniała wysoko rozwinięta cywilizacja na długo przed wejściem na scenę współczesnych aborigenów.

Proszę wybaczcie zniekształcenie słowa – oznacza ono wszak ab origin, czyli mieszkających od początku istnienia rodzaju ludzkiego… Prawie zawsze ktoś mieszkał, pracował, walczył o swój sposób życia i umierał w jakimś miejscu wcześniej. Genetycy wykazali, że populacja, która pozostawia po sobie stanowisko Beinan, kultura ceramiki czerwonej polerowanej, posiadała te same markery genetyczne, które później pojawiły się u ludów kultury Lapita, które zasiedliły Polinezję – w tym Hawaje, Nową Zelandię i Wyspę Wielkanocną. Możemy więc roboczo, ale z dużą dozą pewności założyć, że to właśnie z tego miejsca ruszały ekspedycje penetrujące Filipiny i resztę Oceanii.

Smutnym aspektem tej historii była walka o zachowanie stanowiska. Wiele artefaktów zostało zniszczonych podczas prac budowlanych, zanim archeolodzy zdołali zabezpieczyć teren. Jak wspomina Song Wen-xun (宋文薰), pionier tajwańskiej archeologii, odkrycie Beinan było „wyścigiem z czasem i buldożerami”. Słynne „kolczyki z jadeitu w kształcie zwierząt” znalezione w Beinan stały się symbolem tajwańskiego dziedzictwa narodowego. Pokazują one kunszt dawnych rzemieślników, którzy potrafili obrabiać twardy kamień z zastanawiającą precyzją.

Ale patrząc z dalszej perspektywy, może nawet filozoficznej, są one materialnym dowodem na to, że cywilizacja na samym Tajwanie, a potem na kolejnych wyspach, kolonizowanych przez kolejne pokolenia tego punktu startowego, ulega atrofii i degeneracji. Wszak przybysze z zewnętrznego świata zastali większość ludów górskich na poziomie kamienia łupanego lub niewiele wyższym. Sam jestem w posiadaniu prymitywnego, kamiennego pięściaka z rejonu góry Ali, otrzymanego w podarku od miejscowego myśliwego, Prymitywne narzędzie zostało ocenione przez fachowca na 300–400 lat.

Dojeżdżając do Taitungu miniemy wioskę, a może nawet miasteczko Dulan, Sercem tej wioski Amisów jest stara cukrownia, która po upadku przemysłu cukrowniczego została przekształcona w warsztaty artystyczne i galerie.

Ta przemiana zaowocowała wyjątkowym, ikonicznym sukcesem. W Doulan wykształcił się unikalny styl życia „slow life”. Przyciąga on artystów, surferów i marzycieli z całego Tajwanu i zagranicy. Jej ikonicznym gadżetem jest – kupowany jako pamiątka – plecaczek lub chlebak z napisem „Szkoła podstawowa Doulan”, którym nasycony jest cały Tajwan. Jeśli ktoś chciałby zrobić pozytywnego psikusa znajomemu Tajwańczykowi, mieszkającemu gdzieś hen w dalekim świecie, to taki plecak, przywieziony jako podarek z dalekiej ojczyzny, jest wręcz idealny.

Kilkanaście kilometrów dalej na południe zaczynają plemienne terytoria ludu Paiwan. Centrum każdej nadmorskiej wioski jest stacja linii kolejowej South-Link (南迴線), łączącej Taitung z Pingtungiem już na zachodzie wyspy.

Linia ta, jest uważana za najpiękniejszą, ale i najtrudniejszą technicznie trasę na Tajwanie. Jej budowa wymagała przebicia dziesiątek tuneli w stromym, nadoceanicznym zboczu, zbudowanym z niezbyt stabilnego gruzu skalnego i zbitej ziemi. Przez dekady jeździły tu stare, niebieskie pociągi bez klimatyzacji (lanpi jieyun), które dziś nabray statusu symbolu nostalgii. Wycofanie tych pociągów z regularnego obiegu nastąpiło bardzo niedawno – podczas elektryfikacji linii w 2020 roku. Dla wielu mieszkańców Taitung te pociągi, w których można było otworzyć okno i poczuć morską bryzę, są nostalgicznym łącznikiem ze światem w czasach ich młodości. Ich zniknięcie było traktowane jak koniec pewnej epoki – epoki, w której podróż była przeżyciem, a nie tylko szybkim przemieszczeniem się z A do B. Dziś „Niebieskie Pociągi” powróciły jako atrakcje turystyczne.

Jest jeszcze jedna szczególna cecha tego regionu. Lokalny sposób przyrządzania pieczonego schabu. Potrawa jest tak aromatyczna na sposób polski, polana przy tym sosem takim, jaki babcia zawsze robiła, że w czasie jednego z paiwańskich festiwali, zaproszony do szwedzkiego stołu, gnębiony skrupułami pożarłem samodzielnie prawie całą tacę tego przysmaku. I nie była to mała taca. Gdyby ktoś z naszych kawalerów planował znaleźć żonę i osiedlić się na Tajwanie na stare lata, to niniejszym zdecydowanie polecam właśnie te miejsce.

W samym mieście Taitung znajduje się świątynia Fuyuan (富源大皇殿), która jest powiązana z lokalną legendą o „Błękitnym Morzu”. Świątynia ta powstała w miejscu, gdzie według wierzeń mieszkańców morze miało „oddawać” skarby po wielkich sztormach. Jest to miejsce modlitwy rybaków o bezpieczeństwo na jednym z najbardziej zdradliwych odcinków oceanu.

■

Kenting i południowy kraniec Tajwanu

Kenting (墾丁) to już „województwo” Pingtung – region, gdzie tropikalna natura spotyka się z krwawą historią pionierów oraz nowoczesną popkulturą. Dla Tajwańczyków to „kraniec świata” (天涯海角), który mają znacznie głębsze znaczenie niż tylko wakacyjne plaże.

Nazwa „Kenting” to pomnik ciężkiej pracy pionierów, których sprowadzono z kontynentu do ciężkiej pracy przekształcenia regionu w obszary uprawne. Znak ken 墾 to „uprawiać rolę”, a ding 丁 – dorosły mężczyzna/robotnik). Odnoszą się do grupy robotników z kontynentalnej prowincji Guandong, przysłanych tu w czwartej ćwierci XIX wieku. Ich zadanie było niezwykle niebezpieczna ze względu na malarię, drapieżniki oraz konflikty z lokalnymi plemionami ludu Paiwan.

Smutnym aspektem tej historii jest fakt, że wielu z tych pionierów nigdy nie wróciło do swoich domów – umierali z wycieńczenia lub chorób. Nie zmienia to faktu, że to ich wysiłek włączył region w dzisiejszą infrastrukturę regionu. Dla Tajwańczyków ta nazwa niesie w sobie etos „ciężkiej pracy” (pinmìng), który zdefiniował rozwój całego Tajwanu. Bez ich determinacji ten odległy cypel pozostałby niedostępną dziczą. Określenie pinming (拼命) to jeden z najbardziej sugestywnych terminów w języku chińskim, który doskonale oddaje tajwański etos pracy i przetrwania. W dosłownym tłumaczeniu oznacza ono „ryzykować życie” lub „stawiać życie na szalę” dla osiągnięcia celu.

Na samiuteńkim krańcu wyspy stoi Latarnia morska w Eluanbi (鵝鑾鼻燈塔). To nie jest zwykły budynek nawigacyjny; to jedyna na świecie latarnia-forteca. Cała budowla w wersji z 1883 roku miała na wyposażeniu mury obronne, otwory strzelnicze oraz fosę. Powstała ona po serii tragicznych katastrof morskich i ataków na ocalałych marynarzy ze strony lokalnych plemion.

Rząd Qing, naciskany przez mocarstwa zachodnie (zwłaszcza po incydencie na statku Rover), musiał zbudować latarnię, która byłaby w stanie obronić się przed atakami lądowymi – w obrębie budowli stacjonował regularny oddział wojskowy. I tak jej biała wieża, widoczna z daleka, stała się symbolem bezpieczeństwa na jednym z najniebezpieczniejszych szlaków wodnych świata, gdzie stykają się Ocean Spokojny, Morze Południowochińskie i Cieśnina Tajwańska. Ciekawostką o charakterze nadzwyczajnym jest fakt, że latarnia została zniszczona podczas wojny chińsko-japońskiej (1895), a później wielokrotnie odbudowywana, m.in. po bombardowaniach aliantów w czasie II wojny światowej.

Okolice latarni w promieniu kilkunastu kilometrów są pełne szlaków pieszych i rowerowych, na których turyści z północy wyspy szukają kontaktu z naturą w sposób zbliżony do tego, jak Polacy jadący na Warmię i Mazury. Jedynym dysonansem przy kontemplacji tego odludnego miejsca może być okrzyk: „Hej, patrzcie! Tu ktoś sra!”.

A oto jak wyglądał brzemienny w następstwa incydent statku handlowego Rover. To wydarzenie zmieniło bieg historii Tajwanu.

Statek rozbił się on u wybrzeży Kenting w 1867 roku. Ocalali członkowie załogi, w tym kapitan Hunt i jego żona, zostali zabici przez wojowników z plemienia Seqalu w odwecie za wcześniejsze krzywdy wyrządzone przez ludzi z poza wyspy. Być może szczególnie okrutnie zadana śmierć pani Hunt – zasieczono ją u boku męża – przeważyła szalę decyzji… Mord stał się pretekstem do wysłania „Ekspedycja Formoza”, pierwszej amerykańskiej ekspedycji wojskowej na Tajwan.

Nastąpiło bardzo specyficzne zdarzenie dyplomatyczne. W jego świetle południowy Tajwan nie był „ziemią niczyją”, ale terytorium rządzonym przez suwerenne plemiona. W pierwszym międzynarodowym traktacie między rdzennymi mieszkańcami a rządem Stanów Zjednoczonych, reprezentowanym przez Charlesa Le Gendre’a). Ustalono, że marynarze w potrzebie będą mogli lądować bezpiecznie, jeśli wykażą się pokojowymi zamiarami. Podpisanie nastąpiło pod „Drzewem Paktu” w południowym Pingtung, we współczesnej wiosce Sheliao (射寮).

Doniosłość wydarzenia polega na tym, że jest ono dowodem, iż południe wyspy było miejscem skomplikowanych zmagań między ludami aborygeńskimi, ludnością Hakka, Hoklo, reżimem Qingów i zachodnimi mocarstwami. Qingowie zaś nie mieli tutaj jurysdykcji! Śmierć załogi Rovera była początkiem nowej epoki w ucywilizowaniu wód tego regionu – budowano latarnie morskie i mapowano te zdradliwe, pełne raf wody. Etnograficzny i polityczny opis tych wydarzeń z punktu widzenia Paiwanów – zob. s. 72.

Rejon Kenting, a dokładniej okolice przylądka Eluanbi (鵝鑾鼻), jest uznawany przez naukę za jeden z najbardziej bioróżnorodnych ekosystemów morskich na świecie. To właśnie tutaj dochodzi do spektakularnego „spotkania” trzech potężnych mas wody: Cieśniny Tajwańskiej, Cieśniny Luzon (łączącej Morze Południowochińskie z Filipińskim) oraz otwartego Oceanu Spokojnego z nurtem prądu Kuroshio.

Kenting działa jak morski węzeł komunikacyjny. Prąd Kuroshio (ciepły, silny prąd oceaniczny) płynie na północ wzdłuż wschodniego wybrzeża, ale jego odnoga wpływa do Cieśniny Tajwańskiej (s. 180). Skutek: To zderzenie mas wody powoduje turbulencje i zjawisko upwellingu (wynoszenia głębinowych, chłodnych wód na powierzchnię). Woda ta jest bogata w sole mineralne i substancje odżywcze, które stanowią „żarcie” dla planktonu. Silne prądy od strony Filipin przynoszą larwy ryb tropikalnych i koralowców z południa, które „osiedlają się” w Kenting. Dzięki temu tutejsze rafy są stale zasilane genetycznie, a w rezultacie świetnym łowiskiem dla ludzi.

W miejscowości Manzhou, niedaleko Kenting, znajduje się mała, ale fascynująca buddyjska świątynia Wanfa (萬法寺). Wiąże się z nią nadzwyczajne i nieco mroczne wierzenie ludowe dotyczące „duchów kotów”. Dusze kotów, które nie zostały odpowiednio pochowane, mogą nawiedzać okolicę.

Według lokalnej legendy, w dawnych czasach koty topiono w strumieniu Gangkou (港口). Dusze tych zwierząt miały mścić się na ludziach, powodując choroby. Aby udobruchać te siły, w świątyni Wanfa zaczęto odprawiać specjalne rytuały i deifikować koty jako „Generałów Kotów”. Jest to unikalny przykład animizmu. Poważnym aspektem tego kultu jest to, jak odzwierciedla on szacunek mieszkańców do życia i strach przed naruszeniem naturalnego porządku.

Na Tajwanie istnieje stare przysłowie: „Zdechłego psa do wody, zdechłego kota na drzewo”. Ten fascynujący przesąd wymaga uwagi. W dawnych wiejskich rejonach Tajwanu jeszcze kilkadziesiąt lat temu widok worka wiszącego na drzewie na obrzeżach wioski był jasnym sygnałem dla przechodnia:

„Tu spoczywa kot, nie dotykaj, by nie ściągnąć na siebie nieszczęścia”¹.

W dosłownym tłumaczeniu: „Zdechłego kota powiesić na czubku drzewa, zdechłego psa puścić z prądem wody”. Jakie wierzenia stały za tymi drastycznymi czynami? Dlaczego kot na drzewo? W dawnych wierzeniach ludowych koty były zwierzętami o bardzo silnej energii Yin i przypisywano im niemal nadnaturalne moce – często kojarzono je z tygrysami. Ludzie bali się więc ich powrotów ze świata zmarłych. Wierzono, że jeśli kot zostanie pochowany w ziemi, po otrzymaniu „energii ziemi” (diqi 地氣) może ożyć jako demon lub zły duch, który będzie prześladował domowników. Powieszenie zwłok kota na drzewie (często w worku) miało sprawić, że ciało zostanie wysuszone przez wiatr i słońce (energia Yang), co zneutralizuje jego mroczną energię. Wierzono również, że dusza kota dzięki temu szybciej „odleci” do nieba.

Dlaczego psa trzeba wrzucić do wody? Pies był postrzegany jako wierny towarzysz, ale jego pochówek w ziemi również budził obawy natury religijnej. Dochodził element kosmologii buddyjskiej. Wierzono, że jeśli pies zostanie zakopany w ziemi, „utknie” w niej i w następnym wcieleniu znów urodzi się jako zwierzę (w niższej sferze egzystencji). Oczyszczenie przez wodę: Wrzucenie psa do rzeki lub strumienia miało pomóc mu „przepłynąć” do następnego życia. Woda, jako symbol odrodzenia i ciągłego ruchu, miała ułatwić duszy psa reinkarnację w istotę wyższą – najlepiej w człowieka.

Jadąc w te okolice mijam dziesiątki przydrożnych straganów z cebulą o dziwnie wielkich główkach – rejon Kenting jest zagłębiem jej uprawy. Wyjaśnienie tej anomalii jest fascynujące. Sercem jej są „wiatry opadające” (luoshan feng).

Wiatry wieją sezonowo od października do kwietnia i potrafią osiągać siłę tajfunu, mimo że niebo jest bezchmurne. Jest to zjawisko unikalne dla tego regionu, a wynika z ukształtowania terenu gór centralnego Tajwanu. Poważnym skutkiem są wypadki drogowe; wiatr potrafi zepchnąć skutery z drogi lub wywrócić ciężarówki, co czyni jazdę szosą nr 26 sporym wyzwaniem.

Pierwotnym źródłem tych wiatrów jest zimowy monsun z północnego wschodu. Wiatr monsunowy nie omija gór bokiem przez Cieśninę, zadowalając się nękaniem mieszkaców Kinmen, Peskadorów i mieszkańców całego wschodniego wybrzeża. Masy lodowatego powietrza zostają „wypchnięte” w górę po ich wschodnich zboczach. Powstaje efekt dyszy – gdy zimne, gęste powietrze dociera do grzbietów górskich, zostaje gwałtownie ściśnięte i pod wpływem grawitacji „spada” w dół po zachodnich zboczach prosto na równiny Hengchun i Checheng. Góry te w tym rejonie są już znacznie niższe – mają ok. 400–1000 m n.p.m. Masy powietrza przyspieszają. Spadając, wiatr nabiera znacznej prędkości, często przekraczającej 100 km/h, co odpowiada sile słabego tajfunu, mimo że niebo może być bezchmurne.

Wiatry ukształtowały całe życie, a w tym ekonomię mieszkańców Kenting. Ich efektem jest może nie ikoniczna, ale powszechnie rozpoznawana cebula z Hengchun. Silny wiatr wysusza ziemię i „zgniata” szczypior, co sprawia, że roślina magazynuje soki i cukry w bulwie. A to sprawia z kolei, że cebula jest wyjątkowo słodka i soczysta. A przy tym wielka jakby importowano ją z Czarnobyla albo bliższej Tajwanowi Fukushimy².

Wiatry wpływają oczywiście na architekturę domostw. Starsze domy w Hengchun mają grubsze ściany od strony północno-wschodniej i mniejszą liczbę okien w tym kierunku, by wytrzymać zimowe uderzenia wiatru. Inną cechą specjalną Kenting jest plus dodatni i plus ujemny. Wiatr potrafi przewracać motocykle i utrudniać chodzenie po plaży, ale jest uwielbiany przez windsurferów. W styczniu i lutym, gdy ziąb i słota jest w Tajpej na północy szczególnie dotkliwa, pozornie oczywista ucieczka do Kenting jest taktyczno-operacyjną, mocno nieprzyjemną pomyłką. W tym okresie najprzyjemniejszym klimatem na wyspie cieszą się mieszkańcy Tainanu, z którego – pisząc niniejsze sowa właśnie w lutym – cieplutko pozdrawiam. Zimą Tainan unika trzeciego typu (po tajfunach) dokuczliwego wiatru – tego, który wpada w przewężenie Cieśniny Tajwańskiej od północy, zwalnia minimalnie na wiatrakach energetycznych i sprawia, że motocykliści jadący na południe spalają o 30–35% mniej benzyny. Jazdy w drugą stronę po prostu odradzam, chyba że ktoś chce zrobić ultymatywny stress-test własnej determinacji. I szczelności ubioru motocyklowego… A nawet dostać zapalenia płuc, jeśli nie spręży się mentalnie w krytycznych godzinach jazdy.

Gaoshanyan Fude Temple (chiń. 高山巖福德宮) to najstarsza świątynia poświęcona bóstwu ziemi – Tudi Gongowi (dosł. Księciu Podziemi) na Tajwanie. Jej historia sięga 1639 roku (dynastia Ming), co oznacza, że ma blisko czterysta lat. To także miejsce słynące też z przepięknych zachodów słońca.

Świątynia ta jest wbudowana w naturalną jaskinię koralową, co czyni ją architektonicznym unikatem na skalę wyspy. Budowla jest związana z nadzwyczajną legendą o „Latającym Kamieniu z Nieba” (飛來石). Wierzy się, że wielka formacja skalna, która wygląda, jakby zaraz miała spaść, została umieszczona tam przez bóstwo, by chronić okolicznych mieszkańców przed złem.

Poważnym wyzwaniem dla tego miejsca jest jego popularność turystyczna. Gaoshanyan zostało wybrane przez CNN jako jedno z 12 najlepszych miejsc na świecie do oglądania zachodu słońca, co spowodowało masowy napływ ludzi. W rezultacie świątynia, która niegdyś była oazą spokoju, często wygląda jak Krupówki w długi weekend.

Ciekawy renesans przeszło miasto Hengchun, które przez dekady było tylko nagromadzeniem „jakichś tam budynków w drodze na plaże Kenting”. Wszystko zmieniło się w 2008 roku – po premierze filmu „Cape No. 7” (海角七號) w reżyserii Wei Te-shenga. Film opowiada o nostalgii, niespełnionej miłości z czasów kolonialnych i poszukiwaniu marzeń w małym miasteczku.

Film ten stał się kulturowym fenomenem. Wszyscy Tajwańczycy, co do jednego – zdaje się – rzucili się do samochodów, autobusów i pociągów, aby zobaczyć filmowe miejsce. Ceny nieruchomości w Hengchun gwałtownie wzrosły, a tradycyjne sklepiki w sporej części zostały wymiecione w niebyt, zastąpione przez kawiarnie dla turystów.

O ostatniej ciekawostce nie wspominajcie przy osobach powiązanych z CIA i firmami naftowymi. W pobliżu wschodniej bramy Hengchun znajduje się miejsce zwane Chuhuo (出火 – dosł. „wychodzący ogień”). Za to zjawisko odpowiada naturalnie wydobywający się przez szczeliny w koralowej skale gaz ziemny.

Ogień ten płonie tu od setek lat, zmieniając tylko swoje położenie po trzęsieniach ziemi. W dawnych czasach mieszkańcy uważali to miejsce za święte lub przeklęte. Dziś jest to popularna ciekawostka turystyczna. Szczególnie unikalnym widokiem jest Chuhuo nocą, kiedy małe płomienie tańczą na ziemi… być może zwiastując energetyczne odkrycie stulecia.

■

1 死貓掛樹頭，死狗放水流 Sǐ māo guà shù tóu, sǐ gǒu fàng shuǐ liú.

2 Skażenie w obu miejscach jest praktycznie zerowe, a więc mój żart nie ma podstaw merytorycznych, a jedynie błędne percepcje będące produktem kampanii antynuklearnych.

Peskadory

Archipelag Peskadorów, znany na Tajwanie jako Penghu (澎湖), to miejsce o najstarszej historii osadnictwa chińskiego w regionie, sięgającej czasów dynastii Song. To kraina bazaltowych klifów, porywistych wiatrów i ludzi o niezwykłej wytrwałości.

Świątynia Mazu w Magong (澎湖天后宮) to najstarsza świątynia na całym Tajwanie, a jej historia jest nierozerwalnie związana z tożsamością wysp. Tu trzeba wyjaśni komplikację z nazwami bogini. Mazu (媽祖) to imię „rodzinne”, którego używa się najczęściej w codziennych rozmowach. Dosłownie oznacza „Matkę-Przodkinię” lub „Prababkę”. Tianhou (天后) to tytuł „państwowy”, a więc oficjalny, ceremonialny, a który nadał jej cesarz Chin. Dosłownie to „Królowa Niebios” lub „Cesarzowa Niebios”.

Architektura świątyni jest unikalna ze względu na wykorzystanie lokalnych materiałów, takich jak bazalt i koralowiec, połączonych z mistrzowską snycerką sprowadzoną z kontynentu.

Wewnątrz znajduje się najstarsza na Tajwanie kamienna stela z czasów dynastii Ming (stela Shen You-ronga), upamiętniająca wyparcie Holendrów. To poważny zabytek, który przetrwał liczne wojny i tajfuny, będąc kotwicą dla lokalnej społeczności. Opowieść, wygląda tak: W 1604 roku holenderski admirał Wybrand van Warwyck przybył na Peskadory, chcąc założyć tam bazę handlową. Dynastia Ming wysłała generała Shen Youronga, by „przekonał” intruzów do odwrotu.

Shen spotkał się z przybyszami właśnie w murach świątyni poświęconej Mazu. Holendrzy, pod wrażeniem determinacji generała (i jego floty), wycofali się bez walki. Odnaleziona podczas remontu w 1919 roku kamienna stela jest najstarszym chińskim zabytkiem piśmienniczym na Tajwanie, upamiętniającym to zwycięstwo dyplomatyczne.

Niezwykle smutnym i refleksyjnym elementem historii świątyni jest jej rola podczas epidemii i wojen. W czasach, gdy medycyna była bezsilna wobec chorób tropikalnych, Mazu była jedyną instytucją ratunkową. Mieszkańcy wierzyli, że pył z kadzideł zebrany przed ołtarzem bogini ma właściwości lecznicze.

Dziś świątynia jest symbolem rzemiosła artystycznego. Jej drewniane konstrukcje wykonano bez użycia ani jednego gwoździa, stosując skomplikowane systemy połączeń dougong. Każdy rzeźbiony element – od smoków po postacie historyczne – opowiada historię moralną lub legendę, która miała oświecać i uczyć bojaźni analfabetów odwiedzających to miejsce przez wieki.

„Kamienne więcierze Shihu to ikoniczny symbol Penghu, a najsławniejszym z nich jest Wicierz Podwójnego Serca (七美雙心石滬) na wyspie Qimei. Te kamienne konstrukcje służyły na Penghu do połowu ryb już od starożytności. Trik rybaków polega na budowaniu murów z bazaltu i koralowca. Podczas odpływu ryby nie potrafią odnaleźć drogi ucieczki. Na archipelagu znajduje się ponad 500 takich konstrukcji i jest to największe ich skupisko na świecie.

Dziś te więcierze kojarzą się z romantyzmem (kształt dwóch serc), ich historia jest niezwykle poważna i pragmatyczna. Budowa i odbudowa pułapki po sztormach i tajfunach wymagała współpracy całych klanów. Była to forma „ubezpieczenia społecznego” – rodzina, która posiadała udział w więcierzu, miała zagwarantowane pożywienie. Ściśle określone zasady podziału połowu, oparte na prawie zwyczajowym, zapobiegały konfliktom i uczyły mieszkańców wzajemnej zależności w surowym środowisku. Współcześnie wiedza o tym, jak układać kamienie, by opierały się sile fal bez użycia cementu, powoli zanika wraz z najstarszym pokoleniem.

Inną ciekawostką jest klan handlujący lekarstwami, którego członkowie – co do jednego – noszą nazwisko Chen, mieszka w wiosce Erkan na wyspie Xiyu. Ich Osada ta to nadzwyczajny przykład osady klanowej.

Źródłem sukcesu klanu było nie morze, ale tradycyjna medycyna chińska. Mieszkańcy Erkan wyspecjalizowali się w migracji do Tajpej i innych miast, otwieraniu aptek, a potem… budowaniu najpiękniejszych domów na wyspie. Prosperity klan wypracował przez drugą połową XIX wieku i pierwszą kolejnego. Domy budowano z kamienia koralowego (tzw. laogushi), który ma doskonałe właściwości izolacyjne. Ściany ozdabiano barwnymi kaflami i poezją.

W wiosce do dziś unosi się zapach kadzidek Erkan, wyrabianych z trzech lokalnych roślin: dzikiego piołunu, jałowca i Scaevola taccada. Miało ono chronić mieszkańców przed komarami i złymi urokami.

Ciekawostką o charakterze humorystycznym jest to, że mieszkańcy Erkan byli tak dumni ze swojej tożsamości, że opracowali unikalny styl śpiewania krótkich rymowanek (pao-ko), którymi dogryzali sobie nawzajem podczas pracy w polu. Często były to rubaszne żarty lub skargi na surowych teściów. Te „bitwy na rymy” stały się częścią niematerialnego dziedzictwa Penghu. W latach 70. wioska została niemal całkowicie opuszczona. Dopiero dzięki determinacji potomków klanu Chen, Erkan stała się pierwszą na Tajwanie „wioską historyczną”.

Peskadory i pobliska Kinmen mają swojego bohatera narodowego. Jest to generał Hu Lian (胡璉). Na wyspach otoczony jest niemal boską czcią, choć jego historia jest czysto polityczna i wojskowa. W latach 50., kiedy Penghu było kluczową bazą obronną przed Chinami kontynentalnymi, wyspy cierpiały na chroniczny brak wody i żywności.

Generał wprowadził system „wymiany sorga na ryż”. To był trik zachęcający mieszkańców do odejścia od upraw batatów, dominujących na wyspie z uwagi na zasolenie gleb. Stacjonujące na wyspie wojsko skupowało sorgo, by produkować z niego mocny alkohol (słynny kaoliang), a w zamian dostarczało ryż z Tajwanu. To nadzwyczajne wydarzenie zmieniło dietę i strukturę ekonomiczną wysp. Alkohol z sorga stał się „płynnym złotem” – finansował budowę szkół i dróg na archipelagu.

Śmiesznym elementem tej historii jest fakt, że początkowo miejscowi rybacy – nie nosząc w genach słowiańskiej odporności – nie potrafili pić tak mocnego alkoholu i podczas oficjalnych uroczystości z wojskowymi często padali po pierwszych kieliszkach. Jednak z czasem nastąpiła selekcja naturalna – miejmy nadzieję, że tylko epigenetyczna – a kaoliang stał się nieodłącznym elementem lokalnych wesel i świąt religijnych, wypierając mniej kopiące trunki.

Poważnym dziedzictwem tamtego okresu jest też zadrzewianie wysp. Hu Lian zmusił tysiące żołnierzy do sadzenia tamaryszków i innych odpornych na sól drzew, by stworzyć pasy chroniące przed dokuczliwymi wiatrami. Bez tych „zielonych murów”, rolnictwo na Peskadorach nie miałoby szans wyjść poza sorgo. Zaiste, Hu Lian był wodzem z tych, których starożytni nazywali natchnionymi.

Współcześnie archipelag żyje głównie z turystyki. Największym magnesem dla przyjezdnych jest rozciągnięta na całe lato seria pokazów fajerwerków.

Dziś festiwal fajerwerków w Magong to największa impreza turystyczna na Peskadorach, ale jego geneza jest niezwykle smutna i poważna. Został on zapoczątkowany w 2003 roku, dokładnie rok po katastrofie lotu CI611 w 2002 roku. Celem festiwalu było przełamanie traumy i przyciągnięcie turystów z powrotem na wyspy, które po katastrofie kojarzyły się tylko z tragedią.

Pomysł odniósł spektakularny sukces. Pokazy odbywają się przy słynnym Moście Guanyinting Hongqiao (Most Guanyin-Tęczy), a fajerwerki wybuchają bezpośrednio nad oceanem. Festiwal wymusił ewolucję lokalnego biznesu restauracyjek. Sito ewolucji zaczęło przepuszczać zmodyfikowane, szybkie dania i przekąski, które turyści mogą jeść, patrząc w niebo – tak powstały popularne na wyspie lody o smaku kaktusa (owocu opuncji).

■

Spichlerz Tajwanu

Równiny Jianan południowego zachodu

Płaskie równiny zachodniego Tajwanu, ciągnące się od Kaohsiung przez Tainan, Chiayi i Yunlin aż po Taichung, to rolnicze serce wyspy. Nosi ono nazwę Równiny Jianan 嘉南平原). Ich dzisiejszy krajobraz jest wynikiem gigantycznych projektów inżynieryjnych, które zmieniły jałowe i zasolone nieużytki w najżyźniejsze pola Azji Wschodniej. Równina zaczyna się przy Tainanie, rozwija przez Chiayi i w powiacie Yunlin na północ, aż po Kaohsiung na południu i liczy około 4500 km2.

[picture]

Bursztynowy świerzop równin zachodnich. (Oj, dadzą mi popalić polonistki za te krotochwile.)

Ciągnące się kilometrami od Tainanu ku północy stawy rybne do drugi filar wyżywienia mieszkańców regionu i całej wyspy. W północnych dzielnicach Tainanu (Annan, Qigu, Beimen) to krajobraz zdominowany przez tysiące stawów rybnych. Dominuje hodowla ryby chanos (także wyraz; ang. milkfish), która sięga czasów Koxingi. Ta hodowla wynikała z musu. Niskie, zasolone tereny sprawiały, że rolnictwo tradycyjne było niemożliwe.

Poważnym elementem tej hodowli jest jej związek z przypływami i odpływami. Dawniej stawy opierały się na naturalnym wprowadzaniu narybku z morza. Dziś dominuje zaawansowana akwakultura. Ryba mlekowa jest nazywana na Tajwanie „rybą narodową” (guoyu 國魚), gdyż jej każda część – od głowy po wnętrzności – jest wykorzystywana w lokalnej kuchni. Świadczy to o głębokim szacunku rolników do zasobów, jednak dla turystów spożywanie takich części jak rybia głowa może okazać się nie do końca pozytywnym kazusem transmisji kulturowej. Śmieszną legendą jest pochodzenie jednego z wariantów nazwy tej ryby – sabahee. Mówi się, że gdy Koxinga przybył na Tajwan i spróbował tej ryby, zapytał: „Śiam-mi?” (Co to?), co w uszach miejscowych brzmiało jak nazwa ryby: „sabahee”.

Cukrownia Huwei w powiecie Yunlin, a konkretnie w mieście Huwei, była głównym zagłębiem japońskiego przemysłu cukrowniczego. W pierwszej połowie XX wieku cukrownia ta była jedną z największych w Azji Wschodniej. Aby obsłużyć przetwarzanie trzciny, japońscy inżynierowie zbudowali gęstą sieć kolei wąskotorowej. Ta kolejka „pięciu dziesiątych” (wufen che; nazwa pochodzi od szerokości toru, która wynosiła około połowy standardu międzynarodowego) służyła nie tylko trzcinie, ale i ludziom. Była więc głównym środkiem transportu do szkół i na targi, tworząc unikalną kulturę „cukrowych miasteczek”.

Co ciekawe, ostatnia linia kolejki działa do dziś! Widokiem, który wciąż można zobaczyć zimą (od grudnia do marca) w Huwei, jest dymiący komin fabryki i wagoniki z urobkiem. Pociąg z trzciną wciąż przecina ulice miasta, a zapach palonej trzciny i melasy przywołuje w mieszkańcach wspomnienia dawnej zamożności i prosperity.

W mieście Chiayi znajduje się Świątynia Wufeng (吳鳳廟), poświęcona postaci, której historia jest jedną z najbardziej kontrowersyjnych na Tajwanie. Wufeng był japońsko-chińskim urzędnikiem (tłumaczem), który w XVIII wieku próbował przerwać praktykę łowców głów u ludów aborygeńskich. Według „oficjalnej” legendy, złożył on sam siebie w ofierze, pozwalając się zabić w czerwonym stroju, co tak przeraziło napastników, że porzucili krwawy zwyczaj. Wersję tę mocno zmitologizowali Japończycy, a potem rząd KMT, chcąc przedstawić aborygenów jako jako „barbarzyńców”. Po demokratyzacji Tajwanu w latach 80. pojawili się aktywiści związani z ludem Tsou z rejonu góry Ali. Ich aktywność doprowadziła do zburzenia pomnika Wufenga przed stacją w Chiayi w 1988 roku.

Ale Chiayi stało się „Spichlerzem Tajwanu” przede wszystkim dzięki uprawie ryżu. A niezwykle produktywne uprawy są możliwe dzięki pracom inżynieryjnym. Z największym rozmachem działali Japończycy. Najważniejszą zmianą w historii rolnictwa zachodniego Tajwanu była budowa Systemu Nawadniającego Chianan (嘉南大圳) oraz zbiornika Wusanto. Jak opisuje Przed latem 1930 roku ziemie te były znane jako „pola zależne od nieba” – zimą spękane z braku wody, a latem dewastowane przez powodzie po przejściu tajfunów.

Symbolem zmiany stał się odpowiednik starożytnego Wielkiego Yu (大禹)¹, japoński inżynier Yoichi Hatta zaprojektował system, który nawodnił 150 000 hektarów, tworząc unikalny system płodozmianu – trzyletnią rotację upraw.

Poważnym wyzwaniem podczas budowy stał się potężny wybuch gazu w tunelu doprowadzającym wodę w 1922 roku, w którym zginęło ponad 50 robotników. Tanadzwyczajna ofiara japońskich i tajwańskich robotników stało się fundamentem legendy Hatty.

Drugim smutnym wątkiem tej historii jest los żony inżyniera, Toyoki. Po kapitulacji Japonii w 1945 roku i tragicznej śmierci męża na storpedowanym statku, nie chcąc opuszczać Tajwanu, rzuciła się do śluzy wodnej zbiornika Wusanto. Jej historia jest do dziś wspominana przez lokalnych rolników jako symbol nierozerwalnej więzi między japońskimi budowniczymi a tajwańską ziemią.

Dziś przy zaporze stoi pomnik Hatty – niezwykły, bo przedstawia go w pozycji siedzącej, zamyślonego, w ubraniu roboczym, a nie w dumnej pozie triumfatora. Bez jego geniuszu słone nieużytki zmieniłyby się w spichlerz zasilający Japonię, a potem sam Tajwan, znacznie później. W szczytowym okresie rządów japońskich na Tajwanie, wyspa produkowała 30 procent ryżu konsumowanego na wyspach macierzystych.

Pomiędzy Yunlin a Chiayi leży Beigang, religijne serce rolniczego południa. Świątynia Chaotian (朝天宮) poświęcona Mazu jest najważniejszym punktem orientacyjnym dla milionów religijnych rolników. Bogini morza stała się dla nich opiekunką rolnictwa. Wierzą oni, że pomyślność zbiorów zależy od jej łaski, dlatego każda kropla wody w kanałach nawadniających jest „poświęcona”. Nadzwyczajnym wydarzeniem dla nich jest coroczna pielgrzymka z Baishatun do Beigang. Tysiące ludzi idzie pieszo przez równiny, mijając pola ryżowe i stawy rybne. Pielgrzymi śpią w stodołach i szkołach, a rolnicy mieszkający przy trasie wystawiają darmowe jedzenie na brzegach pól i częstują napojami.

Rzeźby w świątyni opowiadają historie o lojalności i ciężkiej pracy, które są fundamentem etosu mieszkańców równin. To tutaj młodzi rolnicy przychodzą prosić o deszcz w czasie suszy. Śmieszną ciekawostką jest lokalny specjał – olej sezamowy z Beigang. W pewnym krótkim odcinku czasu zapach tłoczonego sezamu unosi się nad całym miastem, mieszając się z dymem kadzideł.

Najcenniejsze obszary „Ryżowego Spichlerza” są dalej na północ ku morzu płynie rzeka Zhuoshui. Ta najdłuższa rzeka wyspy nazywana jest „Matką rzek Tajwanu”. Jej ciemne, muliste wody niosą ogromną ilość minerałów. To właśnie ten ciemny osad stworzył najżyźniejsze gleby pod uprawę ryżu odmiany „Xizhou”. Ryż ten w czasach japońskich był zarezerwowany dla dworu cesarskiego w Tokio.

Poważnym wyzwaniem historycznym była regulacja tej dzikiej rzeki. Japończycy zbudowali potężne wały przeciwpowodziowe i system śluz. Te prace pozwoliły na stałe osadnictwo w delcie. Krajobraz pełen niebezpiecznych bagnisk zmienił się w geometryczną szachownicę pól ryżowych – widać ją z okien pociągu szybkiej kolei.

Rzeka wypływa z przepięknych, wysokich gór, ale droga a później szlak, które prowadzą w głąb niemal z roku na rok staje się coraz krótsza… dewastowana przez trzęsienia ziemi i tajfuny. Bez dołączenia do grupy aborygenów ludu Bunun, zamieszkującego tamte okolice, da się dotrze jedynie do przeprawy promowej, stworzonej w zastępstwie mostu, po którym jedynym śladem jest urwany, zarośnięty drzewami i krzakami kawałek asfaltu.

Za mojej ostatniej wizyty w tym miejscu – pięknego miejsce na biwak – pojawił się miejscowy opiekun przeprawy. Przy mnie uruchomił nie bez trudu stary, zdezelowany silnik, mający nie mniej niż 40 lat. To magiczne miejsce, w którym można zupełnie zapomnieć o prawie całej cywilizacji ekranów, która otacza nas na co dzień.

Równina kończy się płaskowyżem Dadu, na którym wyrosło miasto Taichung. O mieście powiemy sobie sporo więcej już za kilkanaście stron. Tu wspomnę jedynie o ostrym sosie sodko-pikantnym. Dodaje się go niemal do wszystkiego. Najsłynniejszą marką jest Yuanmei (源美). Butelkę, którą widać niemal na każdym stole w barach śniadaniowych, ja traktuję jak symbol tego miasta. W przeciwieństwie do ostrej i kwaśnej tajskiej Srirachy, sos z Taichungu jest „słodko-pikantny”. Sos jak sos, ale na blogach kulinarnych blogerzy piszą, że ma on „gładką konsystencję i charakterystyczny aromat sfermentowanej soi i chili”. Najostrzejszy wariant, oczywiście, pali dwa razy.

Wróćmy jeszcze na chwilę do miasta Chiayi. Od „zawsze” obsługiwało produkty zwożone z masywu Ali, pełniąc funkcję „bazy logistycznej” szczególnie do celów przetwórstwa drewna (s. 69). Potężne pnie cyprysów Hinoki służyły rozbudowie infrastruktury i na Tajwanie, i na wyspach japońskich. Smutnym wątkiem jest niemal całkowita wycinka pierwotnych lasów cyprysowych, która nastąpiła w ciągu 50 lat japońskich rządów. To, co dziś widzimy w Alishan, to głównie lasy wtórne.

W drodze na równinę pociągi często zabierały „na gapę” produkty z górskich upraw – kapustę i wasabi, które sprzedawano potem na targu w Chiayi jako „towar prosto z chmur”. Przy wasabi musimy się zatrzymać. Dobry towar to rarytas i to kosztowny, gdyż roślina, z której uciera się zieloną „musztardę” jest niezwykle wybredna co do miejsc, w których chce rosnąć i dostarczać miąższ najlepszej jakości. Miejsca takie muszą zapewnić czystą wodę i chodny cień... powyżej 2000 m n.p.m. W masywie Alishan współcześnie takie warunki oferują niemal wyłącznie państwowe lasy chronione.

Japończycy wprowadzili wasabi na Alishan w 1915 roku. Po ich wyjeździe Tajwańczycy kontynuowali uprawę, ale przez dziesięciolecia odbywało się to na zasadzie „użytkowania ziemi leśnej”.

Bonanza – bo uprawa dawała całkiem dobre dochody – skończyła się bardzo niedawno. Biuro Leśne (Forestry Bureau) uznało uprawy wasabi za nielegalne zajęcie gruntów państwowych. Argumentowano, że nawozy używane pod wasabi zanieczyszczają źródła wody pitnej, a karczowanie poszycia leśnego pod uprawy zwiększa ryzyko osuwisk. Większość plantacji została zlikwidowana siłowo przez buldożery pod eskortą policji. Rolnicy, przede wszystkim aborygeni ludu Tsou, zostali zmuszeni do przeniesienia upraw na niższe wysokości (szklarnie), co drastycznie obniżyło jakość produktu.

Oryginalne wasabi z Alishan było/jest uważane za jedno z najlepszych na świecie (obok tego z japońskiej Shizuoki). Jedno kłącze może kosztować kilkadziesiąt dolarów. Ale dla nas jest to produkt nieosiągalny… przede wszystkim z uwagi na zalew rynku podróbkami. Większość „wasabi”, które jemy w restauracjach jako „obowiązkowy” dodatek do dań z surowej ryby – również na Tajwanie – to po prostu chrzan pospolity zabarwiony na zielono i z dodatkiem musztardy. A szkoda! Wasabi kopie znacznie mocniej niż najostrzejsza białoruska musztarda, którą swego czasu sam się zajadałem.

Aha! Gdyby głęboko w lesie cichcem nadal uprawiano wasabi, z pewnością dałoby się trochę podegustować w czasie prywatnych grilli z miejscowymi. Ale tutejsi są legalistami-radykałami, więc osobiście nie miałem okazji się raczyć. Przecież mówię, że nie.

Trzeba bowiem wiedzieć, że patrole poszukujące ukrytych poletek w sporej części to ludzie miejscowi – praktyki wydusić do końca raczej się nie da. Efektem zmian w postaci likwidacji plantacji w Alishan sprawiła, że cena prawdziwego wasabi wystrzeliła w kosmos. To właśnie ta okoliczność doprowadziła do powstania „partyzanckich”, podpatrzonych u Pablo Escobara plantacji, ukrytych w tak niedostępnych miejscach lasu, że straż parku musi używać dronów termowizyjnych, by je wykryć.

■

1 Wstawienie tutaj imienia tego legendarnego władcy, który ujarzmił Rzekę Żółtą i dokonał tym czynem czynu założycielskiego Chińskiej Cywilizacji, jest moim psikusem na użytek Tajwańczyków, którym przyjdzie kartkować tę książkę.

Masyw Ali

Alishan (阿里山) to dla Tajwańczyków coś więcej niż góra – to symbol narodowy, mglisty dom gigantycznych cyprysów i miejsce, gdzie technika spotkała się z sacrum. Jego historia jest nierozerwalnie związana z kolonizacją, eksploatacją zasobów i ostateczną transformacją w sanktuarium przyrody i źródłem najbardziej cenionej herbaty.

Kolej Leśna Alishan to inżynieryjny cud swego czasu. Jest jednym z trzech zachowanych na świecie górskich systemów kolejowych o tak dużym nachyleniu. Jej budowa rozpoczęła się w 1906 roku pod nadzorem japońskiego inżyniera Kawai Shitaro. Głównym celem nie było zwożenie potężnych pni cyprysów Hinoki do tartaków w Chiayi.

Różnica wysokości obu końców linii wynosi ponad 2000 metrów. Japończycy zastosowali nadzwyczajne rozwiązanie: system czterech „zygzaków” (ang. switchbacks) oraz pętlę spiralną wokół góry Duli. Na jednym odcinku pociąg musi dosłownie „cofać się”, aby nabrać wysokości, co do dziś jest największą atrakcją dla pasażerów.

Podróżnym dodaje adrenaliny pamięć o dwóch wypadkach z 2003 i 2011 roku, ale przede wszystkim o dewastacji, jaką zafundował tajfun Morakot w 2009 roku. W niektórych rejonach Alishan w ciągu kilku dni spadło trzy metry deszczu. Zasypane tunele i zerwane mosty przywracano do pierwotnego stanu przez aż piętnaście lat!

Zabawnym aspektem podróży w dawnych czasach był fakt, że pociągi jeździły tak wolno pod górę, iż pasażerowie mogli wysiąść, nazbierać dzikich owoców i spokojnie wskoczyć z powrotem do wagonu.

Fenqihu (奮起湖) to kluczowa wioska przystankowa na trasie kolejki. Choć nazwa sugeruje jezioro (hu), w rzeczywistości jest to dolina o kształcie naczynia. Osada powstała w czasach japońskich jako miejsce postoju pociągów parowych, które to tutaj musiały uzupełniać wodę i węgiel przed najtrudniejszym etapem wspinaczki.

Dziś alejka z restauracjami i straganami jest oblegana przez turystów szukających poczucia nostalgii i kontaktu z naturą. Oczywiście Tajwańczycy swoim zwyczajem wypracowali obowiązkową do zjedzenia lokalną potrawę. W wiosce padło na pudełko lunchowe „Fenqihu Bento”. Pudełko zawiera porcję ryżu, udko kurczaka i zestaw lokalnych warzyw. W alejce można kupić liście wasabi – oczywiście z legalnych upraw. Towar z nielegalnych trafia do gardeł koneserów w dużych miastach Tajwanu i do Japonii.

[picture]

Tor historycznej kolejki masywu Ali w jego najwyższym odcinku.

Alishan słynie z gigantycznych Cyprysów Czerwonych (in. formozańskich), które potrafią żyć po dwa tysiące lat. Najsłynniejszym z nich było „Święte Drzewo Alishan” (阿里山神木), odkryte przez Japończyków w 1906 roku. Drzewo to miało ponad 50 metrów wysokości i było czczone jako strażnik lasu. W 1956 roku w drzewo uderzył piorun, powodując pożar jego wnętrza. Mimo prób ratowania go przez leśników, drzewo zaczęło obumierać. Ostatecznie, po ulewnych deszczach w 1997 roku, pień pękł i runął na tory kolejowe. Dla wielu Tajwańczyków było to końcem pewnej epoki.

Ważnym dla wizytujących Tajwańczyków miejscem jest Świątynia Shouzhen (受鎮宮), najwyżej położony „pałac bogów”. Gong, ostatni znak nazwy taoistycznych świątyń oznacza właśnie pałac.

Świątynia, zbudowana na wysokości 2150 m n.p.m., poświęcona jest Najwyższemu Cesarzowi Ciemnego Nieba (Xuanwu). Miejsce kultu zaczęło swoją karierę w czasach japońskich, jako mała kapliczka dla robotników leśnych, którzy bali się „duchów gór” i prosili Cesarza o ochronę przed wypadkami przy wycince.

Świątynię znacznie rozbudowano po 1945 roku. Stała się wtedy monumentalnym obiektem z bogatymi złoceniami. Zamiarem, nieudanym, była próba integracji osadników z równin z lokalnym ludem aborygeńskim Tsou. Aborygeni twardo i do dziś trzymają się chrześcijaństwa. U ludu Tsou, w kontraście do całego Tajwanu 4–6%, chrześcijanie stanowią 85–90% mieszkańców.

Szczególnym wydarzeniem w świątyni jest doroczny wyrój ciem z gatunku Brahmaea wallichii, około marca, a więc w miesiącu urodzin bóstwa. Na szatach posągu boga osiadają dziesiątki owadów. Pątnicy i goście nazywają je „motylami składającymi hołd”.

Przed otwarciem szosy krajowej nr 18 i 21 (Alishan Highway), jedynym sposobem dotarcia na samą górę była kolej. Droga, zbudowana w latach 80., ucywilizowała region. Zabawnym aspektem tej nowoczesności jest walka o „najlepsze miejsce do zdjęcia wschodu słońca”. Turyści wstają o 3 rano i by zająć dobre miejsce do robienia zdjęć biegną na pociąg linii Zhushan lub do wynajętych busów.

Plantacje kawy i herbaty

Ale najważniejszym magnesem Alishan jest niewątpliwie herbata Oolong. Choć Japończycy wprowadzili w regionie herbatę czarną, to dopiero w latach 80. XX wieku mieszkańcy nauczyli się uprawiać wysokogórski Oolong (ang. High Mountain Tea). Specyficzny mikroklimat Alishan – duża wilgotność i krótkie nasłonecznienie – sprawia, że liście rosną wolniej i gromadzą miks aromatów oraz substancji czynnych inny niż w pozostałych rejonach Tajwanu.

[picture]

Powrót po całym dniu zbierania kawy. Tylko w Alishan.

Tarasowe plantacje herbaty, często nachylone pod kątem 45 stopni, mają za konkurenta kawę. Obie rośliny to podstawa lokalnej ekonomi. Za prestiżową herbatę z Alishan miejscowi rolnicy, hurtownicy i sprzedawcy liczą turystom jak za zboże. A ci grzecznie płacą i się cieszą.

Nie raz i nie dwa razy dołączałem do brygad zbierających listki herbaty i wisienki kawy. Obie czynności związane są z ryzykiem. Aby podcinać gałązki herbaty należy za pomocą plastra przymocować do palca wskazującego piekielnie ostre żyletki. Moment rozproszenia uwagi dla osoby niewprawnej kończy się skaleczeniem. Zabawy w zbieranie herbaty odpuściłem po incydencie, w którym prawie odciąłem sobie opuszek palca.

Ze zrywaniem owoców kawy jest zupełnie inny problem. W koronach wysokich na około 2 metry drzewek lubią chować się węże, w tym niektóre jadowite. Po tym, jak dwa razy w gąszczu gałązek znalazłem wylinkę, zaostrzyłem środki prewencyjne. Węże same się płoszą na dźwięk ludzkiej aktywności. Trik polega na tym, aby da im sposobność, aby gdzieś sobie poszły – choć nie wiem, czy jest to odpowiednie słowo.

Dobrym sposobem jest głośne tupanie przy chodzeniu, nawoływanie się z innymi... Moim autorskim rozwiązaniem było słuchanie przez głośnik muzyki z filmów –głównie Gwiezdnych Wojen. I tu mam dla was nowinę! Po paru wspólnych dniach pracy jedna starsza pani, po siedemdziesiątce, nauczyła się rozpoznawać styl Johna Williamsa i odróżniać go od dość podobnej muzyki z Basila Poledourisa ze Starship Troopers, której słuchałem rotacyjnie. Szacun.

[picture]

Zbieranie kawy z widokiem za milion dolarów.

Szczęśliwie, węże na Tajwanie nie są agresywne – ale uważać wciąż trzeba. Przy zbieraniu kawy szczególną ostrożność należy zachować w rzędzie drzewek najbliższym ściany lasu, ale nie jest to regułą. Środkiem bezpieczeństwa stosowanym przez miejscowych jest uderzanie w korony drzewek po pojawieniu się w sadzie kawowym. Często jednak nikt się nie fatyguje tą procedurą.

Konfrontacyjne potkanie z żywym wężem miałem tylko kilka razy. Siedział (wiem, że „leżał”) w drzewku właśnie najbliższym dżungli. Gdy rozchyliłem zewnętrzne gałązki, on popatrzył na mnie, ja na niego. Miał ok. 150 cm długości, główkę wielkości męskiego kciuka, był więc mały. Nie był (chyba) jadowity. Jadowite maj trójkątną głowę.

Wąż spokojnie okręcił się i skierował się w stron lasu, ja powoli puściłem rozchylone gałęzie. Akurat wtedy byłem pierwszą osobą, która weszła na teren sadu kawowego, gdzieś hen, kilka kilometrów od plemienia. W kilkuosobowej grupie zrobiła się minimalna sensacja. Otrzepaliśmy gałęziami dwa rzędy drzewek… i po sensacji. Do roboty!

Podobną sytuację miałem przy innej okazji – przy zbieraniu fasoli. Znowu to ja wypatrzyłem malutkiego węża, nieco grubszego w średnicy od papierosa. Nikt z kilku innych osób nie odważył się gada złapać. Właścicielka ogródka warzywnego zadzwoniła po faceta, który się nie bał. Gość przyjechał, popatrzył, złapał przerażonego węża, odszedł z nim kilkanaście metrów i na chama wyrzucił w przydrożny gąszcz. I po sprawie.

Skoro jesteśmy przy wężach, to sprzedam wam najlepszą opowieść. Nazwałem ją „częste mycie skraca życie”. W 2012 roku mieszkałem w budynku tuż przy granicy lasu. Myłem właśnie gąbką framugę drzwi wejściowych…gdy zobaczyłem, że w moim kierunku bardzo szybko pędzi wąż, goniony przez właściciela posesji. Wąż mnie nie zauważył na czas… I wpadł do środka. Przez sekundę znajdowałem się w jednym metrze sześciennym z uciekającym w panice, dwu i półmetrowym gadem! Nawet nie zdążyłem się przestraszyć. Rozdzielczości procesora starczyło mi tylko na bezbrzeżne zdumienie.

Wąż schował się za regałem z książkami. Właściciel, szczęśliwie, miał doświadczenie. Nie bez trudu wyciągnął węża za ogon, wyniósł i wrzucił w krzaki kilkanaście metrów od budynku. Łuską capiło przez dwa następne dni.

I tak to się żyje na tym Tajwanie. Gdyby ktoś pytał. Uwierzcie, czyhająca za cieśniną jest najmniejszą troską.

Wróćmy do zbierania kawy. Boom na jej uprawę zaczął się po słynnym trzęsieniu ziemi z 1999 roku. Na zmianę złożyła się lokalna nadprodukcja herbaty na wyspie, spadek liczby turystów po trzęsieniu ziemi z 1999 roku oraz otwarcie upraw Oolong w Wietnamie przez samych Tajwańczyków – jakość była prawie identyczna, a koszt uprawy na poziomie 25–35% tajwańskiego. Z produktu kompletnie niszowego zrobił się produkt bardziej masowy, A przy tym wówczas lokalnie na Tajwanie praktycznie nikt nie uprawiał jeszcze kawy na masową skalę.

Na koniec podzielę się z wami poradą… raczej bezwartościową, bo nie ma specjalnie jak wykryć różnicy smaku… Z uwagi na wolniejszy wzrost „zimą”, herbata zebrana po porze chłodniej (styczeń-marzec) ma mniejsze stężenie tanin, przez co jest mniej cierpka. Grubsze liście zimowe zawierają za to więcej olejków eterycznych. Do tego dochodzi mniejsza podaż – zbiór objętościowo jest o 50–70% mniejszy. I cyk. Cena rośnie razy dwa.

Domknijmy jeszcze ten temat informacją, że zimowa herbata ma 10-20% mniej kofeiny, naturalnego pestycydu. Dlatego jest łagodniejsza i mniej pobudzająca, a więc lepsza do uraczenia się filiżanką przed snem.

[picture]

Pędy bambusowe gotowane w wielkich kotłach przed zwiezieniem na równiny.

Produktem ściśle sezonowym całego masywu są pędy bambusa. Pojawiają się po deszczach w kwietniu, a są zbierane do około połowy czerwca. Pędy ścina się, gdy wyrastają mniej więcej do wysokości kolana. Należy je na miejscu ociosać z zewnętrznej łupiny. Dzięki temu obsiadają je liczne, pojawiające się z nikąd muchy.

Urobek należy ugotować – inaczej dość szybko się zepsuje. Dwie-trzy dekady temu gotowało się w przydomowych paleniskach, których ruin przy drogach i chałupach jest wciąż pełno. Od kilkunastu lat pędy sprzedaje się do skupu – w każdej wiosce jest przynajmniej jeden. Dopiero Ugotowane pędy zwożone są do konsumentów na równiny.

Do transportu pędy ładowane są w wielkie, plastikowe i celowo przeciekające torby. W rezultacie drogi dojazdowe do plemion przez kilka tygodni wieczorami i popołudniami są mokre i niebezpiecznie śliskie. Jadąc krętymi i często stromymi drogami skuterem lub motocyklem trzeba mocno uważać.

■

Jezioro Słońca i Księżyca

Region jeziora (ang. Sun Moon Lake, chiń. 日月潭) oraz pobliskie miasto Puli (埔里) stanowią geograficzne serce Tajwanu. To tutaj krzyżują się losy rdzennego ludu Thao, japońskich wizjonerów techniki oraz liderów Republiki Chińskiej, tworząc unikalną mozaikę historii.

Najbardziej nadzwyczajnym wydarzeniem w historii jeziora była jego transformacja w gigantyczny zbiornik elektrowni wodnej. W 1919 roku japoński rząd kolonialny rozpoczął budowę elektrowni Takansan. Aby podnieść poziom wody, wybudowano system tuneli doprowadzających wodę z rzeki Zhuoshui. Lustro wody podniosło się o ponad 18 metrów. Po 1954 roku jezioro stało się kluczowym ogniwem w powojennej industrializacji Tajwanu, dostarczając energii dla miast na zachodzie wyspy.

Poważnym i smutnym skutkiem tego projektu było zalanie terenów zamieszkanych przez aborygeński lud Thao. Ich święta wyspa Lalu stała się małym spłachetkiem lądu, a pola uprawne i domy zupełnie zniknęły pod wodą. Mieszkańców przesiedlono do wioski Dehua (dzisiejszy Ita Thao), co trwale zmieniło ich strukturę społeczną i sposób życia… dając przy tom bardzo przyzwoite, jeśli nie krociowe zyski z turystyki. Jezioro przyciąga tłumy turystów m.in. rejsami i pobliskim aborygeńskim parkiem tematycznym.

Miasto Puli słynie z czystej wody górskiej, co czyniło je zawsze idealnym miejscem dla przemysłu papierniczego. W czasach japońskich Puli stało się centrum produkcji papieru ręcznego, który eksportowano do Japonii i Korei. Japończycy „ucywilizowali” ten proces, wprowadzając standardy jakości, które sprawiły, że papier z Puli był używany do kaligrafii cesarskiej.

Rząd Republiki Chińskiej po 1945 roku kontynuował rozwój tego przemysłu. W latach 70. w Puli działało już ponad 50 fabryk papieru. Papier z Puli był wybierany przez największych mistrzów kaligrafii do zapisywania tekstów konfucjańskich.

W Puli można odwiedzić najsłynniejszą papiernię, Guangxing Paper Mill, która produkuje „papier jadalny”. Wykorzystując lokalne składniki, takie jak marakuja i zioła, rzemieślnicy stworzyli arkusze, na których można pisać, a potem... swoje notatki pożreć.

Na szczycie góry Shabalan wznosi się imponująca, 46-metrowa Pagoda Ci’en (慈恩塔). Została ona zbudowana w 1971 roku na polecenie samego prezydenta Czang Kaj-szeka. Budowla była wyrazem hołdu dla zmarłej matki prezydenta, madame Wang.

Wierzchołek pagody znajduje się dokładnie na wysokości 1000 metrów nad poziomem morza. Aby to osiągnąć, prezydent nakazał sypanie nasypu i wyrównanie terenu góry. Budowa w tak trudnym, górzystym terenie wymagała stworzenia specjalnej drogi do transportu materiałów, co przy okazji otworzyło rejon dla turystyki pieszej.

W nocy pagoda jest rzęsiście oświetlona i widoczna z każdego punktu nad jeziorem. Dla wielu Tajwańczyków starszego pokolenia budynek ten jest symbolem surowego patriotyzmu i konfucjańskich wartości, które rząd próbował zaszczepić na wyspie po 1945 roku.

Uderzenie w wielki dzwon na szczycie pagody ma rzekomo przynosić szczęście w egzaminach państwowych. Uczniowie z całego Tajwanu przyjeżdżają tu, by „zadzwonić o przyszłość”.

Świątynia Wenwu (文武廟) na wschodnim brzegu jeziora to Schronienie dla bogów i uchodźców. Powstała z połączenia dwóch mniejszych świątyń, które musiały zostać wyburzone z powodu podniesienia poziomu wody przez Japończyków. Obecna struktura, ukończona w 1969 roku w stylu pałacowym, jest schronieniem dla Konfucjusza (Boga Kultury) oraz Guan Yu (Boga Wojny).

Nadzwyczajnym elementem świątyni są „Schody do Nieba” (Year of Steps). Jest to 366 stopni, z których każdy odpowiada jednemu dniu w roku (plus jeden na rok przestępny). Na każdym stopniu wyryte są imiona sławnych ludzi urodzonych danego dnia oraz odpowiedni znak zodiaku. Choć obyczaj ten zanika na Tajwanie, turyści wciąż jeszcze szukają „swojego stopnia”, aby powiesić na nim dzwoneczek z życzeniem.

Cechą szczególną Wenwu jest para gigantycznych, czerwonych lwów strażników przy wejściu – są one uznawane za największe na Tajwanie. Mówi się, że prezydent Czang Kaj-szek osobiście zatwierdzał ich projekt, chcąc, by świątynia nad jeziorem przyćmiła jakiekolwiek podobne budowle w Chinach kontynentalnych.

W okolicach Puli znajduje się jedna z najbardziej nadzwyczajnych budowli sakralnych świata – klasztor Chung Tai Chan (中台禪寺). Zaprojektowany przez C.Y. Lee (architekta odpowiedzialnego także za Taipei 101). Klasztor przypomina gigantyczną postać Buddy w medytacji… a czasem futurystyczną rakietę. Jest to całkowite odejście od tradycyjnej architektury świątynnej na rzecz modernizmu. Śmiesznym detalem jest to, że wewnątrz klasztoru poruszamy się za pomocą szybkich wind, a ogromne złote sale są klimatyzowane i wyposażone w systemy nagłaśniające najwyższej klasy. Oto buddyzm wersji 2.0!

Intencją budowy tego gigantycznego kompleksu w 2001 roku było „ucywilizowanie” praktyk buddyjskich i uczynienie z Puli globalnego centrum edukacji zen. Klasztor posiada własne szkoły, muzea sztuki buddyjskiej i biblioteki. Budynek jest w stanie wytrzymać najsilniejsze trzęsienia ziemi, co w tym rejonie jest kluczowe dla ochrony często cennych posągów Buddy.

Kontrowersyjnym aspektem powstania klasztoru były protesty ekologów i niektórych mieszkańców Puli, którzy obawiali się dominacji tak potężnej instytucji nad krajobrazem małego miasta. Jednak z czasem klasztor stał się jednym z motorów napędowych gospodarki Puli. Jak zauważa pisarz Liu Ke-xiang, to miejsce pokazuje, jak nowoczesna Republika Chińska połączyła potęgę kapitału z głęboką potrzebą duchowości, tworząc „nową tradycję”.

Za Japończyka – niech ten zwrot będzie żartobliwym nawiązaniem do „za Niemca”, Królewskie Banany i Czarna Herbata uprawiane w rejonie były smakiem japońskiego luksusu. Region jeziora odegrał nadzwyczajną rolę w japońskiej gospodarce kolonialnej. Japończycy odkryli, że klimat wokół jest identyczny z klimatem indyjskiego stanu Asam. W 1925 roku sprowadzono nasiona herbaty asamskiej i założono stację badawczą w Yuchi. Herbata ta, znana jako „Black Tea No. 18”, stała się ulubionym napojem japońskiej rodziny cesarskiej.

Rząd Republiki Chińskiej po 1945 utrzymał te plantacje w działaniu. Dzisiaj herbata czarna z Sun Moon Lake jest symbolem tajwańskiego luksusu eksportowego.

Nietypową historię mają też banany z okolic Puli. W czasach japońskich były one nazywane „bananami cesarskimi”. Pakowano je w specjalne skrzynie z nadrukiem słońca i księżyca, a potem ekspediowano prosto na dwór w Tokio. W tamtych czasach posiadanie sadu bananowego w Puli było oznaką najwyższego statusu społecznego.

Śmiesznym aspektem jest to, że dziś turyści mogą spróbować lodów o smaku czarnej herbaty i bananów, które są sprzedawane na straganach i w sklepikach wokół jeziora. Japońska arystokracja pewnie nie spodziewała się, że ich „cesarskie” przysmaki będą atrakcją dla tych, którzy wyspą rządzić będą po nich.

Na brzegu jeziora Sun Moon Lake znajduje się jeszcze inna świątynia – Longfeng Gong (龍鳳宮; dosł pałac smoka i feniksa). Jest ona nadzwyczajnym miejscem dla singli z całego Tajwanu. Nazwa świątyni niesie w sobie najsilniejszy możliwy ładunek symboliczny w chińskiej kulturze małżeńskiej.

Znak Long (龍) oznacza Smoka, a Feng (鳳) oznacza Feniksa. W chińskiej mitologii i kosmologii te dwa stworzenia stanowią nierozerwalną parę. Smok (Yang) symbolizuje męskość, siłę, cesarza i energię twórczą. Feniks (Yin): Symbolizuje kobiecość, piękno, cesarzową i łaskę. W tradycji swatania połączenie Smoka i Feniksa (longfeng pei 龍鳳配) to idiom określający idealnie dopasowany związek dwojga.

Choć w Chinach i na Tajwanie jest wiele świątyń smoka i feniksa, renoma „najskuteczniejszego swatacza” tej nad Sun Moon Lake, ma znaczenie. Pierwotnie posąg Yue Lao (Starego Człowieka pod Księżycem – boga swatów)¹ znajdował się na wyspie Lalu . Po trzęsieniu ziemi 921 został on przeniesiony właśnie tutaj. Rezydujące tu bóstwo to jest uważane za „najskuteczniejsze” na całej wyspie w sprawach sercowych. Świątynia prowadzi skrupulatne statystyki par, które połączyły się dzięki jej wstawiennictwu.

W weekend wystarczy krótki czas postać dyskretnie z boku, aby doczekać się osoby, która pojawia się przed starcem by odprawić rytuał proszenia o „Czerwoną Nić”. Samotny bądź samotna rzuca klockami wróżebnymi jiaobei lub losuje patyk wróżebny… a jeśli bóg wyrazi zgodę, może wziąć nitkę, którą musi nosić przy sobie, aż spotka swoją drugą połówkę.

Od całkiem niedawna pary, które połączyły się dzięki wizycie w świątyni, wracają do niej z tradycyjnymi ciastkami weselnymi (xiping 喜餅), aby podziękować. Dodatkowo często oznaczają świątynię w mediach społecznościowych, co tylko podbija statystyki „skuteczności” bóstwa. I interes się kręci, a wizytujący i gospodarze są zadowoleni.

Świątynia emanuje swoją mistyczną atmosferą, a z jej tarasu rozciąga się przepiękny widok na zatokę jeziora, który – jak powtarzają żyjący z turystów mieszkańcy – sam w sobie leczy złamane serca. Przyjeżdżajcie!

■

1 Zob. Opowieści z danych Chin (2023)

Przez Hehuanshan do Taroko

„Ścieżka Wojenna Taroko”

Budowa Autostrady Centralnej (Sze-Tung Kung-Lu), biegnącej od Taroko przez przełęcze Hehuanshan aż do Wushe, to jedna z najbardziej heroicznych i krwawych kart w historii tajwańskiej inżynierii. Droga łączy czasy japońskiej kolonizacji i oporu ludów tubylczych Atayal, Truku, Bunun i Sidiq oraz kilku dziś już zasymilowanych z powojenną odbudową pod rządami Kuomintangu.

Zanim powstała szosa, którą dziś jeżdżą turyści oraz ciężarówki z kapustą uprawianą w Taroko, Japończycy w latach 1914–1915 wytyczyli tzw. „Ścieżkę Wojenną Taroko”. Intencją jej wykucia była pacyfikacja plemion Truku. Gdy Japońska armia wybudowała szlak by wciągnąć ciężką artylerię w głąb niezdobytych gór, pozwoliło jej to z góry ostrzeliwać osady aborygenów, których wcześniejszy zaciekły opór trwał całe lata.

Japończycy zmuszali do pracy przy szlaku samych pojmanych tubylców. Budowa ścieżek nad kilkusetmetrowymi przepaściami odbywała się bez żadnych zabezpieczeń. Wiele osób zginęło, spadając w otchłań, co sprawiło, że w kolejnych dekadach mieszkańcy nazywali te szlaki „drogami duchów”.

Konflikty z plemionami osiągnęły apogeum podczas tzw. Incydentu Taroko, o którym już opowiedziałem na s. 525. Świadkiem tamtych czasów są zachowane do dziś fragmenty „Starego Szlaku Zhuilu”. Jest to wykuta w pionowej ścianie półka o szerokości zaledwie 60–90 cm. Japońscy urzędnicy, którzy tędy przechodzili, musieli być przywiązywani linami do przewodników. Ich lęk przed przepaścią kontrastował z brawurą tubylców.

Licząc od zachodu, początkiem szlaku jest wioska i miasteczko Wushe. Jest znane z nadzwyczajnego piękna kwitnących wiśni, jednak jego historia jest głęboko tragiczna. Właśnie tutaj w 1930 roku wybuchł „Incydent Wushe” – największe powstanie ludu Seediq przeciwko Japończykom (s. 71). Japońska odpowiedź była brutalna – użyli lotnictwa i gazów bojowych. Po przejęciu Tajwanu przez Republikę Chińską w 1945 roku, KMT postawiło w Wushe monumentalny pomnik Mona Rudao, czyniąc go bohaterem narodowym walczącym z okupantem.

Należy dopowiedzieć los tych, którzy przeżyli powstanie. Zostali oni przymusowo przesiedleni na wyspę Chuanzhong, a ich ziemie plemienne zostały zamienione w tereny rolnicze dla nowo przybyłych osadników.

Dziś Poważna historia buntu i walki o godność miesza się tu z komercyjną turystyką. Wushe jest głównym przystankiem dla turystów jadących do Farmy Cingjing, by oglądać... strzyżenie owiec. W rejon na weekendy zwala się połowa położonego na zachodzie Taichungu. I tak oto przed pomnikiem Mona Rudao stają i głośno rozmawiają turyści z kubkiem herbaty z bąbelkami. Oto esencja współczesnego Tajwanu – miejsca, gdzie tragiczna przeszłość jest „oswajana” przez beztroską teraźniejszość.

Po 1945 roku rząd Republiki Chińskiej stanął przed nadzwyczajnym zadaniem – stworzenia drogi łączącej wschód z zachodem – przede wszystkim dla celów obronnych. Do budowy skierowano ponad 10 tysięcy byłych żołnierzy (rongmin), którzy przybyli na wyspę z Czang Kaj-szekiem z kontynentu. Ludzie ci, nie mając rodzin ani domów na Tajwanie, stali się „żywymi maszynami”, rozbijającymi kilofami i dynamitem skały Taroko od wschodu, a góry Hehuan od zachodu.

Poważnym wyzwaniem był brak ciężkiego sprzętu. Większość tuneli w Taroko wykuwano ręcznie przy użyciu młotów, dłut i dynamitu. Żołnierze wisieli na linach nad przepaściami rzeki Liwu, zakładając ładunki wybuchowe. W ciągu zaledwie 3 lat i 9 miesięcy (1956–1960) zbudowano 192 km drogi, co w tamtym czasie było nadzwyczajnym osiągnięciem.

Ale wyczyn ma metkę z ceną. Na każdy kilometr autostrady przypada średnio jeden martwy robotnik. Oficjalnie zginęło 226 osób, ale kalekami zostały ich setki. Świątynia Wiecznej Wiosny (Changchun) w Taroko została zbudowana właśnie po to, by ich upamiętnić. Wielu z tych rozbitków historii spędziło resztę życia w samotności w małych domkach wzdłuż drogi, którą sami wznieśli.

Nieco zabawnym faktem jest to, że w tamtym czasie wielu zachodnich ekspertów odradzało budowę drogi, twierdząc, że geologia Tajwanu jest zbyt niestabilna. Chiang Ching-kuo, syn Czang Kaj-szeka, osobiście doglądał prac, często śpiąc w namiotach z robotnikami. To poważne zaangażowanie polityczne sprawiło, że droga stała się symbolem niezłomności KMT – dowodem na to, że potrafią „okiełznać naturę”, nawet jeśli cena w ludzkim życiu była przerażająca.

Przełęcz Hehuanshan (3275 m n.p.m.) jest najwyższym punktem na trasie. Jest miejscem, w którym infrastruktura musiała stawić czoła ekstremalnemu klimatowi. Odcinek ten był budowany z myślą o szybkim przemieszczaniu wojsk na wypadek inwazji z Chin Kontynentalnych. Nikt nie spodziewał się, że stanie się on ikonicznym miejscem do oglądania... śniegu. Większość mieszkańców wyspy śnieg widziała jedynie w telewizji i na filmach.

[picture]

Zjazd do Taroko za sto metrów. Hualien za pięć godzin.Słynne słodkie ciasteczka ryżowa za pięć godzin i pięć sekund.

Poważnym problemem podczas budowy na tak dużej wysokości była choroba wysokościowa i mróz. Żołnierze-weterani, pochodzący często z ciepłego południa Chin, nie byli przygotowani na warunki panujące powyżej 3000 metrów. Jak opisuje badacz Ye Jing-huai, zimą prace musiały być przerywane.

Zabawnym widokiem są „śnieżni turyści”, Przy samym szczycie, gdzie pojawia się śnieg, dziesiątki samochodów korkują trasę. Wielokrotnie obserwowałem, jak kierowcy z wielką powagą i pietyzmem zakładają łańcuchy na letnie opony. Robią to zwykle bardziej dla okazji do opowiadania znajomym, niż z faktycznej potrzeby – poza wyjątkowymi ochłodzeniami z deszczem nawierzchnia jest sucha i bezpieczna.

Tunel Dziewięciu Zakrętów (Jiuzhigu) to najbardziej nadzwyczajny architektonicznie fragment całego wąwozu Taroko. Droga wcina się tu głęboko w marmurowe ściany. Tunele te nie są klasycznymi tubami – mają „okna” wykute w skale, które pozwalają na naturalną wentylację i oferują zapierające dech w piersiach widoki na rzekę Liwu.

Podczas budowy przekleństwem były nagłe powodzie. Rzeka Liwu potrafi w ciągu godziny podnieść swój poziom o kilka metrów. Nie raz żywioł zmywał prowizoryczne mosty i rusztowania. Żołnierze musieli pracować w rytmie natury, co wymagało nadzwyczajnej cierpliwości – niektóre odcinki tuneli były poprawiane kilkanaście razy, zanim uznano je za bezpieczne dla ruchu kołowego.

Stary, historyczny tunel już dawno temu został zamknięty dla samochodów i służył jedynie jako ścieżka piesza. Potem skończyły się i spacery. Powodem są spadające kamienie, które zabiły kilku turystów. Ja sam w 2007 roku miałem kontakt z problemem. Kamień wielkości książki spadł kilka metrów ode mnie i jednego z parkujących samochodów.

Budowniczowie w latach 50. wierzyli, że beton pokona skałę, lawiny i tajfuny. Budowano drogi w głąb gór. Ale w większości miejsc na całym Tajwanie Natura wygrywała z wytrwałości ludzką i rachunkiem ekonomicznym. W najważniejszych miejscach wykuwano coraz to głębiej wnikające w skałę tunele lub coraz wyższe mosty – nie próbowano walczyć z żywiołem wody, a odsunąć filary od nurtu, który w czasie tajfunów zmieniał się z ciurkającej cicho stróżki w ryczącą basowo bestię. Pobojowisko po tej walce można pokontemplować przy asyście map Google Earth zwłaszcza w rejonie szosy 24 na południu.

Zabawną anegdotą z czasów budowy są opowieści o tym, jak robotnicy używali dynamitu nie tylko do kruszenia skał, ale i do... łowienia ryb w rzece Liwu, by urozmaicić swoją skromną dietę. Choć było to surowo zabronione, kadra inżynierska przymykała na te „wybuchowe kolacje” oko – a podsuwała własne michy. I kubki na kaoliang.

Pomiędzy Wushe a Hehuanshan znajduje się Cingjing Farm, miejsce o nadzwyczajnej historii osadnictwa. „Mała Szwajcaria” na drodze do nieba. Po 1945 roku i upadku KMT na kontynencie, dołączyli tu żołnierze z oddziałów partyzanckich, którzy walczyli w Birmie i Tajlandii. Rząd Republiki Chińskiej, nie mając dla nich miejsca, wysłał ich wysoko w góry, by „cywilizowali” nieużytki i uprawiali owoce klimatu umiarkowanego.

Poważnym wyzwaniem była transformacja tej grupy weteranów w pasterzy i rolników. Droga, którą budowali ich koledzy umożliwiła dostarczenie maszyn i sadzonek do Cingjing. Architektura farmy, z jej domkami w stylu europejskim, miała przypominać weteranom spokój, którego nie zaznali na wojnie. Ziemie te – przypomnijmy dla porządku – były tradycyjnymi terenami łowieckimi ludu Seediq.

Zabawną ciekawostką jest to, że Cingjing nazywane jest „Małą Szwajcarią Tajwanu”. Widok owiec pasących się na zielonych wzgórzach na wysokości 1700 metrów jest dla wielu Tajwańczyków wyjątkowo egzotyczny.

Historia drogi od Wushe do Taroko – albo od Tarokodo Wushe – to nieustanna walka ze zniszczeniem. Odcinek powyżej Wushe był wielokrotnie zamykany, a jego naprawa wymagała nadzwyczajnych nakładów finansowych. Trzęsienie ziemi z 21 września 1999 roku (921) oraz późniejsze tajfuny, jak choćby Morakot w 2009 r.)

Niektóre mosty w okolicach Hehuanshan są projektowane tak, by mogły „pływać” lub przesuwać się wraz z ruchami górotworu. To poważna inżynieria, która musi brać pod uwagę fakt, że Tajwan podnosi się o kilka milimetrów rocznie. Droga ta jest laboratorium badań nad odpornością materiałów w skrajnie trudnych warunkach.

Przejazd przez całe Taroko to czasem czysta loteria. Na odwalenie błota czy kamieni można, a nawet czekać czekać – często w słocie – pół godziny, pół dnia… Albo trzeba wracać. Czasami, zwłaszcza w święta i weekendy, komunikaty wyświetlane na dole mówią o pełnej blokadzie… ale kłamią, aby zniechęcić turystów.

[picture]

„No i wylądowały!” Trawestując kultową kwestię z polskiego filmu, Mówię tu o lądowaniu ryżowych ciasteczek maji z poprzedniego zdjęcia, które miały wylądować w żołądku motocyklisty.

Większość trasy jest patrolowana przed brzaskiem. Ciężarówka z dwuosobową załogą, wyposażona w miniaturowy dźwig lub łychę koparki usuwa wszystko, a często jest tego niemało, co spadnie przez noc, w czasie której kamienie kurczą się i spadają.

Raz zabrali z drogi i mnie. Po awarii motocykla, gdyby ktoś się nie domyślił.

Ale zanim dotrzemy z Wushe do najwyższego punktu trasy, po prawej strony będziemy mogli podziwiać przepiękną górską panoramę, z kilkoma wioskami Sidikhów przycupniętymi w dole, niemal równo tysiąc metrów poniżej drogi. W wioskach swego czasu zbierałem opowieści plemienne. W jednej z nich miejscowi opowiedzieli mi historię z czasów drugiej wojny światowej, która nie nadaje się do albumu z portretami, który będą przeglądać dzieci. Sprzedam wam ją tutaj.

W jednej z wiosek istniejących przed wojną odrosło od ziemi przepiękne, uderzającej urody dziewczę. W wiosce sąsiedniej mniej więcej w tym samym czasie dorosłość osiągnął młodzieniec o odwadze i sile, które dla wszystkich okolicznych mieszkańców były oczywistym znakiem, że oboje są wręcz dla siebie stworzeni. Ale ojciec młodzieńca zgruchotał tę piękną opowieść. To on poślubił dziewczynę!

Wtedy w paradę wszedł perfidny los – a jak perfidny, nikt się jeszcze nie domyślał. Na początku wojny Japończycy rekrutowali wojowników do Armii Cesarskiej.

W kamasze poszedł i ojciec, i syn. Na kilka lat obaj zniknęli. Krótko po wojnie powróci młodzieniec. Po ojcu nie było ni słychu. Zginął.

Po mniej więcej roku dziewczyna i młody wojownik stwierdzili, że stary już nie wróci. To co? I wzięli ślub.

Minął mniej więcej rok… i wiecie kto się pojawił. Podpowiem, że nie malutki dzidziuś. Tego opowieść w wersji, którą usłyszałem, nie uściśla. Ale zgadliście – z podpowiedzią było wam łatwo. Wrócił ojciec!

Dodam tylko notę etnograficzną. Dla mnie cała plemienna opowieść jest bardzo śmieszna – dla Sidikhów z doliny tym bardziej. Swego czasu okolica musiała aż huczeć od plotek i komentarzy. Ale dla Hanów, którym sprzedawałem opowiastkę, zaskakująco często, zwłaszcza w przypadku dziewczyn i kobiet, nie było w niej nic śmiesznego. Tabu kulturowe!

■

Wyspy Matsu

Brakującą w tym obje dzie Tajwanu wyspę Kinmen poznaliście na s. 97.

Archipelag Matsu (馬祖) jest położony w północno-zachodniej części Cieśniny Tajwańskiej. To miejsce o unikalnej tożsamości, która różni się od głównej wyspy Tajwan zarówno językiem (dialekt Fuzhou), jak i surowym, militarnym krajobrazem.

Niebieskie Łzy” (藍眼淚) to najbardziej ikoniczny widok na Mazu, przyciągający tysiące turystów. Są to fluorescencyjne algi (z gatunku Noctiluca Scintillans), które pod wpływem ruchu fal emitują neonowe, niebieskie światło. Zjawisko to występuje najintensywniej od kwietnia do września, zamieniając linię brzegową w scenerię jak z filmu science-fiction.

Dla mieszkańców i naukowców zjawisko to ma jednak drugie, bardziej skomplikowane dno. Choć jest piękne, masowe pojawienie się alg jest często związane z procesem eutrofizacji wody, czyli nadmiernym użyźnieniem oceanu przez osady rzeczne płynące od strony Chin kontynentalnych. „Niebieskie Łzy” są z jednej strony błogosławieństwem turystycznym, a z drugiej sygnałem zmian w ekosystemie morskim regionu.

Mieszkańcy wysp przez lata nie zwracali na nie uwagi, nazywając je „morskim ogniem” (海火). Dopiero w ostatniej dekadzie, dzięki mediom społecznościowym i badaniom prowadzonym przez lokalne biura kultury, zjawisko to stało się filarem tożsamości Matsu. Aby chronić to zjawisko i bezpieczeństwo turystów, władze lokalne wprowadziły specjalne oświetlenie drogowe o niskiej intensywności, by nie zagłuszać naturalnej bioluminescencji.

Ciekawostką jest fakt, że aby zobaczyć „łzy”, woda musi zostać wzburzona. Turyści często rzucają kamykami do wody, co jest odradzane przez ekologów. Zamiast tego, lokalni przewodnicy organizują nocne rejsy tradycyjnymi łodziami wewnątrz zatok, gdzie wiosła delikatnie rozbudzają śpiące algi, tworząc efekt świecącego śladu za rufą. To magiczne doświadczenie łączy podziw dla natury z refleksją nad stanem oceanów.

Na wyspie Nangan dumnie wznosi się gigantyczny posąg bogini Mazu (媽祖巨神像), ukończony w 2009 roku. Budowla ta ma 29,6 metra wysokości. Liczba ta nie jest przypadkowa – nawiązuje do powierzchni archipelagu Mazu, która wynosi właśnie 29,6 km². Jest to wyraz głębokiego związku między bóstwem a ziemią i jej mieszkańcami, którymi opiekuje się od wieków.

Budowa posągu była ogromnym wyzwaniem logistycznym. Składa się on z 365 bloków granitu, co symbolizuje opiekę bogini nad mieszkańcami przez każdy dzień w roku. Posąg ten jest skierowany twarzą w stronę Chin kontynentalnych, co ma podwójne znaczenie. Pierwsze jest religijne – posąg patrzy w stronę rodzinnych stron bogini w Meizhou oraz polityczne – symbolizuje duchową siłę strzegącą pokoju w cieśninie).

U stóp posągu znajduje się wejście do tunelu „Menqianshan”, który pierwotnie służył celom militarnym. Przekształcenie schronu wojskowego w przejście pielgrzymkowe prowadzące do stóp bóstwa jest potężną metaforą transformacji Matsu z „fortecy” w „świętą wyspę”. Pielgrzymi przechodzą przez ciemny, wąski tunel, by wyjść na światło dzienne bezpośrednio pod majestatyczną postacią bogini, co ma symbolizować duchowe odrodzenie.

Interesującym szczegółem jest to, że posąg trzyma w dłoniach latarnię, która nocą służy jako sygnał nawigacyjny dla statków. W ten sposób nowoczesna rzeźba nawiązuje do legendy o Lin Moniang (ziemskim wcieleniu Mazu), która według podań rozpalała ogniska na brzegu, by prowadzić rybaków do domu podczas sztormów. To połączenie funkcji użytkowej z sacrum jest typowe dla tajwańskiej duchowości.

Wioska Qinbi (芹壁) na wyspie Beigan jest uważana za najlepiej zachowaną osadę w stylu wschodniego Fujianu. Architektura ta, charakteryzująca się domami z surowego granitu. Ich dachy pokryte są kamieniami, by wiatr nie porwał dachówek – przypomina to europejskie miasteczka nad Morzem Śródziemnym. Qinbi jest żywym muzeum tradycyjnego budownictwa, które niemal zanikło na kontynencie.

Niezwykłym elementem Qinbi są wciąż widoczne na ścianach domów napisy propagandowe z czasów „Białego Teroru” i stanu wojennego. Hasła takie jak „Odzyskać Kontynent” (光復大陸) czy „Zabić Zhu i powiesić Mao” (朱毛拔本) są wykute w kamieniu obok ozdobnych gzymsów. Te napisy tworzą surrealistyczny kontrast między pięknem krajobrazu a brutalną historią chińskiej wojny domowej.

Przez lata Qinbi była niemal opuszczona, ponieważ rybołówstwo podupadło, a młodzi ludzie wyjechali na Tajwan za pracą. Dopiero program rewitalizacji tchnął w nią nowe życie. Dziś stare kamienne domy służą jako nastrojowe kawiarnie i pensjonaty, a wieś stała się symbolem sukcesu turystyki kulturowej.

Ciekawostką architektoniczną są „okna dla wiatru” – małe otwory w ścianach, które miały minimalizować opór podczas tajfunów. Dachy domów w Qinbi nie są łączone zaprawą; dachówki są po prostu dociskane ciężkimi kamieniami. Pozwala to na łatwą naprawę po burzy i zapewnia naturalną wentylację. To genialne w swej prostocie rozwiązanie pokazuje, jak mieszkańcy Mazu przez wieki adaptowali się do surowych warunków życia na granitowych skałach.

Na wyspie Beigan istnieje jeden z najbardziej niezwykłych kultów na Tajwanie – kult Tiejia Jiangjun (鐵甲將軍), czyli „Generała w Żelaznej Zbroi”. Bóstwem tym jest... żaba. Żaba ta jest czczona od ponad stu lat w świątyni Tianhou w wiosce Qinbi. Według legendy, zwierzę uratowało wioskę przed piratami, alarmując mieszkańców swoim głośnym kumkaniem.

Generał Żaba ma specyficzne upodobania. Legenda głosi, że uwielbia oglądać operę chińską i pić alkohol (naturalnie wysokoprocentowy kaoliang). Zdarzały się sytuacje, w których bogini Mazu „pośredniczyła” w przekazywaniu próśb generała o wystawienie konkretnej sztuki teatralnej dla jego rozrywki. Jeśli mieszkańcy zapomną o jego „honorariach”, bóstwo potrafi przypomnieć o sobie w snach kapłanów.

Podczas ważnych ceremonii, figura żaby jest niesiona w lektyce, która – według wiernych – porusza się w sposób gwałtowny i nieprzewidywalny, wskazując drogę procesji. Kult ten jest tak silny, że nawet urzędnicy państwowi biorą udział w oficjalnych ceremoniach ku czci generała. To przykład „żywego bóstwa”, które opiekuje się społecznością i z którym mieszkańcy pozostają w niemal koleżeńskiej relacji.

Nawet w czasach modernizacji kult żaby nie osłabł. Na Matsu uważa się, że Tie Jia Jiang Jun jest szczególnie skuteczny w sprawach związanych z finansami i ochroną mienia. W wielu domach w Qinbi można znaleźć małe figurki żab, które mają przyciągać szczęście. To pokazuje, jak lokalna tożsamość Matsu jest nasycona animizmem i wiarą w to, że każda istota może stać się potężnym protektorem, jeśli wykaże się lojalnością wobec ludzi.

Tunel Beihai (北海坑道) na wyspie Nangan to jedno z najbardziej imponujących dokonań inżynierii wojskowej na Tajwanie. Został wykuty w litej skale granitowej w ramach „Planu Beihai” pod koniec lat 60. XX wieku. Tunel miał pomieścić ponad 120 łodzi desantowych, ukrywając je przed wrogim ostrzałem i obserwacją z powietrza.

Warunki budowy były tragiczne. Ponieważ maszyny nie mogły poradzić sobie z twardą skałą, większość prac wykonano ręcznie, przy użyciu dynamitu, kilofów i łopat. Szacuje się, że przy budowie pracowały tysiące żołnierzy. Wielu z nich straciło życie w wyniku wypadków i wyczerpania. Krew i pot żołnierzy są dosłownie „wmurowane” w te granitowe ściany, co nadaje miejscu niezwykle poważny charakter rangi sanktuarium.

Tunel ma kształt litery „U” i jest połączony z oceanem, co oznacza, że poziom wody w środku zmienia się wraz z przypływami. Podczas przypływu tunel wypełnia się wodą, tworząc lustrzane odbicie surowych skał, co daje efekt gigantycznej, mrocznej katedry. Dziś turyści mogą wpłynąć do środka łodziami lub kajakami, co jest jednym z najbardziej emocjonujących punktów wizyty na Mazu.

Wewnątrz panuje stała, niska temperatura i wysoka wilgotność. Echo odbijające się od ścian przypomina o ogromie pracy wykonanej przez człowieka w starciu z naturą. Dla wielu Tajwańczyków Tunel Beihai jest pomnikiem „ducha Mazu” – niezłomności i zdolności do przetrwania w skrajnie nieprzyjaznych warunkach.

Mazu jest jedynym miejscem pod administracją Tajpej, gdzie rdzennym językiem nie jest tajwański (Hokkien). Obowiązuje dialekt z Fuzhou (in. język mindong lub minnański-wschodni). Językoznawca Chen Gao-zhi wyjaśnia w swoich licznych artykułach o kulturze Matsu, ta odrębność językowa jest fundamentem dumy mieszkańców. Mimo dziesięcioleci edukacji w języku chińskim standardowym, dialekt przetrwał w domach i lokalnych pieśniach, odróżniając „ludzi z Matsu” od „ludzi z Tajwanu”.

Równie unikalna jest kuchnia, która bazuje na produktach fermentowanych. Flagowym produktem jest czerwone drożdżowe wino (hongzaojiu 紅糟酒). Pozostałości po produkcji wina, czyli czerwony osad drożdżowy, są używane do marynowania mięs i gotowania słynnego makaronu mianxian. Potrawy takie jak „Smażone czerwone drożdżowe żeberka” to esencja smaku Matsu, którego nie znajdzie się nigdzie indziej na Tajwanie.

Inną ciekawostką kulinarną jest „Mazu Burger” (jiguang bing – 繼光餅). Jest to rodzaj sezamowego bajgla, który według tradycji został wynaleziony przez generała Qi Jiguanga w celu karmienia żołnierzy podczas walk z piratami – dziurka w środku pozwalała nawlekać placki na sznurek i nosić je na piersi. Na Mazu podaje się je zazwyczaj z omletem z ostrygami, tworząc unikalne połączenie historii militarnej z lokalnymi owocami morza.

Ta kulturowa odrębność sprawia, że wizyta na Mazu przypomina podróż do innego kraju. Mieszkańcy podkreślają swoją tożsamość poprzez festiwale, takie jak „Bai-dun” (擺暝), czyli nocne wystawianie darów dla bóstw, które jest znacznie huczniejsze i bardziej tradycyjne niż podobne święta na głównej wyspie.

■

Kaohsiung

Przekleństwo Małpiej Góry

Przez dziesięciolecia o poetyckiej nazwie Góra Długowieczności¹ była niemal w całości strefą zamkniętą ze względów militarnych – skrywa w sobie i na sobie Fortecę Kaohsiung. Znajdowały się tam bazy wojskowe, schrony i punkty obserwacyjne.

Góra Bitego Psa jest naturalną barierą chroniącą port miasta Kaohsuing. Wynurza się bezpośrednio z oceanu i sięga 356 metrów, jej masyw ma długość 5,5 kilometra. Tajwański antropolog i pisarz Liu Ka-shiang (劉克襄) w swojej książce Siedemnaście lekcji z wędrówek opisuje ją nie tylko jako rezerwat makaków, ale jako mityczny fundament tożsamości miasta.

Historycznie góra była przez dekady zamkniętą strefą militarną pod kontrolą KMT. Tajwański historyk Lin Shu-yang (林曙陽) zauważa, że to odcięcie góry od mieszkańców stworzyło w ich podświadomości obraz „zakazanego ogrodu”, który do dziś potrafi wzbudzić dreszcz emocji, to jej jaskinie kryją mroczne historie z okresu Białego Terroru. Podziemia góry służyły jako schrony i miejsca przesłuchań, co czyni z tego malowniczego miejsca wielowarstwową opowieść o przetrwaniu i pamięci. Dziś góra jest miejscem rekreacji. Kiedy górę otwarto dla zwykłych obywateli ją otwarto, małpy stały się jedynymi prawowitymi gospodarzami, z którymi turyści toczą codzienne, często komiczne bitwy o jedzenie.

Małpia Góra była intensywnie eksploatowana jako kopalnia wapienia dla przemysłu cementowego. Przez lata odkrywka na zboczu góry była widoczna z każdego punktu miasta, przypominając o cenie, jaką miasto zapłaciło za tajwański cud gospodarczy. W narracji Hsieh I-fenga (謝衣鳯) polityka KMT, a zarazem akademika z tutejszego Uniwersytetu Sun Jat-sena, ta „blizna” stała się symbolem „przemysłowego męczennika”, jakim przez lata czuło się miasto.

Cechą charakterystyczną miasta są ikoniczne sklepo-domy, które poznaliśmy w Tajpej. W Kaohsiungu qilou nabierają szczególnego znaczenia ze względu na silniejsze upały. Zabawną, choć dość typową także dla innych miejsc stroną qilou w Kaohsiung jest to, że mieszkańcy traktują swoje odcinki korytarzy jak przedłużenie własnych domów. Pisarz Wang Cong-wei w eseju dla Kaohsiung Stories (高雄故事) wspomina, że w korytarzach można zobaczyć wszystko: od zawłaszczających chodnik warsztatów naprawy skuterów (s. 706) po wychodzące częściowo z wnętrza domowe ołtarzyki przodków.

W latach 70. i 80. wiele zabytkowych qilou zostało wyburzonych pod szerokie, betonowe bulwary, które miały służyć ciężarówkom portowym. Lin Ching-jung w swojej pracy nad rewitalizacją portu zauważa, że miasto na lata straciło „ludzką skalę” na rzecz wydajności logistycznej. Emocjonalni często do przesady artyści i badacze stwierdzają, że współczesne starania o przywrócenie pieszych ciągów komunikacyjnych to próba odzyskania tej utraconej tożsamości. Przyznaję, że szukając osób do wywiadów nie znalazłem z głosicielami tych tez wspólnego języka.

Zmierzch „Miasta Cienia”

Dystrykt Yancheng² był kiedyś najbogatszym miejscem na Tajwanie. Był centrum handlu i rozrywki dla amerykańskich żołnierzy stacjonujących w regionie. W starych dobrych czasach ulice dystryktu pachniały importowanymi perfumami i cygarami, a sklepy oferowały towary niedostępne nigdzie indziej na wyspie.

Geopolityczne roszady sprawiły w pewnym momencie, że dzielnica zamieniła się w „miasto duchów” – pełne starych ludzi i niszczejących kamienic. Pisarka Hsieh Chia-hsin (謝嘉心) w reportażu dla CommonWealth Magazine opisuje ten stan jako „wielką ciszę po wielkim huku”, gdzie jedynym śladem dawnej chwały są napisy w języku angielskim na starych barach.

Nadzwyczajnym wydarzeniem w tej dzielnicy był pożar budynku „Cheng Chung Cheng” w 2021 roku, w którym zginęło 46 osób. Tragedia ta odsłoniła problem zapomnianych, biednych mieszkańców żyjących w dawnych luksusowych apartamentowcach.

Ale obecnie Yancheng przechodzi renowację, a kawiarenki i restauracje ulokowane w zaadaptowanych starych magazynach portowych (Pier-2 Art Center) stały się modne. Ale dla wielu starszych mieszkańców te zmiany są tylko powierzchowne. Są – jak ja sam to nazywam – kultem kargo dawnych „opowieść o celu” i prosperity, które zniknęły nieodwołalnie całe dekady temu.

Wyróżniającą się charakterem świątynią jest taoistyczna Sanfeng Gong, poświęcona bóstwu Nezha (Trzeciemu Księciu).

Nezha, będący bóstwem-dzieckiem i buntownikiem, idealnie pasuje do charakteru mieszkańców Kaohsiung – bezpośrednich, odważnych i nielubiących sztywnych reguł. Architektura tej świątyni jest dość unikalna – jako jedna z niewielu na Tajwanie posiada kilka pięter. Jej dziedziniec zacieniony jest wyjątkowo dużą ilością czerwonych lampionów. Miejscowy fotograf Chen Bo-yi (陳伯義) wskazuje, że nocny widok świątyni, oświetlonej nowoczesnymi neonami, to kwintesencja „tajwańskiej estetyki świątynnej”, która, jak już widzieliśmy, łączy sacrum z jarmarcznością.

Zabawna, a zarazem fascynująca ciekawostka wiąże się z paradami religijnymi. Nezha jest uważany za patrona kierowców i... technotransu. W Kaohsiung narodził się więc nurt „Electric-Tanzing Neon Gods”, gdzie postacie bóstw tańczą w rytm nowoczesnej muzyki klubowej. Pokosztować próbki tego miksu można przy obserwacji kawalkad samochodów terenowych, na których dachach dokazują skąpo ubrane tancerki.

Dla wielu mieszkańców Kaohsiung port nie kojarzy się tylko z handlem, ale z najbardziej krwawymi wydarzeniami Incydentu 228 w 1947 roku. To właśnie w Kaohsiungu armia KMT użyła najcięższego sprzętu przeciwko cywilom, a sam port stał się miejscem masowych egzekucji.

Opowieść o prawniku Peng Meng-chi, znanym jako „Rzeźnik z Kaohsiung”, jest jedną z najmroczniejszych „opowieści o niegodziwości” w historii miasta. Decyzja o ostrzelaniu ratusza z dział ustawionych na Shoushan była traumą, która na dekady uciszyła miasto. Ta rana ukształtowała polityczny opór południa, który trwa do dziś.

Kolektywną traumę podtrzymuje przy życiu ekspozycja Muzeum Historii Kaohsiungu, które mieszczące się w dawnym ratuszu. To właśnie tam padły pierwsze strzały do negocjatorów. Dziś w muzeum znajduje się makieta przedstawiająca te wydarzenia. Jak zauważa kurator Wang Yu-feng, zwiedzający często płaczą przed tą wystawą, bo widzą w niej historię własnych dziadków, o której nie wolno było mówić przez 40 lat.

Dzisiejsza tożsamość Kaohsiungu kształtowana jest tak, że miasto jest bastionem demokracji na Tajwanie, czego głównym źródłem są te właśnie wydarzenia. Współcześnie miasto „skorygowało swoją opowieść” z ofiary na obrońcę wolności. W przepychankach politycznych między dwoma dominującymi partiami, temat wałkowany jest do znudzenia.

Bodaj najważniejszą, a nawet wręcz ikoniczną postacią ostatnich dekad jest Chen Ju, „Wielka Siostra” Kaohsiungu. Spędziła ona lata w więzieniu jako więzień polityczny po Incydencie Formosa (który miał miejsce właśnie w Kaohsiung w 1979 roku). Później została wieloletnim burmistrzem miasta. Li Jing-yi (李靜宜), autorka biografii w książce The Flower of the South (pol. Kwiat Południa) opisuje Chen jako postać mityczną, „matkę miasta”, która „przekształciła industrialny ściek w ośrodek kultury”.

Za czasów jej rządów Chen Ju miasto Kaohsiung faktycznie przeszło metamorfozę. Mieszkańcy miasta nazywają ją „Cudem nad rzeką Love River”. Chen postawiła na estetykę i ekologię, co początkowo budziło śmiech u twardych robotników portowych. Li Jing-yi wspomina, że burmistrz musiała walczyć z mitem „brudnego miasta”, w który sami mieszkańcy głęboko uwierzyli.

Zabawnym elementem wizerunku Chen była jej charakterystyczna fryzura „afro-bob”. Od zawsze była obiektem niezliczonych memów i gadżetów. Sama burmistrz, jak to polityk, używała swojej nietypowej fryzury zarówno jako elementu wyróżniającego na tle innych (tak jak choćby Hitler wykorzystywał ikoniczny wąsik) oraz do skracania dystansu i budowania więzi z mieszkańcami miasta. Inaczej mówiąc, była uosobieniem przysłowia: „Uśmiechnięta twarz to połowa sukcesu w handlu” – nawet jeśli tym handlem była polityka.

Niezwykłym wydarzeniem było pożegnanie Chen Ju, gdy odchodziła z urzędu. Tysiące ludzi wyszło na ulice. Pokazało to, że wspólna opowieść o „Nowym Kaohsiungu”, którą stworzyła, stała się częścią ich własnej tożsamości.

Mająca ujście tuż przy porcie Rzeka Miłości (Love River) na której odbywają się współcześnie wyścigi smoczych łodzi, niegdyś była, mówiąc brutalnie, ściekiem. Choć jest ona sercem Kaohsiungu, a jej nazwa jest jak najbardziej pozytywna, to ma ona tragiczne i nieco przypadkowe pochodzenie. W latach 40. XX wieku para kochanków popełniła w rzece niej samobójstwo z powodu nieszczęśliwej miłości. Dziennikarz, który pisał o tym zdarzeniu, zauważył uszkodzony szyld wypożyczalni łódek, na którym zostało tylko słowo „Love”. I tak narodziła się legenda.

Przez całe dekady rzeka była otwartym kanałem ściekowym dla setek fabryk. Capiło tak potwornie, że nikt nie chciał mieszkać w jej pobliżu. Przez całe lata 80. rzeka była „czarną dziurą” na mapie miasta – symbolem porażki ekologicznej.

Ludzie, o dziwo, przywykli. Po zrealizowanym wysiłku inżynieryjnym oczyszczenia rzeki, rozpoczętym w latach 90., Rzeka Miłości zmieniła się diametralnie… Dziś kursują po niej łódki napędzane panelami słonecznymi, kajaki i smocze łodzie. W czasie Święta Najdłuższego Południa – bo tak brzmi nazwa tradycyjna święta, które na Zachodzie nazywamy Wyścigami Smoczych Łodzi, zdarza się, że w ramach ocieplania wizerunku także politycy wsiadają do łodzi i wiosłują, pozując przy tym do kamer.

Jedną z ciekawostek rejonu portu jest Tunel Siwan – przejście między światami. Tunel łączy uniwersytet Sun Jat-sena z dzielnicą Hamasen. Został zbudowany w 1933 roku przez Japończyków, miał być tajną drogą ewakuacyjną i schronem. Celnym opisem podzielił się ze światem pisarz dokumentalista Guo Han-chen (郭漢辰) w swojej prozie opisuje go jako „gardło miasta”, przez które codziennie przepływają tysiące studentów na skuterach, generując ikoniczny huk.

Takie budowle z poprzedniej epoki są zaczątkiem rozmaitych opowieści, dodających kolorytu miejscowemu życiu… i opowieściom przewodników wycieczek. Według lokalnych opowieści zebranych przez Xie Yi-fenga, w nocy można tam usłyszeć echa maszerujących żołnierzy.

Jest w tej bladze ziarno prawdy. Niezwykłym wydarzeniem było otwarcie dla zwiedzających tajnych schronów przeciwlotniczych, przylegających do tunelu. Okazało się, że co prawda wewnątrz góry nie było Złota Yamashity³, to na pocieszenie znaleziono całe „podziemne miasto” z czasów II wojny światowej, z salami operacyjnymi, magazynami i systemem łączności.

Nazwa dystryktu Hamasen pochodzi od japońskiego Hama-sen – linia nadbrzeżna. To miejsce, które Japończycy traktowali jako „laboratorium urbanistyczne”. Testowali tutaj najnowsze rozwiązania w budownictwie lądowym i wodnym. Najbardziej rzucającym się w oczy przykładem jest budynek Banku Sanwa, który przetrwał bombardowania pod koniec wojny, a dziś służy jako kawiarnia. Zachowano w nim oryginalny skarbiec, w którym zamiast pieniędzy można teraz trzymać... kawę.

Smutna historia Hamasen wiąże się z upadkiem kolei portowej. Kiedy pociągi przestały jeździć, dzielnica stała się sypialnią pełną bezrobotnych tragarzy. Lin Pei-an zauważa, że przez lata Hamasen był „zardzewiałym sercem” miasta. Dopiero przekształcenie torowisk w park linearny (Hamasing Railway Cultural Park) tchnęło w to miejsce nowe życie. Dziś Hamasen jest symbolem nostalgii. Mieszkańcy Kaohsiungu przychodzą na dawnych torach puszczać latawce.

Pagody Smoka i Tygrysa nad jeziorem Lotusu to najbardziej rozpoznawalny punkt turystyczny Kaohsiung. Jednak pagoda ta dla wiernych jest czymś ważnym. Wejście przez paszczę smoka i wyjście przez paszczę tygrysa symbolizuje „zmianę nieszczęścia w pomyślność”⁴.

Turyści często mylą tą kolejność i wchodzą przez tygrysa. Według lokalnych przesądów przynosi to pecha, co czasami prowadzi do komicznych sytuacji, gdy opiekunowie miejsca pouczają zagranicznych przybyszy, wskazując właściwy kierunek.

Nietypowym rozwiązaniem architektonicznym było Zbudowanie tych pagód bezpośrednio na wodzie w latach 70. było swego rodzaju manifestem odrębności kulturowej. Zamiarem było zademonstrowanie kontrastu między barbarzyństwem rewolucji kulturowej a pielęgnowaniem religijności na Tajwanie.

Ikoniczną budowlą Kaohsiungu jest 85 Sky Tower – wieżowiec-Sierota. To najwyższy budynek w Kaohsiung, a przez krótki czas, do zbudowania Taipei 101, najwyższy na Tajwanie. Jego kształt przypomina chiński znak Gao (高 – wysoki), co jest sprytnym, bezpośrednim nawiązaniem do nazwy miasta. Architekt C.Y. Lee chciał wykreować ikonę „potężnego południa”, co w moim przekonaniu udało się idealnie. Symbolika liczby 85 w nazwie jest dość łatwa do rozwikłania. To ilość pięter nad powierzchnią gruntu. Ósemka to oczywiście bogacenie się. Piątka identyfikowana jest jako nawiązanie do pięciu żywiołów chińskiej kosmogonii. Ale powiązanie cyfry 5 i 8 ma też bardziej przyziemne, onomatopeiczne znaczenie. Piątka brzmi podobnie do „ja”. W złożeniu z ósemką da się więc odczytać jako „ja się bogacę”. To, podobnie jak kombinacje 6–8 (bogactwo–pozostanie), wpływa oczywiście na wysokość czynszów⁵.

Historia budynku jest obrazem perypetii. Z powodu problemów finansowych inwestora i zmian rynkowych, wieżowiec przez lata stał w połowie pusty. Wyższe piętra zajmował luksusowy hotel, który zbankrutował. Budynek stał się symbolem „przeskalowanych ambicji”. Ciekawostką jest to, że dolne piętra budynku służyły jako... nielegalne mieszkania i biura dla drobnych handlarzy, co tworzyło surrealistyczny kontrast z luksusową fasadą.

„Kaohsiung Man” – mit samoidentyfikacji

Swoim życiem żyje zabawny archetyp mieszkańca Kaohsiungu. W tajwańskiej literaturze nazywany jest frazą „Kaohsiung Man” (Gaoxiong Lang, 高雄人6). W anonimowych archetypach to ktoś, kto mówi głośno, jeździ na skuterze w klapkach i posiada „serce z portowej stali”.

Smutna strona tego archetypu to syndrom „obywatela drugiej kategorii” w stosunku do Tajpej. Przez dekady mieszkańcy Kaohsiung czuli, że ich praca w hutach i rafineriach jest niedoceniana, a zyski płyną na północ. Ta zbiorowa frustracja stworzyła unikalną solidarność i specyficzne poczucie humoru, które – wedle subiektywnych opinii – jest „szorstkie, ale szczere”.

Jedną z cech tej tożsamości jest „Kaohsiung Driving” – specyficzny, swobodny sposób lekceważenia przepisów ruchu drogowego, zwłaszcza skręt w prawo na czerwonym świetle. Do trzeciej dekady XXI wieku te dość niebezpieczne nawyki udało się zwalczyć praktycznie całkowicie. Tym niemniej, tą przywarę mentalności mieszkańcy widzieli, wedle relacji z dawnych dni, jako wyraz swojej niezależności i pragmatyzmu.

■

1 Shoushan 壽山; dosł. Góra Długowieczności. Wcześniejsza nazwa to Takao czyli Góra „Bicia Psa”, pozostała po mieszkającym tam plemieniu aborygenów ludu Siraya.

2 Dosł to yencheng 鹽埕, czyli pola solne – płaskie place służące do pozyskiwania soli z wody morskiej.

3 Według legendy, japońska organizacja o nazwie „Złota Lilia” (Kin no yuri) gromadziła łupy wojenne (złoto, biżuterię, bezcenne posągi) zrabowane w całej Azji, a gdy klęska Japonii była bliska, ukryła je w setkach podziemnych tuneli i jaskiń na terenie Filipin.

4 Zhuǎnhua eyun wei jixiang 轉化厄運為吉祥.

5 Posiadanie ciągu „886” w samym środku numeru telefonu jest postrzegane jako talizman przyciągający pieniądze i sukces w biznesie. Niektórzy operatorzy komórkowi, a jakże by inaczej, organizują licytacje numerów zawierających dużo ósemek lub ciągi oznaczające różnego rodzaju pomyślność. Przykłady: szczególnie poszukiwane cztery ósemki to „potężne bogactwo”. 1688 to „gładka droga do wielkiego bogactwa”, a 666 to nie Liczba Bestii (na przykład byłej żony) jak u nas. To zapis życzenia pomyślności liu liu da shun (六六大順) – dosłownie oznacza „by wszystko szło gładko i bez przeszkód”. Zwróćcie uwagę na trzeci znak: cyframi co prawda to trzecia szóstka, ale jako znak pisma chińskiego to znak da (wielki) i choć wygląda podobnie, to jest częścią słowa da shun – wielka pomyślność.

6 Lang to wymowa słowa ren (człowiek) w dialekcie tajwańskim.

Tainan: Zapomniana Stolica Królestwa Tungning

Osiem impresji z dawnej stolicy wyspy

Tainan to stolicy pierwszego niepodległego państwa na wyspie. Królestwo Tungning, rządzone przez ród Zheng, było bazą wypadową i polityczną dla lojalistów dynastii Ming, którym przewodził Koxinga. Te efemeryczne państwo posiadało własne ministerstwa oraz system edukacji.

Historyczny smutek Tainanu wynika z faktu, że po przejęciu wyspy przez dynastię Qing w 1683 roku, najeźdźcy celowo niszczyli budynki administracyjne i świątynie związane z rodem Zheng. Intencją było wymazanie ich z pamięci mieszkańców. Wiele dzisiejszych świątyń, jak np. Świątynia Guandi, to dawne pałace książęce rodu Zheng, które „przebrały się” za miejsca kultu religijnego, aby uniknąć fizycznego i umysłowego wyrugowania.

Chen Yao-chang (陳耀昌), autor słynnej książki A Tale of Three Tribes in Dutch Formosa twierdzi, że mieszkańcy Tainanu są „sierotami historii”, którzy ukryli swoją prawdziwą tożsamość w rytuałach świątynnych. Tożsamość ta, wedle narracji Chena, filtrowana przez wspomnienia o „Wielkim Królu”, do dziś definiuje dumę Tainanczyków z ich odrębności.

Jedną z fraz, które określa charakter Tainanu jest stwierdzenie „miasto, które nie znało rzezi”. I faktycznie, przez cztery pełne stulecia od założenia w 1624 roku, zmiany reżimów i suwerenów, które miasto przechodziło, nie niosły ze sobą nokautujących masakr miejscowej ludności czy działań wojennych dewastujących infrastrukturę.

Wyjątkiem jest masakra kolonii holenderskiej, dokonana przy okazji ich wyrugowania z wyspy (s. 47), bombardowania amerykańskie w 1945 roku oraz terror Incydentu 228. Dzięki tej okoliczności w Tainanie do końca XX wieku przetrwały takie ciekawostki jak przepisy kulinarne czy dialekty przywożone przez uciekinierów z nękanego wojnami i rewolucjami kontynentu.

Historia Tang Te-changa (湯德章), wybitnego prawnika z Tainanu, jest jedną z najsmutniejszych kart w dziejach miasta. Podczas Incydentu 228 w 1947 roku, Tang dobrowolnie poddał się aresztowaniu, aby chronić listę studentów zaangażowanych w protesty. Był brutalnie torturowany, ale nie wydał nikogo, a przed egzekucją na oczach mieszkańców Tainanu miał krzyknąć: "Niech żyje Tajwan!".

Jego egzekucja odbyła się w parku w centrum miasta, który dziś nosi jego imię – Park Pamięci Tang Te-changa. Przez dziesięciolecia rodzina prawnika żyła w nędzy i zapomnieniu, a ich dom niemal został wyburzony w 2020 roku. Dzięki oddolnej inicjatywie mieszkańców Tainanu, w Internecie zebrano ponad 20 milionów TWD na wykupienie i ocalenie jego domu. Po demokratyzacji wyspy z postaci zdrajcy stał się on mitycznym uosobieniem sprawiedliwości, a jego dom został wyniesiony do rangi symbolu walki z opresją polityczną – stał się miejscem niegodziwości (ang. unjust site), które przekształcono w muzeum pamięci.

Jako najstarsze miasto na wyspie, Tainan jest wyjątkowym ośrodkiem religijności. A podwójnie wyjątkową jest książka Xiao Feng Shen (小封神) z 1931 roku, autorstwa Xu Bing-ding (許丙丁). Bohaterami powieści są bóstwa tainańskich świątyń. Ich perypetie związane z życiem w mieście są określane jako unikalne dzieło „miejskiej fantastyki religijnej”.

W opowieściach i opowiastkach bóstwa takie jak Widzący na Tysiąc Mil (Qianliyan 千里眼) i Słyszący z Wiatrem (Shunfeng’er 順風耳) nie są sztywnymi posągami, ale postaciami, które uprawiają hazard i dają się oszukiwać. Xu wykorzystał m.in. legendę o bóstwie Kuixing (魁星), którego zdeformowana sylwetka w posągu została w książce wyjaśniona tym, że... był zbyt długo powieszony za nogi.

Ta literacka wizja bóstw sprawiła, że religijność (a nie „religia”) w Tainanie była silnie zintegorowana z codziennością. „Była”, gdyż pokolenie dzieciaków i młodzieży, uzależnione od treści on-line, definitywnie odcina się od sztafety tradycji i tożsamości, których te opowieści są głównym nurtem.

W tradycyjnej ikonografii są to groźne demony nawrócone na buddyzm/taoizm, które służą bogini Mazu. Jednak w literackiej wersji Xu Bing-dinga ich losy są wplecione w codzienność i listę „wad narodowych” mieszkańców miasta.

I tak Widzący na Tysiąc Mil traci swój majestat, gdy okazuje się, że jego nadludzki wzrok nie pomaga mu w hazardzie, bo daje się oszukiwać sprytniejszym od siebie. Dar słyszenia wszystkiego u Słyszącego z Wiatrem staje się przekleństwem w świecie pełnym plotek i intryg. To wyjątkowe przejście od „przyczyny mechanicznej” (ma wielkie uszy, więc słyszy) do „przyczyny celowej” (słyszy, bo chce coś ugrać lub uniknąć kłopotów. Właśnie dzięki takim zabiegom bóstwa powieściowe przestają być tylko „posągami”, a mieszają ze światem prawdziwym. najlepszym przykładem takiego splecenia losów i żywotów jest Kuixing. Tradycyjnie jest on patronem uczonych i studentów. Jego wizerunek jest groteskowy: ma twarz demona, stoi na jednej nodze na głowie wielkiego potwora morskiego Ao, a drugą nogę ma uniesioną w tył. Legenda sprokurowana przez pisarza wyjaśnia, że ten dziwny wygląd w sposób komiczny i „ludzki” wynika z tego, że bóstwo miało zostać powieszone za nogi w wyniku splotu nieszczęśliwych zdarzeń i konfliktów z innymi bogami.

W czasach sprzed Facebooka i TikToka student w Tainanie, patrząc na wygiętego Kuixinga, widział w nim kogoś, kto też cierpiał i zmagał się z losem. To nadaje wartości moralnej jego własnym trudom w nauce. Choć książka sprzed niemal równych 100 lat jest przewodnikiem dla turystyki literackiej w Tainanie – czytelnicy chodzą od świątyni do świątyni (np. do Świątyni Boga Wiatru czy Pani Linsui), szukając śladów przygód opisanych przez Xu Bing-dinga, to za 10–20 lat stanie się zaledwie ciekawostką. I to bez żadnej jawnej rewolucji kulturowej. Ale taka amnezja nie będzie po prostu skutkiem przegranej bitwy z trendami nowoczesności. Nowe pokolenie jest uwodzone do porzucenia związku z duchowym dziedzictwem przez całe pakiety ideologii i percepcji świata, będące m.in. częścią programu nauczania w szkołach. Efektem jest pogłębiająca się przepaść między pokoleniem silnie religijnym, a młodzieżą dużych miast, często pijaną złudnym poczuciem swojej wysokiej pozycji władzy w porządku demokratycznym.

Mieszkańcy Tainanu czczą nie tylko nadprzyrodzone bóstwa. Podtrzymują też pamięć bohaterów i ludzi wyjątkowych. Jednym z nich jest japoński Pilot, którego niepozorną świątynkę znajdziemy w dzielnicy Annan (zdjęcie poniżej). Jej pełna nazwa to Świątynia Generała Latającego Tygrysa (飛虎將軍廟).

[picture]

Front świątyni Generała Latającego Tygrysa w Tainanie.

Awansowanym na bóstwo w randze generała był japoński pilot o nazwisku Sugiura Shigeamine. Podczas II wojny światowej jego samolot został trafiony przez Amerykanów; zamiast ratować się skokiem ze spadochronem nad miastem, Shigeamine wyprowadził maszynę na niezamieszkane pola, aby uniknąć ofiar wśród cywilów.Miejscowi rolnicy, widząc to poświęcenie, zaczęli po wojnie czcić jego ducha, a z czasem wybudowali mu świątynię. Każda świątynka tego typu ma swój własny koloryt i obowiązkową nietypową historię powstania. W tej, w ramach porannego rytuału, który zwykle odprawia się codziennie o 6 rano, pali się papierosy (ulubione przez pilota) i gra japoński hymn oraz pieśni wojskowe.

Ta historia pokazuje unikalną cechę nie tylko Tainanu, ale całej tradycyjnej religijności chińskiej, która na Kontynencie została zgładzona i wykorzeniona z ludzkich umysłów – zdolność do przekształcania tragicznych wspomnień w "opowieści mityczne", które dają wspólnocie poczucie ciągłości i zakorzenienia¹.

W przypadku Tajwanu mamy możliwość dostrzec przejaw wyjątkowej prawidłowości. Japoński żołnierz został włączony do ludowego panteonu jako bóstwo opiekuńcze wioski. A więc kolejny przybysz z zewnątrz, nie do końca zaproszony przez reprezentantów zasiedziałej, poprzedniej fali migracji, z nadania lokalnej wspólnoty staje się jej trwałą, integralną częścią.

Patrząc z dystansu na tą opowieść stwierdzam, że nie ma lepszego pojedynczego wglądu na dzieje wyspy, na którą trafiają kolejne grupy i kolejne fale migrantów po to, aby nabyć tożsamość lokalną.

Dom handlowy Lin (林百貨), znany jako „Pięciopiętrowy Budynek” (五層樓仔) to relikt czasów japońskich. Został otwarty w 1932, by stać się symbolem nowoczesności w czasach japońskich. Był to pierwszy budynek w Tainanie wyposażony w windę, a przejażdżka nią była dla ówczesnych mieszkańców wydarzeniem dorównującym zjedzeniu przez Polaka pierwszego hamburgera w McDonaldzie w 1992 roku.

Budynek stał się centrum ekskluzywnej dzielnicy Suehiro-cho, zwanej „Ginzą Tainanu”. Ciekawostka jest jednak smutna i ironiczna – właściciel, pan Hayashi (Lin), zmarł zaledwie kilka dni przed oficjalnym otwarciem swojego życiowego dzieła. Budynek przetrwał bombardowania II wojny światowej, choć było blisko – ślady po odłamkach są do dziś widoczne na jego elewacji jako „blizny historii”. Po wojnie popadł w ruinę i służył m.in. jako magazyn soli, aż do renowacji w 2014 roku.

Na dachu budynku znajduje się unikalna kapliczka Shinto, jedyna tego typu zachowana na komercyjnym obiekcie na Tajwanie. Dziś Lin Department Store jest jednym z symbol wyjątkowej historii Tainanu.

Historyczny Sąd Okręgowy w Tainanie, w którym obecnie znajduje się Muzeum Sądownictwa, to jedna z najpiękniejszych budowli barokowych na wyspie.

Został zaprojektowany przez Matsunosuke Moriyamę – tego samego architekta, który stworzył Pałac Prezydencki w Tajpej. Budynek charakteryzuje się asymetrią, co było rzadkością w architekturze urzędowej tamtego okresu. Architektura ta, z jej majestatycznymi kolumnami i kopułą, miała budzić lęk i szacunek do prawa.

Najzabawniejszą, a zarazem najbardziej zagadkową historią jest sprawa „zaginionej wieży”. Oryginalnie budynek posiadał wysoką, smukłą wieżę zegarową po zachodniej stronie. Została ona rozebrana w 1969 roku z powodu usterki konstrukcyjnej. Przez dekady mieszkańcy pamiętający wieżę spierali się o fakt jej istnienia z tymi, którzy jej nie widzieli.

W piwnicach sądu turyści mogą podziwiać oryginalne cele dla więźniów, na ścianach których do dziś widać napisy wydrapane przez osadzonych. Spacer po tym miejscu pozwala poczuć ciężar sprawiedliwości minionych epok.

W świątyni Jin Tang Dian w Jiali (region Tainanu) znajdują się jedne z najbardziej niezwykłych rzeźb ceramicznych (剪黏) na Tajwanie, wykonane przez mistrza He Jin-longa, rzeźbiarza, który trafił na Tajwan z Guangdongu w latach 20. XX wieku. He Jin-long był tak cenionym artystą, że położone nieopodal Tainanu miasteczka Jiali i Xuejia rywalizowały o jego czas, co niemal doprowadziło do poważnej wróżdy między rezydującymi w nich klanami.

Najciekawszym eksponatem pośród tych tradycyjnych rzeźb jest postać... ojca współczesnych Chin Sun Jat-sena, oraz zachodnich urzędników w garniturach, umieszczonych pomiędzy klasycznymi scenami batalistycznymi. Uczeń He Jin-longa, Wang Bao-yuan (uhonorowany przez miasto jako wybitny obywatel), wyjaśnia, że mistrz z rozmysłem wplatał elementy nowoczesności w starożytne mity, co miało czynić jego rzeźby „żywymi” dla ówczesnych widzów.

Niestety, tak jak i inna żywa pamięć, rzemiosło rzeźbiarskie powoli zamiera. Mimo że Wang Bao-yuan otrzymał nagrody państwowe za ochronę dziedzictwa, młodsze pokolenia rzadko obierają drogę życia, która sprowadza się do spędzania miesięcy i lat na mozolnym wycinaniu kawałków szkła z butelek po piwie, aby stworzyć łuski smoka.

W Tainanie znajduje się Świątynia Pięciu Konkubin (五妃廟), upamiętniająca pięć konkubin² księcia Ningjinga z rodu Zheng. Kiedy książę-lojalista dynastii Ming postanowił popełnić samobójstwo po upadku królestwa pod naporem Qingów, aby uniknąć hańby, jego pięć konkubin zdecydowało się powiesić wcześniej, by tym aktem pokazać swoją lojalność. Książę pochował je z honorami, a sam odebrał sobie życie dzień później.

Podsumowując, formalnie były konkubinami, ale w „opowieści mitycznej” Tainanu stały się symbolem najwyższej wierności małżeńskiej i patriotycznej, co zatarło ich niższą rangę dworską na rzecz statusu świętych bohaterek.

Świątynia Wufei jest unikalna, ponieważ jest to świątynia-grób. Bezpośrednio za ołtarzem znajduje się kopiec grobowy, w którym spoczywają szczątki tych pięciu kobiet. To sprawia, że atmosfera w tym miejscu nie jest „jarmarczna”, jak w wielu innych świątyniach, lecz pełna melancholii i szacunku.

Dziś świątynia ta jest otoczona pięknym parkiem, ale jej surowa architektura wciąż przypomina dawne czasy i dawne obyczaje.

Mówiłem o miejscach i świątyniach, ale w miastach żyją i pracują ludzie. Jednym z nich jest pan Chen, który choć na emeryturze, to wciąż pracuje tak, jak pracował całe życie – naprawiając siedzenia skuterów i motorów.

Pan Chen opowiedział mi pokrótce historię swojego życia. Gdy kończył edukację i przeniósł do Tainanu, znajomy właściciel warsztatu naprawy zaproponował mu pracę na stanowisku ucznia. I tak zakład naprawy siedzisk stał się pierwszym tego typu punktem naprawy w mieście… A dziś jest po prostu najstarszym.

Współcześnie większość sklepów i punktów usługowych oddzielona jest od ulicy witryną, a w środku działa klimatyzacja. Ale charakter usług pana Chena wymaga braku przesłon odgradzających od ulicy i klientów. W miejsce klimatyzacji, od gorąca wybawiają rzemieślnika i jego klientów dwa spracowane wentylatory.

Gdy zerkniemy na mapę satelitarną okolic Tainanu, zobaczymy olbrzymią ilość stawów rybnych. Ich nieodłącznym elementem są koła łopatkowe służące do napowietrzania wody (aeratory). Hodowcy Chanosa (milkfish) muszą utrzymywać wysoki poziom tlenu, bo ryba ta jest niezwykle wrażliwa na jego brak, zwłaszcza w gorące, duszne noce.

Ikonicznymi elementami tych krajobrazów są wiaty z narzędziami pracy i resztki zabudowy z poprzedniej epoki. Dawniej hodowcy budowali nad stawami proste domki na palach, w których spali, by pilnować ryb przed złodziejami oraz... ptakami.

Ale niektóre stawy nie mają aeratorów. To oznaka, że hodowane są w nich m.in. małże twardoskorupowe (wenge 文蛤). Byłem raz świadkiem zbiorów. Ekipa żniwiarzy pojawia się przy stawie tuż przed świtem, rozstawia wentylatory – gorąc robi się zaraz po wschodzie. Osoby obsługujące sortownik dodatkowo osłaniają się parasolem. Trzy dwuosobowe ekipy odławiaczy, noszące gumowe spodnie rybackie sięgające piersi, zasysają małże i dostarczają je na sortownik. Tam są one oczyszczane z muu i trafiają do koszy. A kosze trafiają na stoły restauracji pobliskiego miasta i reszty wyspy.

Małże hoduje się czasem w systemie polikultury razem z rybami. Ryby pływają górą, a małże żyją w mulistym dnie stawu. Małże filtrują wodę, pomagając utrzymać jej czystość, a ryby zjadają glony, które mogłyby je zadusić. To niemal idealny i niemal naturalny ekosystem.

Przy drogach na południe od Tainanu zobaczymy całe rodziny, a zwykle (często starsze kobiety w wielkich kapeluszach i rękawiczkach) siedzące na małych stołeczkach i wyłuskujące ostrygi z muszli. Obok nich rosną góry pustych skorupek. To właśnie te muszle mielone są na nawóz, który używany jest przy uprawie pomidorów w Taroko (s. 526) lub... dodawany do paszy dla kurczaków, by ich jajka miały twardsze skorupki.

Wywiad z panią Chen Ting-fei, kandydatk na pierwszą kobietę na stanowisku burmistrza miasta Tainan

Chen Ting-fei jest znana z niespożytej energii, którą wykorzystuje w kampaniach w sposób bardzo fizyczny. Aby pokazać swoją bliskość z lokalnymi społecznościami, regularnie organizuje wielodniowe rajdy rowerowe po całym okręgu wyborczym. W jednej z kampanii przejechała setki kilometrów, odwiedzając każdy najmniejszy zakątek Tainanu, by osobiście uścisnąć dłoń wyborcom. To zbudowało jej wizerunek osoby „pracowitej i niezniszczalnej”.

Bodaj najbardziej nietypowy ruch w jej karierze, który wywołał ogólnokrajową dyskusję o granicach promocji politycznej. W 2021 roku Chen została aktorką w operze pekińskiej, wcielając się w postać bogini Mazu. Chen Ting-fei wystąpiła gościnnie w popularnym serialu telewizyjnym o bóstwie Mazu. Wystąpiła w pełnym, tradycyjnym kostiumie i makijażu. Spotkało się to z krytyką opozycji, która oskarżyła ją o łamanie przepisów dotyczących neutralności mediów. Wyborcy w Tainanie, o dziwo, zareagowali pozytywnie. Uznali cemeo pani Chen za jej głębokie przywiązanie do lokalnej kultury i tradycyjnych wierzeń.

Wewnątrz rządzącej DPP, Chen Ting-fei jest liderką jednej z frakcji, co czyni ją postacią kontrowersyjną nawet we własnym obozie. Jej ambicje objęcia fotela burmistrza Tainanu doprowadziły do publicznych spięć z frakcją powiązaną z obecnym prezydentem Lai Ching-te. Chen jest znana z tego, że nie cofa się przed atakami na partyjnych kolegów, jeśli uważa, że proces nominacji jest niesprawiedliwy. Jej niezależność i „niewyparzony język” sprawiły, że ma niezwykle lojalny elektorat, który ceni ją za to, że „nikomu się nie kłania”.

Co jest pani dumą z bycia obywatelką miasta Tainan?

Tainan posiada 400 lat dziedzictwa kulturowego. Jest to cenny zasób, którego inne miasta nie są w stanie prześcignąć, obejmujący bogate zabytki i ludzkie historie. Ale Obecną cechą charakterystyczną Tainanu jest „kompatybilność dawnej kultury z wysokimi technologiami”. Obejmuje to Park Technologiczny Southern Taiwan (TSMC), odnawialne źródła energii i centra obliczeniowe AI w Shalun (projekt Great South), a także technologię rolniczą w Houbi.

Tainan wspina się na fundamencie głębokiej kultury, łącząc ją z energią technologiczną, co tworzy unikalną dumę miasta.

Jak to jest być politykiem w Tainan?

Największym wyzwaniem dla polityka jest radzenie sobie z „kwestią ludzkich odczuć”. Obejmuje to przepaść między bogatymi a biednymi, poczucie wykluczenia, sprawiedliwość mieszkaniową, różnice w zainteresowaniach między pokoleniami oraz problemy klasowe. Rząd powinien „pochylić głowę i słuchać”, wykorzystując zasoby, aby „odzyskać poruszenie, pasję i ciepło ludzi”, a nie tylko polegać na budżecie czy polityce.

Wyzwania dla kobiety w polityce?

Wyzwania dla kobiet w polityce w 2025 roku: Chociaż udział kobiet w tajwańskiej polityce jest już stosunkowo otwarty, społeczeństwo wciąż często ocenia i krytykuje kobiety polityków przez „szkło powiększające” lub z „patriarchalnej perspektywy”.

Przykład z kampanii: Podzieliła się doświadczeniem z okresu kandydowania na radną i posłankę. Ponieważ bardzo lubi dzieci, często robiła sobie z nimi zdjęcia. Zostało to wykorzystane do czarnego PR-u i plotek, jakoby te dzieci były jej „nieślubnymi potomkami”. Nawet jej własna matka radziła jej, by nie zbliżała się zbyt mocno do dzieci, przez co przez pewien czas bała się z nimi fotografować. Później zdecydowała się występować jako „Siostra Fei-Fei” (妃妃姊姊), organizując wydarzenia i przełamując w ten sposób błędne etykiety oraz ograniczenia nakładane na samotne kobiety w polityce.

Jak wygląda nierównowaga płci i niesprawiedliwość społeczna?

Poprzez aktywność jako „Siostra Fei-Fei” pokazuje „kobiecą siłę” (女力). Walcząc na scenie politycznej przez 28 lat, udowodniła, że kobieta może przecierać szlaki w trudnym środowisku bez polegania na patriarchalnym zapleczu.

Weźmy sprawę „nieujawnienia informacji o licytacji komorniczej”. Samotna matka nieświadomie kupiła dom, w którym doszło do zgonu (tzw. „nawiedzony dom”), przez co bank odmówił kredytu, a kobiecie groziła utrata zadatku. Doprowadziłam do zmiany prawa, wymagając od sądów ujawniania takich informacji w celu zachowania symetrii informacyjnej i sprawiedliwości społecznej. Uważa, że sensem jej działalności politycznej jest sprawianie, by ludzie „wchodzili z płaczem, a wychodzili z uśmiechem”.

Co można poprawić w zarządzaniu Tainanem?

Dobrym wzorcem jest „ekonomia koncertowa” burmistrza Kaohsiungu, Chen Chi-mai (陳其邁). Nie polega to na kopiowaniu wzorców zagranicznych, ale na efektywnej integracji zasobów miejskich (stadiony, hale, centra muzyczne), co napędza bazę noclegową i lokalną konsumpcję, budując lokalny łańcuch turystyczny.

Czego świat powinien uczyć się od Tajwanu?

Wytrzymałości (rezyliencji) Tajwańczyków oraz „ukrytych branż”.

Thank you for your time! Good luck on the elections!

■

1 Po więcej opowieści o kanonizacjach ludzi wybitnych zapraszam czytelników do książki „Zakamarki chińskich serc” (2027). Rozdział o bóstwach ludowych można przeczytać jako próbkę pod adresem chiny.pl/ksiazka/zakamarki.

2 Słowo „Fei” (妃), które może oznaczać małżonkę wysokiej rangi, w ówczesnej hierarchii dworskiej nie były one głównymi żonami księcia, lecz jego oficjalnymi konkubinami. Ten znak obecny jest w imieniu pani Chen Tingfei, z którą wywiad znajduje się na s. 639.

Taichung

Miasto nazywane „Sercem Tajwanu”

Taichung (臺中, czyt. taj-dżong) nazywany jest czasem „Kyoto Formozy”. Takie nawiązanie do japońskiego miasta wiąże się z jego planem urbanistycznym w kształcie szachownicy. Miasto to jako jedyne na Tajwanie zostało zaprojektowane od podstaw przez japońskich urbanistów na początku XX wieku. Miało być modelowym „miastem ogrodów”.

Lokalny autor Liu Ke-xiang (劉克襄) opisuje zamiar japońskich inżynierów. Chcieli oni stworzyć kopię Kioto, co widać w regularnym układzie ulic w Starym Mieście (Dystrykcie Centralnym). Zielona Rzeka (Luchuan) miała pełnić rolę rzeki Kamo, a liczne mosty i posadzone wzdłuż brzegów wierzby miały nadawać miastu melancholijny, intelektualny klimat.

Niestety, po II wojnie światowej ten „japoński sen” o idealnym mieście zderzył się z rzeczywistością. Centrum ciężkości miasta przesuwało się na zachód, przez co stara dzielnica zaczęła podupadać, tworząc widoczny kontrast między dawnym splendorem „Małego Kioto”, a dzisiejszą codziennością niszczejących kamienic. Samo miasto zmieniło się – jakże by inaczej – w pełny skuterów betonowy moloch. Ale ten moloch ma swoje opowieści. Oto najważniejsze z nich.

Budynek First Lucky, znany niegdyś jako Qianyue Building (千越大樓), to według mieszkańców miasta najbardziej nawiedzone miejsce. Mroczna legenda głosi, że budynek, ulokowany w pobliżu dworca kolejowego, stał się centrum opowieści o statku-widmo, który rzekomo unosił się nad nim po tragicznym pożarze w restauracji Weierkang w 1995 roku. Statek-widmo musi zebrać 100 dusz, zanim odpłynie w zaświaty, a więc jego rzekome pojawienie się wywołało masową panikę i sprawiło, że budynek, niegdyś tętniące życiem centrum handlowe, niemal całkowicie opustoszał. Przez lata miejsce to kojarzyło się ze śmiercią, pechem i mrokiem, stając się symbolem upadku starego centrum.

W ostatnich dekadach tożsamość tego miejsca przeszła niesamowitą metamorfozę – szczegółowo opisuje ją zajmujący się migracjami antropolog Lan Pei-chia (藍佩嘉). Budynek, przemianowany na ASEAN Square, stał się centrum życia dla tysięcy migrantów – siły roboczej z Azji Południowo-Wschodniej. Załadowano ich tam, licząc zapewne, że klątwa dobije do setki ich kosztem i bez rozgłosu. Oczywiście trochę sobie tutaj żartuję, ale…

Taichung rości sobie prawo do miana kolebki najsłynniejszego napoju Tajwanu – herbaty perłowej (in. bąbelkowej; ang. bubble tea). Historia, opowiedziana przez założyciela herbaciarni o poetyckiej nazwie Chun Shui Tang (春水堂; „Sala Wiosennej Wody”) wygląda następująco. Pan Liu w latach osiemdziesiątych zainspirował się zimną kawą pitą w Japonii i postanowił podawać chińską herbatę na zimno z lodem. Przełom nastąpił, gdy jedna z pracownic, Lin Hsiu-hui, podczas nudnego spotkania wrzuciła do swojej mrożonej herbaty tradycyjne kulki z tapioki. Ten przypadek miał stworzyć fenomen, który z lokalnej ciekawostki w Taichungu stał się globalnym symbolem tajwańskiej tożsamości. Dodajmy tylko dla porządku, że o honor bycia kolebką herbaty bąbelkowej walczy jeszcze Hanlin Tea Room (翰林茶館) w Tainanie. Właściciel przybytku, pan Tu, twierdzi, że zainspirował się widokiem białych kulek tapioki, sprzedawanych jako tradycyjny deser na targu Ya Mu Liao.

Po dekadzie sporów sądowych, w 2019 roku zapadł wyrok: napój jest dobrem kultury, a ze względu na to, że do napojów dodaje się prawie wszystko i od dawna, patentowanie rozwiązań jest tym bardziej bezzasadne.

W historii Tajwanu Taichung zajmuje szczególne miejsce jako kolebka ruchu oporu intelektualnego przeciwko japońskiej kolonizacji. Kluczową postacią był Lin Hsien-tang (林獻堂) z potężnego rodu Lin z Wufengu. Rezydencja Wufeng Lin Family Mansion jest jednym z najważniejszych zabytków na wyspie. To architektoniczne arcydzieło, które zostało dosłownie zrównane z ziemią przez trzęsienie ziemi z 1999 roku – położone było bardzo blisko epicentrum, uskoku Chelungpu. W czasie katastrofy w okolicy rezydencji ziemia wypiętrzała się na kilka metrów. Odbudowa tego miejsca była ogromnym wysiłkiem, który podjęto z uwagi na olbrzymie znaczenie symboliczne.

Patriarcha rodu Lin odmówił mówienia po japońsku i przez dekady finansował tajwańskie stowarzyszenia kulturalne i szkoły. To dzięki niemu Taichung stał się centrum myśli wolnościowej, gdzie elity dyskutowały o tożsamości narodowej przy herbacie i kaligrafii. Współcześnie postać Lina jest przywoływana jako symbol tajwańskiego humanizmu.

Trzęsienie ziemi 921

W środku nocy 21 września 1999 roku Taichung oraz jego okolice nawiedziło najtragiczniejsze trzęsienie ziemi w nowoczesnej historii Tajwanu. Zniszczone w sposób najbardziej przemawiający do wyobraźni gimnazjum w Wufengu zamieniono na muzeum. Jest to miejsce, które uczy Tajwańczyków pokory wobec tektoniki wyspy, i jedności, jaka zrodziła się w obliczu katastrofy.

[picture]

Zachowany fragment zniszczonej szkolnej bieżni w Muzeum Trzęsienia Ziemi 921. Na zdjęciu autor i opiekun muzeum, pan Hsieh Kuo-Hsin ( 謝國欣), który wraz z panią ___ oprowadzali mnie pomiędzy zrujnowanymi budynkami..

Katastrofa wpłynęła na surowsze normy budowlane i nową filozofię urbanistyczną. Zasad bezpieczeństwa przestrzega się od tamtego czasu szczególnie rygorystycznie. Oczywiście do dziś zdarzają się rozmaite „incydenty”, ale z uwagi na bezpardonowe karanie deweloperów skala faktycznie jest minimalna. W pierwszej dekadzie XXI wieku jednym z szeroko nagłaśnianych incydentów było wypełnienie ścian bloku mieszkalnego pustymi puszkami po oleju spożywczym zamiast wzmocnionym betonem.

Skoro jesteśmy przy architekturze, trzeba wspomnieć o Narodowej Operze w Taichungu. Narodowy Teatr w Taichungu to jeden z najbardziej niezwykłych budynków na świecie. Architekt Toyo Ito w swoich wywiadach tłumaczył, że budynek nie ma ani jednej prostej ściany – miał przypominać jaskinię lub wnętrze ucha. Konstrukcja oparta na systemie „ścian akustycznych” (ang. catenoid) była tak trudna w realizacji, że lokalne firmy budowlane początkowo odmawiały podjęcia się zadania.

Dajia Mazu

Przejdźmy do spraw duchowych. Nowoczesny Taichung ma za swoje centrum duchowe dystrykt Dajia. Mieści się tam jedna z najważniejszych świątyń na wyspie – Zhenlan Gong (鎮瀾宮), w której zaczyna się coroczna pielgrzymka bogini Mazu, opisywana często jako jedno największych wydarzeń religijnych na świecie.

[picture]

Świtynia Zhenlan w Dajia, dzielnicy Taichungu.

Postać bóstwa Mazu to w Dajii potężna protektorka. Przewodniczący rady świątyni, Yen Chin-Piao (chiń. 顏清標), to postać wybitnie wyjątkowa. Poświęcę mu nieco więcej miejsca.

Yen sprawuje funkcję przewodniczącego świątyni nieprzerwanie od 1999 roku. Jego władza opiera się na unikatowym splocie trzech sił: religii, polityki i lokalnej struktury hierarchicznej. W strukturze społecznej Tajwanu reprezentuje on typ przywódcy czegoś, co nosi nazwę lokalne frakcje (difang paixi, 地方派系). W praktyce Yen dba o interesy swojego „terytorium” w sposób tradycyjny, często balansujący na granicy oficjalnego prawa.

Jako głowa świątyni Zhenlan Yen jest Strażnikiem Mazu, a więc głównym organizatorem corocznej pielgrzymki Dajia Mazu. To on idzie na przedzie procesji, trzymając lektykę bóstwa, co daje mu potężną legitymację moralną w oczach milionów wiernych. Mówi się, choć nie raczej nie przy outsiderach takich jak ja, że nawet politycy z Tajpej muszą pokłonić się przed Yenem, jeśli chcą głosów w centralnym Tajwanie.

Postać Yena jest często przywoływana w dyskusjach o tajwańskiej mafii (heidao, 黑道; dosł. „czarna droga”) i jej przenikaniu do struktur religijnych. Yen spędził trochę czasu w więzieniu, m.in. za nielegalne posiadanie broni i korupcję. Mimo tych… ehm… wpadek i niepowodzeń cieszy się ogromnym szacunkiem w dzielnicy Dajia i poza nią. Dla wielu mieszkańców dzielnicy i miasta to nie tyle przestępca, co „ojciec chrzestny” i opiekun, który skutecznie lobbuje za funduszami na infrastrukturę dla Taichungu i chroni lokalne tradycje przed ingerencją rządu centralnego.

Ja sam mogłem osobiście doświadczyć odprysku olbrzymiego daru do zjednywania sobie ludzi, którym włada Yan. Po przeprowadzeniu wywiadu i prywatnej rozmowie pan Yan nakazał podstawić skuter, a następnie obwiózł mnie dookoła budynku. Dopiero po kilku minutach załapałem, że to na użytek moich mediów społecznościowych. Upominek był zaskakująco skuteczny – każda jedna osoba w różnych miejscach Tajwanu, której pokazywałem film, nie tylko rozpoznawała Yena na ekranie, ale była pod dużym lub silnym wrażeniem tego, że dostąpiłem zaszczytu przejażdżki.

Wpływy Yena są dziedziczne. Jego dzieci, w tym syn Yen Kuan-heng (顏寬恆) i córka Yen Li-min (顏莉敏), zajmują wysokie stanowiska polityczne w Taichingu (parlament, rada miasta) – jako bezpartyjni. Dzięki temu ród Yenów kontroluje „serce Tajwanu” zarówno z poziomu ołtarza świątynnego, jak i mównic politycznych.

Pielgrzymka Mazu z Dajia

Ale wróćmy do duchowości, do „ludowego oblicza” świątyni, które w czasie pielgrzymki pełne jest huku petard, neonów i tłumów wiernych. Pielgrzymka ta jest „opowieścią, w którą wierzy się” najmocniej. Dziesiątki tysięcy ludzi idą pieszo przez 9 dni.

Jednym z najbardziej emocjonujących rytuałów jest zuanjiaojiao (鑽轎腳). Wierni kładą się płasko na ziemi, tworząc długie rzędy, nad którymi przechodzi lektyka z posągiem bogini Mazu. Ma to zapewnić błogosławieństwo, ochronę przed złymi duchami oraz przynieść zdrowie i pomyślność. Pierwotnie zwyczaj ten był formą pokuty lub podziękowania za uzdrowienie, ale obecnie stał się powszechnym rytuałem podczas wielkich procesji. Ważniejsze persony mają pierwszeństwo – przeczołgują się pod lektyką umieszczoną w biurze wyborczym rodziny Yan. Gdy posąg odwiedza kolejne świątynie, kolejki do błogosławieństwa tworzą się przed każdą z odwiedzanych świątyń.

Te doroczne wydarzenie to przepotężna siła, która sprawia, że w uczestników wstępuje wyjątkowo silne poczucie bycia wspólnotą. Swego czasu przejechałem skuterem wzdłuż całej drogi przemarszu tej procesji. Na poboczach dróg, praktycznie na całej trasie, stoją stragany wystawiane przez mieszkańców. Rozdają oni pielgrzymom butelki z wodą, herbatą (niestety bardzo gorzką, bez zawartości cukru) i innymi napojami. Pielgrzymi częstowani są też drobnymi przekąskami i słodyczami.

[picture]

Na zdjęciach: (1) pielgrzym niosący domowy posążek; (2) Ceremonia przeczołgiwania się pod lektyką Mazu w biurze wyborczym rodziny Yanów – hierarchii kolejności Yan Qingbiao nadzoruje osobiście, po przejściu jako pierwszy; (3) Ustawieni mieszkańcy, lokalne firmy i inni uczestnicy karmią pielgrzymów wzdłuż całej trasy; (4) Przed domami i firmami rozstawiane są ołtarze i odprawiane rytuały. Umówione miejsca odwiedzane są przez boginię.

Laozipai w Taichungu

Czas na specjalność miasta – legendę o Słonecznych Ciastkach. Z Taichungu nie można wyjechać bez pudełka Taiyang Bing (Słonecznych Ciastek). Do rangi ikony miasta podniósł je Wei Qing-hai (魏清海), który w połowie XX wieku udoskonalił przepis na ciastka z nadzieniem z maltozy.

Ta ciekawostka jest jednak nieco smutna. Oryginalny sklep Sun Booth przy ulicy Ziyou został zamknięty w 2012 roku – z dnia na dzień. Wywołało to szok w całym mieście. Powodem zamknięcia – jak szybko się okazało – były wewnętrzne spory rodzinne i brak następców. Ten ostatni element to emblematyczny problem, z jakimi borykają się tradycyjne tajwańskie biznesy typu laozihao.

Dziś, spacerując ulicą Ziyou w Taichungu, zobaczymy wiele sklepów ze Słonecznymi Ciastkami. Jednak starsi mieszkańcy zawsze wskażą nam puste miejsce po oryginalnym lokalu i powiedzą: „To nie to samo. Tamte ciastka miały w sobie historię, której nie da się kupić”.

W emocjonalnych wypowiedziach mieszkańców Taichungu słyszymy wiele. Byli oni tak przywiązani do tego smaku, że po zamknięciu sklepu podniosły się głosy o „utracie duszy miasta”. Ostatecznie dawni pracownicy otworzyli nowe, własne punkty. Ale legenda „pierwszego ciasteczka” pozostaje tematem nostalgicznych wspomnień.

老字號 – marka z długimi tradycjami

Co to dokładnie oznacza? Dosłowne tłumaczenie to „stary szyld” lub „stary znak firmowy”, a w praktyce oznacza markę o wieloletniej tradycji, cieszącą się ogromnym zaufaniem społecznym i tradycjami.

Aby firmie udało się wypracować status laozihao, musi spełniać kilka niepisanych warunków. Pierwszym jest długowieczność. Zazwyczaj firma prowadzona jest przez kilka pokoleń – często 50 lat i więcej. Drugim jest tradycja rzemieślnicza. Produkty są wytwarzane według starych, często tajnych receptur. Trzecim warunkiem jest silna tożsamość lokalna. Marka staje się częścią „opowieści” o danym mieście – właśnie tak jak Sun Booth dla Taichungu.

Problem kontynuacji trwania znanych rzemieślniczych marek jest szczególnie dotkliwy w Japonii. Brak następców w wielu znanych rodzinnych firmach sprawia, że coraz większa ich ilość po prostu nieodwołalnie znika, choć wcześniej prosperowała przez całe stulecia.

Przypadek zamknięcia Sun Booth wielu smakoszy postrzega niemal jak tragedię narodową. Ale posługując się „szkiełkiem i okiem” Tajwańczycy zdiagnozowali już trzy główne przyczyny znikania „starych marek”.

Pierwszą jest kryzys sukcesji – brak następców. Dzieci właścicieli, dzięki powodzeniu w biznesie, często były kształcone za granicą lub w dużych miastach. Ciężka fizyczna praca w piekarni czy warsztacie siłą rzeczy nie jest częścią ich życiowych aspiracji. Wolą one pracę w korporacjach technologicznych czy klimatyzowanych biurach. „Łańcuch tożsamości” zostaje przerwany.

Drugą przyczyną są spory rodzinne o markę. Stara marka często jest warta miliony. Niech unaoczni to jedna obserwacja. Wizytujący Tajwan turysta przynajmniej raz zobaczy następujące zjawisko: w szeregu budek i straganów serwujących ten sam smakołyk prawie zawsze znajdzie się ta, która jest oblegana przez hordy wygłodniałych klientów. Swego czasu grupie polskich studentów, organizujących stoisko z naszym narodowym żarełkiem, udało się wygenerować takie zjawisko – zaważył smak, zaangażowanie przy przygotowaniach i replika zbroi rycerskiej, w której ja sam latałem w tę i we w tę. Skończyło się jak na zdjęciu – do nas ustawiła się długa kolejka, a sąsiedzi – w tym Francuzi, którzy teoretycznie powinni być oblegani z racji renomy ich kraju jako centrum mody, lansu i prestiżu, mieli przysłowiową bryndzę.

Stara marka jest warta miliony. Gdy umiera nestor rodu, często dochodzi do kłótni o prawo do logotypu i receptury. To właśnie dlatego w przypadku Sun Booth, po nagłym zamknięciu stali klienci wpadli w stupor, niczym poddani na wieść o śmierci umiłowanego władcy. „Oryginalny smak” rozproszył się pomiędzy różnych spadkobierców i byłych pracowników, którzy zaczęli otwierać własne sklepy, kłócąc się o to, kto jest „prawdziwszy”.

Drugą przyczyną jest sztywność tradycji i myślenia biznesowego. Wielu właścicieli laozihao odmawia modernizacji marketingu lub procesów produkcji. W przypadku typowym sprawia to, że w którymś momencie przegrywają z nowoczesnymi sieciami, i to mimo zjawisk takich jakich jak moda na marki kraftowe i lokalne, prestiżowość i trudne do przełożenia na język polski zjawisko zwące się po angielsku hype.

Świetnym przykładem upadku hype jest restauracja w połowie drogi z dzielnicy Tajpej o nazwie Xindian do wioski z gorącymi źródłami Wulai. Miejsce było położone idealnie tam, gdzie wracający z Wulai myśleli, aby przed powrotem do betonowej dżungli nażreć się jeszcze do pełna. Właściciel, z którym przez wiele lat się przyjaźniłem, tarzał się w forsie. Nagle, w sierpniu 2015 roku tajfun Soudelor całkowicie zniszczył tę jedyną drogę dojazdową do Wulai. Kilkanaście tygodni całkowitego zamknięcia wygasiło hyr na tę restaurację tak skutecznie, że po ponownym otwarciu, przybytek nie zarabia nawet 20% wcześniejszej kasy.

Ale w przypadku typowym działa demografia i problemy rodzinne. Wtedy, gdy jakiś „złoty szyld” znika, dla Tajwańczyków jest to koniec świata, jaki znali, coś, co być może któryś z czytelników przeżył, gdy ze swojego miejsca znikła buda Kurcze Pieczone przy moście zwodzonym w Giżycku. Właściciel zmarł, a nowy nie potrafił zrobić równie smacznych, jak jego poprzednik, zniechęcił się i odpuścił. Na te kurczaki i tylko na nie jeździło się i po kilkadziesiąt kilometrów. Ach!…

Wróćmy na Tajwan. Na nocny market Feng Chia (Fengjia yeshi, 逢甲夜市), wyhodowany przez zapotrzebowanie studentów założonego w 1961 roku uniwersytetu noszącego (jak sam targ) imię bohatera narodowego z końca XIX wieku. Bazar słynie z przekąsek-innowacji. Wśród mieszkańców miasta, a nawet całej wyspy, utrzymuje się przekonanie, że większość trendów w tajwańskim street foodzie powstaje właśnie na tym – największym na Tajwanie – nocnym markecie. Obiegowe powiedzenie głosi, że jeśli nowa potrawa przetrwa trzy miesiące na Fengjii, poradzi sobie w każdym innym miejscu na świecie. Ta specyfika jest produktem studenckiej energii i otwartości na innowacje. Faktycznie wygląda na to, że popularność oraz renoma miejsca sprawiają, że odwiedzający bazar nie boją się ryzykować i próbować nowych smaków.

Fengjia to labirynt uliczek i setek stoisk, który rocznie generuje miliardy dolarów obrotu, będąc silnikiem ekonomicznym najbliższej okolicy i całego miasta. Rodzi to również zjawiska autodestrukcyjne – wzrost czynszów prowadzi do tego, że stanowiska rzemieślnicze są wypychane przez stanowiska sieciowe. Tak, niestety, działają siły rynku.

Mieszkaniec Taichungu opowie nam smutniejszą historię. Bardzo świeżą. To historia Tęczowej Wioski (虹彩村, ang. Rainbow Village) i Dziadka-Tęczy, który ją stworzył. Starszy pan pewnego razu zaczął malować ściany starej wioski wojskowej (juancun, 眷村) – chciał uratować ją przed wyburzeniem. Jego naiwne, ale absolutnie unikatowe kolorowe malunki bogów, zwierząt i ludzi szybko zaczęły przyciągać całe hordy turystów. I tak wioska, która miała zniknąć bez śladu, zastąpiona przez kilka eleganckich, nowych apartamentowców, stała się parkiem kulturowym.

[picture]

Jeden z budynków Tęczowej Wioski (2026).

Niestety, historia ma mroczny finał. W ostatnich latach życia dziadka (zmarł w 2024 r. w wieku 101 lat) miejscowość stała się przedmiotem brutalnych sporów prawnych o prawa autorskie między firmami zarządzającymi terenem. Doprowadziło to nawet do zniszczenia części malowideł! W końcu jednak władze i deweloperzy stwierdzili, że z tą potęgą, jaką stworzył artysta, nie idzie wygrać. Tęczowa Wioska istnieje do dziś. Jest wyjątkowym miejscem – z jednej strony po prostu krainą baśni, z drugiej zaś symbolem oporu jednostki przeciwko bezdusznemu rozwojowi miasta. Uparty weteran dopiął swego, tworząc ikonę miasta, która – sądząc z mojej obserwacji w wiosce – jest obowiązkowym miejscem do odwiedzenia dla zagranicznych turystów. Tak właśnie ocalił miejsce-pomnik wydarzeń, które ukształtowały dramatyczną historię wyspy i losy jego dawno nieżyjących towarzyszy broni.

Świątynia Konfucjusza w Taichungu nazywana jest czasem poetycko Oazą Ciszy w Mieście Gwaru. Kompleks świątyni uznawany jest za najbardziej majestatyczny pośród podobnych sobie na całym Tajwanie. Wynika to z tego, że w przeciwieństwie do świątyń taoistycznych świątynia nauczyciela stu pokoleń nie jest przeładowana kolorami i dymem kadzideł. Jak zaznacza w swoich esejach o kulturze utalentowany pisarsko Lin Chia-lung (林佳龍), były burmistrz miasta, reprezentuje ona „estetykę powściągliwości”. Miała ona zbalansować nie do końca pozytywne aspekty jego życia społecznego.

Architektura świątyni nawiązuje do stylu dynastii Song, co jest rzadkością na Tajwanie, gdzie dominuje styl południowochiński (minnański). W Taichungu, mieście znanym z zamiłowania do luksusu i szybkich samochodów, Świątynia Konfucjusza pełni rolę „kotwicy moralnej”. Przypomina o wartościach edukacji i hierarchii, które stały się fundamentem siły witalnej tajwańskiego społeczeństwa.

Ze względu na swoje centralne położenie, miasto Taichung przez dekady było areną walk gangów i centrum czarnego rynku, co zyskało mu przydomek „Chicago Wschodu”. Nadprodukcja przestępczości jako zjawisko jest często wiązane z szybkim bogaceniem się miasta i tradycją „lokalnych potęg”, czyli minnańskich klanów. Ale miasto samo w sobie jest generatorem i centrum kreowania bogactwa i idącej z nim siłą rzeczy władzy politycznej. I robi to po prostu w większym stopniu, niż inne tego miejsca na Tajwanie.

Sami mieszkańcy, mimo że przestępczość zdecydowanie spadła, opowiadają żarty o tym, że „mieszkańcy Taichungu trzymają pistolety w schowkach motocykli”.

Ten mroczny aspekt metropolii kontrastuje z wizerunkiem „miasta ogrodów” czy wyjątkowej opery narodowej. Prawda? Ale ta dynamika i kontrasty, tak jak w wielu innych miejscach na świecie, tworzą unikatową twarz Taichungu – miasta, które nigdy nie jest jednoznaczne, a za fasadą nowoczesności skrywa zawsze jakąś tajemnicę.

■

Hsinchu

Miasto wiatrów i tajwańska dolina krzemowa

Hsinchu (xinzhu 新竹), położone zaledwie godzinę drogi na południe od Tajpej. Jest powszechnie nazywana azjatycką doliną krzemową. Faktycznie, miasto jest technologicznym epicentrum gospodarki Tajwanu i całego świata.

Sercem tego miejsca jest Hsinchu Science Park, gdzie siedziby mają giganci tacy jak TSMC. W 2026 roku park ten jest kluczowym punktem w globalnym wyścigu o najnowocześniejsze układy logiczne, o architekturze w skali poniżej 2 nm¹. Bez kosztującego dziesiątki miliardów wyścigu o prymat w produkcji tych układów, Tajwan , tak jak inne podobne „przedsięwzięcia” już dawno osunąłby się w zapomnienie i utratę ważności. Mechanizm tego wyścigu nazywa się potocznie Krzemową Tarczą Tajwanu” – tak długo jak funkcjonuje, Tajwan ma możliwość negocjowania własnego przetrwania.

Ze względu na tysiące inżynierów i naukowców (często z doktoratami z USA), Hsinchu ma najwyższy średni dochód na mieszkańca na Tajwanie oraz najwyższy poziom wykształcenia.

Hsinchu posiada oficjalny przydomek „Wietrzne Miasto” (fengcheng 風城). Nie jest to tylko metafora – ze względu na specyficzne ukształtowanie terenu (lejowata nizina), wiatry monsunowe wieją tu z wyjątkową siłą.

Ta niedogodność mikroklimatu ma wpływ na lokalną kuchnię. Wiatr stał się naturalnym narzędziem produkcyjnym. Słynny makaron ryżowy z Hsinchu (mifen), podawany z klopsikami wieprzowymi gongwan, zawdzięcza swoją unikalną teksturę i sprężystość tradycyjnemu procesowi suszenia na zimnym, suchym wietrze.

Zanim Hsinchu stało się stolicą chipów, było światowym centrum produkcji szkła. Dzięki obfitym złożom piasku krzemionkowego i gazu ziemnego w okolicy, w XX wieku miasto zdominowało ten przemysł. W latach 60. i 70. Tajwan (głównie Hsinchu) był największym na świecie eksporterem... lampek choinkowych. Dziś o tej tradycji przypomina interaktywne Muzeum Szkła oraz liczne warsztaty artystyczne, gdzie można zobaczyć mistrzów tworzących skomplikowane rzeźby metodą dmuchania szkła.

W samym sercu miasta znajduje się Hsinchu City God Temple (Chenghuanggong), jedna z najważniejszych i najwyższych rangą świątyń na Tajwanie. Tak jak w innych miastach, bóstwo miasta pełni rolę sędziego, który pilnuje zachowania mieszkańców.

Ale unikalną cechą tej świątyni jest to, że jej dziedziniec i najbliższe otoczenie zostały w szczególnie dużym stopniu zabudowane przez stoiska z jedzeniem. Tworzy to jedną z najbardziej klimatycznych atmosfer nocnych marketów na całej wyspie.

■

1 Dla uściślenia, nazwy zawierające „2 nm” to w sporej części nazwy handlowe, a nie faktycznyą skala architektury. Po drugie, TSMC specjalizuje się w układach logicznych, a więc służących do obliczeń, w kontraście do specjalizacji koreańskiej, czyli pamięci DRAM. Oba typy układów są produkowane z półprzewodników, co jest powodem sporych nieścisłości w narracjach medialnych.

Część VII

Współczesne obyczaje i praktyki

Święto środka jesieni...

i narodowa obsesja grillowania

Na Tajwanie Święto Środka Jesieni (znane również jako Święto Księżyca) to jedno z najważniejszych i najbardziej radosnych wydarzeń w kalendarzu lunarnym. Przypada ono na piętnasty dzień ósmego miesiąca księżycowego, kiedy księżyc jest w pełnej krasie i świeci najjaśniej. To najczęściej końcówka września.

Dla Tajwańczyków jest to przede wszystkim czas jedności i rodzinnych spotkań. Symbolika okrągłego księżyca, oznaczająca pełnię i harmonię, znajduje odzwierciedlenie w tradycji wspólnego biesiadowania. Wszystko to w rytm najważniejszej maksymy święta, oznaczającej, że pełnia na niebie powinna odpowiadać zjednoczeniu przy stole całej rodziny, której członkowie rozjechali się po całej wyspie za pracą¹.

Ale tajwańska praktyka celebrowania tego święta jest radykalnie różna od tradycyjnej i nie jest wcale starożytna! Święto Środka Jesieni (zhongqiu jie 中秋節) na Tajwanie to fascynująca mieszanka starożytnych tradycji i nowoczesnych, lokalnych fenomenów. Choć księżyc jest ten sam, sposób jego celebracji na wyspie nabrał unikalnego charakteru, który odróżnia go od Chin Kontynentalnych czy innych regionów Azji. Jakiś tajwański internauta na forum PTT stwierdził: „Jeśli nie grillujesz w Środek Jesieni, czujesz się, jakby święta w ogóle nie było².

Święto stało się „Festiwalem Grillowania”. Ulice, parki i podwórka wypełniają się dymem z pieczonego mięsa, owoców morza, rozmaitych odmian tofu – w tym niestety i tej śmierdzącej – oraz warzyw. Jest to wszystko efektem oddziaływania genialnego marketingu sosów barbecue w latach 80. XX wieku. Hasło reklamowe było tak chwytliwe, że w ciągu jednej dekady cały naród zmienił sposób świętowania z cichej kontemplacji księżyca na wielkie grillowanie. Sloganem, który tego dokona był:

Gdy jedna rodzina grilluje, zapach niesie się do dziesięciu tysięcy domów

(yijia kaorou wanjia xiang一家烤肉萬家香).

Tu muszę przyznać się do nadużywania kolejnego grepsu, który stosuję regularnie. Gdy tylko nadarzy się okazja, w której mam wylegitymować się znajomością słów hymnu Republiki Chińskiej, zamiast właściwych jego słów, intonuję – z nadzwyczajną powagą lub na całe gardło, zależnie od potrzeby chwili – właśnie hasło reklamowe, od którego cały fenomen si zaczął. Efekt jest tak śmieszny, że póki co jeszcze nikt mnie nie zrugał za robienie sobie jaj z hymnu państwowego.

Kampania firmy Wan Ja Shan na stałe zmieniła kulturę Tajwanu. I tak oto, najbardziej unikalną i rozpoznawalną tradycją tajwańską, która odróżnia wyspę od innych regionów azjatyckich, jest powszechne grillowanie na świeżym powietrzu. Gdy tylko zapada zmrok, ulice miast, chodniki przed domami i parki wypełniają się zapachem pieczonego mięsa i dymu z węgla drzewnego. Ta nowoczesna tradycja stała się tak popularna, że niemal każdy skrawek wolnej przestrzeni zamienia się w małą kuchnię polową. Grillowanie z sąsiadami i przyjaciółmi pod gołym niebem jest uważane za najlepszy sposób na podziwianie księżyca w luźnej, radosnej atmosferze.

Nieodłącznym, już tradycyjnym elementem świętowania są również ciasteczka księżycowe (ang. mooncakes) oraz owoce pomelo. Ciasteczka, wypełnione tradycyjnie pastą z nasion lotosu, fasoli lub żółtkiem solonego jaja, są wymieniane jako prestiżowe prezenty między rodzinami, znajomymi i partnerami biznesowymi.

Z kolei pomelo, duży cytrus o grubym miąższu, jest ceniony nie tylko za swój sezonowy smak, ale i za nazwę, która w języku chińskim brzmi podobnie do słowa „ochrona” – yòuzi (柚子) brzmi niemal identycznie jak (佑子), co można przetłumaczyć jako „chroń dziecko” lub „pobłogosław [rodzinę] synem”. Na Tajwanie istnieje specyficzna tradycja: dzieci (i dorośli) zakładają skórki z pomelo na głowy jako czapki. Ten już prawie nie praktykowany zwyczaj (osobiście nie widziałem ani razu) świetnie dokumentuje wypowiedź pewnej tajwańskiej blogerki kulinarnej: „Jako dziecko najbardziej czekałam, aż tata wytnie mi czapkę z pomelo; choć skóra głowy po niej swędzi, to jest właśnie zapach Środka Jesieni”³. Symbolicznie uważa się, że noszenie takiej czapki chroni przed pechem i zjednuje przychylność bogini księżyca, Chang’e. To radosny, ludyczny aspekt święta, który łączy pokolenia przy stole pełnym owoców. Spożywanie tych owoców ma zapewniać zdrowie i pomyślność domownikom przez nadchodzący rok. Obyczaj z czapkami z pomelo wynika z homonimiczności języka Tajwańskiego, a więc na Kontynencie nie istnieje.

Święto Środka Jesieni to także czas refleksji i kultywowania legend Wiele osób odwiedza w tym dniu świątynie, aby podziękować bóstwom za obfite zbiory i prosić o pomyślność w miłości (szczególnie popularne są modlitwy do „Starca pod Księżycem”, patrona małżeństw).

Skórki pomelo kładzione na głowach dzieci to oczywiście nie tylko zabawa – to forma oddania maluchów pod opiekę bogini Księżyca. Idąc do świątyni, rodzice proszą Chang’e, aby „oświetlała” drogę ich dzieciom i chroniła je przed mrokiem (chorobami i nieszczęściem).

Połączenie starożytnych wierzeń z nowoczesnym stylem życia sprawia, że festiwal ten jest fascynującą mieszanką sacrum i profanum, gdzie modlitwa przeplata się z miejskim gwarem i śmiechem przy grillu. Dziś grillowanie to najważniejszy element socjalizacji. Rodziny i sąsiedzi zacieśniają więzi, wspólnie obracając szaszłyki pod pełnią księżyca. Jest to nowoczesny rytuał jedności, który zastąpił cichą kontemplację poezji.

Księżycowe ciasteczka i inne różnice regionalne

Podczas gdy w Chinach królują ciasteczka w stylu kantońskim, na Tajwanie niezwykle popularne są danshisu (蛋黃酥) – ciasteczka z kruchego ciasta francuskiego z całym, słonym żółtkiem kaczego jaja w środku. Żółtko symbolizuje oczywiście pełnię księżyca. Na Tajwanie dominują danhuangsu (małe, francuskie, z żółtkiem). W Chinach najpopularniejsze są duże, kantońskie ciasteczka księżycowe o lśniącej, brązowej skórce z nadzieniem z pasty z nasion lotosu.

Skoro jesteśmy przy różnicach, to poznajmy inne. O ile na Tajwanie to absolutny fundament święta. Na kontynencie dominuje uroczysta kolacja w domu lub restauracji. Kolejną różnicą jest aspekt religijny: Na Tajwanie silnie akcentuje się urodziny Boga Ziemi (Tudi Gong). W ChRL, ze względu na Rewolucję Kulturalną i wyrugowanie religijności z umysłów obywateli, święto ma charakter niemal wyłącznie świecki.

Dni wolne i migracja: Na Tajwanie to zazwyczaj jeden kluczowy dzień wolny (często łączony w długi weekend). W Chinach celebracja jest częścią „Złotego Tygodnia” – tym bardziej, im bliżej Święta Narodowego (rocznicy proklamowania ChRL). Zbieg dwóch świt generuje migracje na znacznie większą skalę. To prowadzi do gwałtownego wyczerpania się puli dostępnych biletów – niemal równie dotkliwego jak w okresie noworocznym. Koleje Tajwańskie (TRA) i Szybka Kolej (THSR) wyprzedają bilety w czasie liczonym w sekundach po udostępnieniu ich w swoim systemie sprzedaży. Dyrekcje obu systemów często organizują dodatkowe kursy nocne, które nazywa się potocznie „pociągami światła księżyca” (月光號). Jazda nocą przez wyspę, zwłaszcza z widokiem na pełnię nad Pacyfikiem, ma w sobie dodatkowy romantyzm.

Kolejki po ciasteczka księżycowe przed kultowymi sklepami zaczynają się pojawiać na dobrych kilka dni przed świętem. Najpopularniejsze na Tajwanie nadzienie idealnie oddaje lokalne zamiłowanie do smaku yan-tian (słono-słodkiego). Ciasteczka te są też najpopularniejszym prezentem biznesowym, a ich opakowania stają się z roku na rok coraz bardziej luksusowe. Jednych z zabawniejszych komentarzy jest wypowiedź on-line, w której autor stwierdził, że zdobycie ciasteczek z najbardziej obleganej cukierni w Tajpej to nic innego jak kolejna bitwa.

Kult „Króliczka Nefrytowego” i totolotka

Na Tajwanie postać Królika Nefrytowego (yutu 玉兔), który na księżycu uciera zioła nieśmiertelności, zyskała nieoczekiwane powiązanie z... hazardem i szczęściem. Ludzie często szukają „znaków” w cieniach na księżycu, by wytypować numery w popularnych loteriach. W okresie świątecznym obroty kolektur gwałtownie rosną.

Królik jest symbolem pracowitości i bezinteresowności. Po obu stronach Cieśniny Tajwańskiej wierzy się, że królik mieszka na Księżycu wraz z boginią Chang’e. Jego zadaniem jest nieustanne ucieranie w moździerzu ziół niezbędnych do stworzenia eliksiru nieśmiertelności. Na Tajwanie jadeitowy królik stał się też uroczą ikoną popkultury. Jego wizerunek zdobi wszystko – od kart transportu EasyCard po limitowane edycje piwa rzemieślniczego. Jest symbolem wytrwałości, rzetelności i oddania obowiązkom bez oczekiwania na nagrodę. W czasie celebracji Festiwalu Środka Jesieni symbolizuje tęsknotę, czystość uczuć oraz harmonię rodzinną. Wizerunek królika na tle tarczy księżyca to na Tajwanie najpopularniejszy motyw dekoracyjny w tym okresie.

Innym obyczajem, żywym wciąż w południowej części wyspy, jest tradycja obchodzenia urodzin Księcia Ziemi (Tudi Gonga). Rolnicy tradycyjnie dziękowali mu za zbiory, wtykając w ziemię „kijek Księcia Ziemi” (Tudi Gong zhang 土地公杖) z papierowymi pieniędzmi dla bóstw. Zdarza się, że także mieszkańcy miast odwiedzają w tym dniu małe kapliczki Księcia, prosząc o pomyślność w biznesie i ochronę domostwa.

Jest jeszcze inna tradycja, obecna w tajwańskich opowieściach ludowych. Jest nią legenda o Wu Gangu (吳剛) i wycinaniu cynamonowca. Wu Gang został skazany na wieczne ścinanie samoregenerującego się drzewa cynamonowego na Księżycu. Jest to chiński odpowiednik mitu o Syzyfie. Na Tajwanie postać ta służy często jako przestroga przed brakiem cierpliwości. Rodzice czasem strofują dzieci używając frazy „Nie bądź jak Wu Gang jak coś robisz – mając niespokojny umysł, niczego nie osiągniesz”⁴. Warto doda, że Wu Gang stał się też postacią humorystyczną w tajwańskich reklamach – często przedstawia się go jako zmęczonego drwala, który marzy o... grillu.

Modlitwy do Yuelao o miłość

Wierzy się, że w noc grillowania energia Yin emanująca z Księżyca jest najsilniejsza, co pomaga w nawiązywaniu głębokich więzi emocjonalnych. Świątynie oferują wtedy specjalne „ciasteczka małżeńskie”. Pełnia księżyca tradycyjnie sprzyja kojarzeniu par. Na Tajwanie świątynie i świątynki poświęcone Starcowi pod Księżycem (月老; s. 604), czy też po prostu bogowi małżeństwa, są w to święto uczęszczane o wiele częściej niż normalnie.

Czasami aura nie dopisuje i deszcz lub spóźniony letni tajfun przegania grillujących pod dachy. Takie rzadkie przypadki nazywa się na Tajwanie „księżycem w chmurach” (yun zhong yue 雲中月). Ten motyw pojawia się całkiem często w wielu melancholijnych piosenkach w języku tajwańskim.

■

1 Yue yuan ren tuanyuan 月圓人團圓)

2 「在中秋節沒烤肉，感覺就像沒過節一樣。」

3 「小時候最期待的就是爸爸幫我切好柚子帽，雖然戴久了頭皮會癢，但那是中秋的味道。」

4 「做事不能學吳剛，心猿意馬一事無成。」

Dzień z życia Tajwańczyka

Zastrzeżenie: nie każdy mieszkaniec Tajwanu przechodzi zaprezentowany poniżej scenariusz w całości ani codziennie. Przy weryfikacji treści niniejszego rozdziału zdarzały się obyczaje, które dla jednych były oczywiste i obowiązkowe, a dla innych nieznane, a wręcz niezrozumiałe.

Życie w tajwańskim mieście to fascynująca mieszanka hiper-produktywności, głęboko zakorzenionych przesądów i kulinarno-społecznych rytuałów. Tajwańczycy żyją w rytmie, który dla Europejczyka może wydawać się wyczerpujący, ale dla nich jest jedynym sposobem na utrzymanie się w nurcie swojego życia.

„Budzik o 6:30”

Dzień w Tajpej czy Kaohsiungu zaczyna się brutalnie wcześnie. Typowa rodzina wstaje około 6:30. Dzieci muszą być w szkole przed 7:30, co czyni tajwański system edukacji jednym z najbardziej wymagających czasowo na świecie. Ten wczesny start jest fundamentem narodowej etyki pracy, ale też przyczyną chronicznego niewyspania młodzieży.

Poważnym przesądem jest przekonanie, że spóźnienie się do szkoły lub pracy „rozprasza pomyślność” na resztę dnia. Tajwańczycy wierzą w „energię poranka” (zaochenqi 早晨氣) – jeśli zaczniemy dzień w pośpiechu i chaosie, nasze relacje z szefem lub nauczycielami ulegną pogorszeniu. Dlatego na ulicach miast o 7:15 panuje absolutny szczyt aktywności, a skutery całymi watahami pędzą od świateł do świateł, wioząc dzieciaki które bardzo często łapią bonusowe 10 minut snu – wygląda to często komicznie.

Problemem, o którym mówi się coraz głośniej, jest wpływ tego tempa na zdrowie psychiczne. Rodzice często widują swoje dzieci tylko rano i późnym wieczorem, co osłabia więzi rodzinne.

Zamiast jeść posiłki w domu, większość Tajwańczyków odwiedza lokalne restauracyjki śniadaniowe (zaocandian 早餐店). Kultowym wyborem jest kanapka z szynką i jajkiem lub danbing (蛋餅; naleśnik z – typowo – jajkiem i plasterkiem szynki) oraz kubek zimnego lub ciepłego mleka sojowego albo herbaty.

Zabawnym i unikalnym elementem są napisy na foliach przykrywających kubki z napojami. Znajdują się tam „zimne żarty” (lengxiaohua) lub wróżby. Tajwańczycy czytają je czekając na autobus czy metro tak, jak my czytamy etykiety na środkach czystości w domowych łazienkach. Niezrozumiałym dla obcokrajowców obyczajem jest picie lodowatego mleka sojowego przy jednoczesnym unikaniu „zimnych potraw” – to jedno z wielu tajwańskich udziwnień, związanych z chińską medycyną tradycyjną.

Słowem, w mieście śniadanie to pierwszy sakrament dnia, a jakość „herbaty mlecznej” (naicha) definiuje humor pracownika czy ucznia na kolejne cztery godziny.

Lunch w pudełku (biandang 便當)

Tuż przed godziną 12:00 z aktywnością w biurach dzieje się coś trudnego do uchwycenia. Cała machina azjatyckiej produktywności zwalnia, a przy tym myśli wszystkich odrywają się od zadań, by skierować do posiłku. O godzinie 12:00 już formalnie wszystko staje ze zgrzytem w miejscu!

Zaczyna się rytuał zjadania biandang (便當; z jap. bento; zdjęcie s. 547). Najpopularniejszy zestaw to ryż, udko kurczaka lub kotlet wieprzowy z kością (paigu) i trzy rodzaje warzyw. Tajwańczycy są narodem najbardziej przywiązanym do gorącego lunchu – jedzenie zimnej sałatki w południe jest postrzegane jako akt autoagresji lub skrajnego ubóstwa. Z drugiej strony, do firm, a więc przed nos pracownika biandang trafia już nie gorący, a co najwyżej ciepły… i to umownie ciepły. Jeśli obcokrajowiec trafi na bardziej „lokalny” wariant, może się okazać, że do zjedzenia wystygłej, dziwnie smakującej zawartości trzeba się zmusić.

Po lunchu musi nastąpić drzemka. W tajwańskich biurach zwykle około 12:40–13:00 pracownicy kładą głowy na biurkach (często używając specjalnych poduszek) i odsypiają swoje NASA power nap¹. Wierzy się, że brak drzemki po posiłku powoduje „zastój krwi w sercu”. Obcokrajowiec wchodzący do biura o 13:15 może pomyśleć, że nastąpił zbiorowy atak gazowy, podczas gdy to tylko regeneracja narodowych sił wytwórczych. Ja sam, gdy pierwszy raz zobaczyłem biuro pełne ludzi leżących pokotem na biurkach, doznałem pełnego szoku kulturowego. A na marginesie, ilość odpadów generowanych przez te posiłki, w tym bambusowych pałeczek jednorazowych, jest ogromna.

„Czwarta po południu” – podwieczorek i herbata z bąbelkami

Około 15:30-16:00 to czas na zjawisko xiawucha (popołudniowa herbata). Biura zamawiają wspólnie herbatę bąbelkową lub któryś z wariantów kurczaka w panierce albo pizzy. To ważny moment budowania relacji w zespole. Jeśli nie dołączymy do wspólnego zamówienia, jesteśmy postrzegani jako aspołeczni „odszczepieńcy”.

[picture]

Herbata z mlekiem i bąbelkami – zimą na gorąco!

Typową praktyką jest personalizacja napoju. Tajwańczyk nie zamawia po prostu herbaty. Zamawia: „trochę cukru, mało lodu, perły duże, z dodatkiem galaretek”. Obcokrajowcy często gubią się w menu – ma ono więcej opcji niż konfigurator przy zakupie samochodu.

Cukier krzepi, ale powszechne zamiłowanie do napojów herbacianych ma swoją cenę. Tajwan ma jeden z najwyższych wskaźników spożycia cukru na mieszkańca w Azji. Rządowe kampanie „mniej cukru” walczą z narodowym uzależnieniem od słodkiej herbaty, ale dla wielu zmęczonych pracowników dodatkowa dawka fruktozy to jedyny sposób, by przetrwać w biurze do 17:00 lub 19:00.

Melodia śmieciarki – szybko, na ulicę!

Zwykle wieczorem, między 19:00 a 21:00, ulice miast wypełniają się ludźmi trzymającymi żółte i niebieskie worki. Zamiast wrzucania do kontenerów, na Tajwanie śmieci podaje się patrolującym ulice i uliczki śmieciarkom. Niegdyś śmieciarki katowały „Dla Elizy” Beethovena lub „Modlitwę Dziewicy” Bądarzewskiej. Szczęśliwie dla Beethovena praktyki zaprzestano – pojawił się przesąd, że jego przewracanie się w grobie przynosi trzęsienia ziemi. Na wszelki wypadek przyznaję, że tak tylko sobie z tego żartuję.

Ponieważ wszyscy wychodzą z domów w tym samym czasie, jest to okazja do plotek i sprawdzenia, co słychać u sąsiadów. To moment, w którym anonimowość wielkiego miasta pęka na rzecz wspólnoty wokół utylizacji odpadów.

Poważnym problemem jest stres związany z tym systemem. Jeśli spóźnimy się o minutę i zobaczymy tylko tył śmieciarki, a w domu zostaje narastający problem , przyciągający karaluchy. Tajwańczycy obsesyjnie pilnują godzin przyjazdu auta. Czasem sprawia to, że wieczorne spotkania towarzyskie są przerywane nagłym: „Przepraszam, muszę biec zdać śmieci!”.

Buxiban – wieczne życie ucznia

Gdy dorośli kończą pracę, dzieci wcale nie idą do domu. Idą do buxiban (補習班; szkoły-przechowalnie dzieci). Większość uczniów w miastach kończy naukę dopiero o 21:00 lub 22:00. To mroczna strona tajwańskiego sukcesu – dzieciństwo spędzone w klimatyzowanych salach pod okiem surowych nauczycieli.

Troską codzienną rodziców są niemałe koszty tych szkół. Często boleśnie duża część pensji rodziców idzie na naukę angielskiego czy douczki z matematyki. To tworzy błędne koło: rodzice pracują więcej, by zapłacić za szkoły, przez co rzadziej widzą dzieci, które z kolei uczą się więcej, by spełnić oczekiwania rodziców.

Nocne markety

Główną rozrywką wieczorną są wyprawy na nocne targi. Tajwańczycy nie chodzą tam tylko jeść – to ich odpowiednik europejskiego spaceru po parku. Nocny targ to miejsce, gdzie hierarchia społeczna znika. Menadżer w korporacji i robotnik stoją w tej samej kolejce po śmierdzące tofu.

[picture]

Typowe stoisko z miejscowymi specjałami na nocnym markecie w mieście Taichung.

Lekkim i zabawnym aspektem są gry zręcznościowe, jak wyławianie krewetek lub strzelanie do balonów. Tajwańczycy traktują te zabawy śmiertelnie poważnie, zbierając punkty na plastikowe zabawki, które nie są im do niczego potrzebne. To forma regresji do dzieciństwa, której społeczeństwo bardzo potrzebuje po całym dniu sztywnej etykiety.

Przesądem na nocnych targach jest unikanie stoisk, które są „puste”. Tajwańczyk wierzy w „psychologię tłumu” – jeśli przed stoiskiem nie ma kolejki, to znaczy, że jedzenie jest pechowe lub niesmaczne. To bodaj główny czynnik przy powstawaniu zjawiska laozihao (s. 650). Powstają gigantyczne kolejki do jednego miejsca, podczas gdy stoisko sąsiednie, serwujące praktycznie to samo, stoi puste. Dla obcokrajowca czekanie pół godziny na kawałek bułki jest wręcz totalnie niezrozumiałe. Dla Tajwańczyka to gwarancja bezpieczeństwa, a nieco złośliwie, acz prawdziwie – treść życia.

Claw machines (maszyny z łapami)

Ten narodowy hazard rozpowszechni się gwałtownie około 10 lat temu. W każdym tajwańskim mieście w ciągu sklepików znajdziemy salon z maszynami do wyławiania pluszaków. W 2019 roku było ich więcej niż sklepów 7-Eleven. Dorośli Tajwańczycy potrafią wydać setki dolarów, by wyłowić figurkę z anime lub... paczkę papieru toaletowego. To forma niskonakładowego hazardu, który pomaga rozładować stres. Z drugiej strony, sytuacja kowidowa i wyczerpywanie się modelu biznesowego rodzinnych sklepów sprawia, że dla właściciela budynku wynajęcie powierzchni jest lepszym interesem ni trzymanie jej pustej. Te salony to znak kryzysu gospodarczego, a może i mentalnościowego – właściciele lokali, których nie stać na prowadzenie kawiarni, wstawiają maszyny, które nie wymagają obsługi.

Sklepy całodobowe

Sklepy 7-Eleven, FamilyMart i kilka innych sieci to węzły sieci w życiu Tajwaczyków. Może nie są tzw. „trzecim miejscem”, ale prawie. Można w nich zjeść, zapłacić podatki, odebrać paczkę, skserować lub wydrukować dokument, kupić podgrzewany posiłek, wypożyczyć powerbank… Tajwańczyk bez sklepu tego typu czuje się jak bez ręki. Sklepy te zastąpiły tradycyjne rynki i stały się miejscem na pogawędki dla starszych ludzi, którzy szukają darmowej klimatyzacji albo po prostu miejscem, w którym można przez 5 czy 10 minut odetchnąć od kieratu. Tajwańczycy potrafią siedzieć w takim sklepie 4 godziny, pracując na laptopie przy jednej kupionej kawie, a obsługa nigdy ich nie wyprosi. Jednym z ikonicznych produktów są „herbaciane jajka” (chayedan). Ich charakterystyczny zapach wita każdego wchodzącego.

To właśnie sklepy tego typu zniszczyły lokalne małe biznesy. Sklepy te oferują wszystko w jednym miejscu, co przyczynia się do uniformizacji życia miejskiego. Zaganiany Tajwańczyk w mieście rzadko gotuje – a jego lodówka to bardzo często lodówka w 7-Eleven dwa kroki od domu.

Weekendy

Basenowe łowiska dla introwertyków

Łowiska krewetek i ryb (odpowiednio diaoxiachang 釣蝦場 oraz diaoyuchang 釣魚場) to ikoniczne miejsca, które ja sam określam frazą „dziwne jak japoński teleturniej. Są one połączeniem sportu, hazardu i grilla. Typowo w ozdobionych neonami halach znajduje się wielki basen. Po przybyciu płacimy za godzinę – zazwyczaj około 300–400 TWD. Dostajemy do ręki małą wędkę, zapas przynęty – zwykle kawałki suszonej wątróbki lub suszone krewetki. Siadamy na niskim plastikowym stołeczku, pijemy piwo i palimy papierosy. To nasze „trzecie miejsce”.

[picture]

Jedno z krytych łowisk w mieście Taichung.

W wielu łowiskach krewetki mają przyczepione do odwłoków kolorowe gumki lub tasiemki. Jeśli złowimy taką krewetkę, wygrywamy nagrodę pieniężną, darmowe godziny łowienia lub butelkę alkoholu. To wprowadza element hazardu, który Tajwańczycy uwielbiają.

Kluczowym elementem tych przybytków jest wielki piec gazowy lub elektryczny stojący w rogu hali. Po skończonym łowieniu sami myjemy krewetki, nabijamy je na patyczki, obtaczamy w soli lub panierce i pieczemy. Zapach pieczonych krewetek jest atraktorem dla kolejnych klientów.

■

1 W latach 60. eksperci NASA stwierdzili, że ok. 20 minut snu pozwala zmęczonej osobie przywrócić się do pełnej przytomności. Współcześnie taka demka jest powszechną praktyką u załóg samolotów.

Małżeństwa aranżowane…

W tym rozmowa z zawodową swatką

Małżeństwa aranżowane na Tajwanie przeszły fascynującą ewolucję – od surowych kontraktów między klanami w połowie XX wieku po współczesne, technologiczne formy „asystowanego” swatania. Zmieniły się narzędzia, ale pewne przesądy i kulturowe kody pozostają niemal nienaruszone.

System sim-pua

To mroczny, ale niezwykle ważny rozdział w historii społecznej Tajwanu, który do dziś odbija się echem w lite-raturze i filmie (tzw. „literatura blizn”). System sin-pu-a (chiń. xifuzi 媳婦仔, w dialekcie tajwańskim: sín-pū-á, potoczny zapis sim-pua lub sin-pua) to formą małżeństwa aranżowanego, która z perspektywy dzisiejszych praw człowieka budzi przerażenie, ale dawniej był czystą strategią biologicznego przetrwania.

W sytuacji typowej rodzina adoptowała małą dziewczynkę z innego biednego domu, aby wychować ją jako przyszłą żonę dla swojego syna. Celem było uniknięcie wysokich kosztów tradycyjnego wesela i zapewnienie rodzinie darmowej siły roboczej. Rodzina dziewczynki unikała kosztów jej odchowania. Dziewczynka i jej przyszły mąż wychowywali się w jednym domu, często dzieląc obowiązki i bawiąc się razem jak rodzeństwo. Kiedy nadchodził czas małżeństwa, młodzi często czuli do siebie naturalną niechęć seksualną¹. Zmuszanie ich do zawarcia związku prowadziło do ogromnych napięć, depresji, a niekiedy samobójstw lub ucieczek z domu.

Dziewczyna sim-pua znajdowała się na najniższym szczeblu hierarchii domowej. Nie była „prawdziwą” córką, więc nie przysługiwały jej przywileje rodzeństwa. Nie była też wciąż „prawdziwą” synową, więc nie miała ochrony, jaką dawałaby oficjalna rodzina męża. Wykonywała najcięższe prace 3D: pranie w rzece, praca w polu, opieka nad młodszym rodzeństwem (w tym nad swoim przyszłym mężem). Często nazywano je „córeczkami-służącymi”.

Sim-pua często stawały się „wentylem bezpieczeństwa” dla pecha rodziny. Jeśli w domu działo się źle, wierzono, że to „los” dziewczynki koliduje z losem domu.

Zwyczaju zakazano prawnie w 1949 roku, ale dopiero w latach 60. zaczął zanikać z praktyk – wraz z industrializacją, gdy kobiety zyskały możliwość pracy w fabrykach i niezależność finansową, co pozwoliło im uciec od narzuconych ról.

Bardzo smutnym aspektem wspomnień kobiet z tamtego okresu jest fakt, że wiele z nich do końca życia czuło żal do swoich biologicznych rodziców za to, że zostały oddane za worek ryżu lub drobną opłatę. Dziś praktyka ta jest nielegalna i traktowana jako relikt mrocznych czasów, ale jej wpływ na psychologię pokolenia „babć” na Tajwanie jest wciąż widoczny.

Dla Tajwańczyków małżeństwo to nie tylko emocje, ale balans sił kosmicznych, który ma zapewnić dobrobyt całemu klanowi. Wierzono w determinizm astrologiczny. Zarówno w latach 50. jak i współcześnie, absolutnym fundamentem aranżowanego spotkania jest wymiana bazi – ośmiu znaków określających rok, miesiąc, dzień i godzinę urodzenia. Swatka (meipo) przekazuje te dane wróżbicie, aby sprawdzić, czy młodzi do siebie pasują. Jeśli znaki są sprzeczne, spotkanie zostaje odwołane, nawet jeśli kandydaci są atrakcyjni i zamożni. Poważnym przesądem jest obawa przed „zniszczeniem męża” (kefu). Jeśli w znakach panny młodej widnieje silny element ognia, który „topi” metalowy element męża, rodzina pana młodego wycofa się z aranżacji.

Współcześnie, po roku 2000, wróżbiarstwo przeniosło się do internetu. Firmy swatające w Tajpej oferują usługi profesjonalnych astrologów, którzy analizują bazi za pomocą algorytmów. Młodzi ludzie, choć nowocześni, często ulegają prośbom rodziców, by „tylko sprawdzić zgodność”.

Czasami (podobno) jest tak, że jeśli para pozna się z miłości, musi sfałszować godzinę urodzenia u wróżbity, by uzyskać zgodę konserwatywnych rodziców. Tajwańskie swatanie uczy, że czas urodzenia jest ważniejszy niż charakter – bo charakter można zmienić, a gwiazd nie.

Tajwańczycy bardzo, ale to bardzo niechętnie zwierzali mi się z dawnych, a przede wszystkim współczesnych praktyk. Obraz zarysowany powyżej zgodny jest z moim osobistym doświadczeniem. Tajwańskie dziewczyny unikają jak ognia przedstawiania rodzicom zagranicznego chłopaka, a często nawet grupie swoich przyjaciół. Prowadzi to do zgrzytów na tym etapie znajomości, w którym w państwach zachodu następuje zaproszenie na rodzinny obiad i przedstawienie rodzicom „zdobyczy”.

W latach 60. tradycyjne xiangqin (相親; spotkanie zapoznawcze) odbywało się zazwyczaj w domu panny młodej lub w tradycyjnej herbaciarni. Panna młoda miała za zadanie podać herbatę gościom, co było testem jej wdzięku i opanowania. Pan młody i jego rodzice oceniali jej sposób poruszania się i... kształt nosa czy uszu, co według fizjognomiki (mianxiang) świadczy o potencjalnym bogactwie.

Pan młody musiał wręczyć czerwoną kopertę za herbatę, a panna młoda musiała przyjąć ją z odpowiednią skromnością. Jeśli po spotkaniu obie strony milczały, oznaczało to odmowę. Brak bezpośredniego „nie” był kluczowy dla zachowania twarzy obu rodzin.

Współcześnie rolą profesjonalnej swatki, która pełni funkcję trenera osobistego. Uczy ona kandydatów, o czym rozmawiać (finanse, nieruchomości), a jakich tematów unikać (polityka, gry wideo). Tajwańskie swatanie to teatr, w którym każdy aktor zna swoją rolę, a publicznością jest całe drzewo genealogiczne.

Po roku 2000 xiangqin ewoluowało w tzw. „szybkie randki” organizowane przez biura matrymonialne lub agencje rządowe (np. dla urzędników państwowych). Nowoczesne spotkania często odbywają się w luksusowych hotelach, ale rodzice wciąż siedzą przy stoliku obok, bacznie obserwując interakcję. To kulturowe dziedzictwo jest składnikiem poważnej presji społecznej w kraju – pamiętajmy – o jednym z najniższych współczynników dzietności na świecie.

W aranżowaniu małżeństw na Tajwanie chiński zodiak odgrywa rolę krytyczną. Największym „strachem” swatów w latach 50. i dziś są osoby urodzone w Roku Tygrysa. Tygrysy są uważane za zbyt silne, agresywne i przynoszące pecha ceremoniom ślubnym. Swatka często miała ogromny problem ze znalezieniem partii dla „Tygrysicy”, bo wierzono, że „pożre” ona szczęście męża.

Poważnym ograniczeniem jest też zasada „trzech i sześciu lat różnicy”. Swatki kategorycznie odradzają łączenie osób, których wiek różni się o 3, 6 lub 9 lat. Wierzono, że takie pary będą żyły w nieustannym konflikcie.

Poszukiwanym rokiem urodzenia jest smok. Rodzice z obsesją próbują aranżować małżeństwa tak, by wnuki urodziły się w roku smoka, co ma im zapewnić sukces. Powoduje to „korki” w biurach matrymonialnych dwa lata przed każdym Rokiem Smoka – bo presja na ślub rośnie do niewyobrażalnych rozmiarów. I tak w latach 2011 i 2012 (rok królika i smoka) to bardzo wyraźny skok wykresu w górę – w 2012 roku aż o 140 tysięcy względem reszty dwunastoletniego cyklu. Odwrotny trend pojawia się przy dzieciach, których przyjcie na świat wypadałoby w roku tygrysa.

Agencje matrymonialne filtrują profile użytkowników według własnych pakietów tych wszystkich kluczy astrologicznych. Moje dwie próby potwierdzenia tej i innych ciekawostek skończyły się porażką – tajemnica zawodowa.

[picture]

Sztandar klanowy ozdobiony banknotami na weselu będącym miksem kulturowym minnańsko-aborygeskim.

W latach 50. i 60. małżeństwo aranżowane było w dużej mierze transakcją ekonomiczną. Praktykowano dawanie pinjin – daru pieniężnego od rodziny pana młodego dla rodziny panny młodej. Nie była to „zapłata” za kobietę, lecz rekompensata dla jej rodziców za koszty wychowania i utratę rąk do pracy.

Poważnym zarzewiem konfliktów był moment negocjowania kwoty. Swatka pełniła rolę mediatora, aby rodziny nie kłóciły się bezpośrednio o pieniądze. Jeśli rodzina panny młodej żądała zbyt wiele, była oskarżana o „sprzedawanie córki”. Jeśli zbyt mało – o brak szacunku dla własnej krwi. Ten balans dyplomatyczny był najtrudniejszym zadaniem w procesie swatania.

Po roku 2000 zwyczaj pinjin przetrwał, ale zmienił formę. Często rodzina panny młodej przyjmuje pieniądze tylko „na pokaz” podczas ceremonii, a potem zwraca je młodym jako fundusz na wkład własny do mieszkania. Współczesne aranżowane małżeństwa to bardziej „fuzje kapitałowe” dwóch rodzin z klasy średniej niż tradycyjne wykupywanie synowych.

Ciekawym obyczajem jest wystawianie stosów banknotów lub sztabek złota na widok publiczny podczas zaręczyn. Ma to dowieść tego, że pan młody nie jest gołodupcem. Choć Tajwan to nowoczesna gospodarka, widok swatki przeliczającej czerwone koperty przed ołtarzem przodków wciąż jest elementem wielu aranżowanych spotkań w miastach takich jak Tainan czy Chiayi.

Jednym z najbardziej dziwnych i niezrozumiałych zwyczajów, które praktykowano w latach 40. i 50., a występują rzadko do dziś, jest małżeństwo z duchem osoby zmarłej. Jeśli niezamężna córka zmarła młodo, jej rodzina mogła próbować zaaranżować jej małżeństwo z żywym mężczyzną. Rodzina zostawiała czerwoną kopertę z włosami zmarłej na ulicy. Mężczyzna, który ją podniósł, stawał się „panem młodym”. Za istnieniem tej praktyki stoi wiara, że niezamężna kobieta nie ma miejsca na ołtarzu przodków swojej rodziny i może stać się „głodnym duchem”. Małżeństwo aranżowane ze zmarłą pozwalało jej duszy spocząć w rodzinie męża. Mężczyzna w zamian za taką „aranżację” otrzymywał od rodziny zmarłej pokaźny posag lub pomoc w biznesie.

Po roku 2000, ze względu na trudności w znalezieniu partnerek na wsi, rozwinął się przemysł transgranicznego swatania aranżowanego. Tysiące mężczyzn z Tajwanu korzysta z usług agencji, by w ciągu kilku dni znaleźć żonę w Wietnamie lub Indonezji. Poważnym problemem tego systemu jest przedmiotowe traktowanie kobiet. Agencje reklamują panny młode hasłami takimi jak „Gwarantowane dziewictwo” czy „wymiana w razie ucieczki w ciągu roku”. Wywołało to ogromne oburzenie organizacji praw człowieka na Tajwanie, co doprowadziło do zaostrzenia przepisów i zakazu komercyjnych ogłoszeń tego typu.

Nadzwyczajnym zjawiskiem jest integracja tych „nowych imigrantek”. Wiele z tych małżeństw, mimo że aranżowane w pośpiechu, okazuje się stabilne, a dzieci z tych związków stanowią współcześnie sporą część uczniów w wiejskich szkołach.

■

1 Zjawisko znane jest jako efekt Westermarcka – instynktowne unikanie zbliżeń z osobami, z którymi dorastało się w dzieciństwie.

Wesele...

Ślub na Tajwanie to nie tylko połączenie dwóch osób, ale skomplikowana gra sił między tradycją przodków z prowincji Fujian (Minnan), kulturą ludu Hakka oraz pozostałościami estetyki japońskiej. To widowisko pełne symboli, gdzie każdy gest ma na celu przechytrzenie pecha i przyciągnięcie bogactwa.

Zwyczaj rozdawania ciasteczek ślubnych (喜餅 xibing) jest na Tajwanie traktowany niezwykle poważnie. Ciasteczka te są formą oficjalnego ogłoszenia zaręczyn przez rodzinę panny młodej. Rodzina pana młodego musi sfinansować ich produkcję, co jest symbolicznym „odkupieniem” córki od jej rodziców.

Istnieje tu zabawny, ale restrykcyjny przesąd: pannie młodej pod żadnym pozorem nie wolno jeść własnych ciasteczek zaręczynowych. Wierzy się, że jeśli to zrobi, „zje własne szczęście” lub stanie się leniwą żoną. Albo gorzej – przytyje.

Porównując grupy etniczne, u ludu Hakka ciasteczka radości są często bardziej tradycyjne, oparte na smaku słono-słodkim (z nadzieniem z wieprzowiny i cebuli), podczas gdy u Minnanczyków dominuje słodka pasta z fasoli. Wpływ japoński przyniósł natomiast modę na eleganckie, zachodnie ciasteczka maślane w metalowych puszkach, które na Tajwanie są synonimem nowoczesnego prestiżu.

Poważnym aspektem tego zwyczaju jest liczba pudełek – musi być ona parzysta i najlepiej, by kończyła się cyfrą 6 lub 8. Liczba 4 jest absolutnie wykluczona ze względu na fonetyczne podobieństwo do słowa „śmierć”.

Moment, w którym panna młoda opuszcza dom rodzinny w aucie weselnym, wiąże się z nadzwyczajnym gestem: rzuceniem wachlarza przez okno samochodu. Czynność ta symbolizuje „pozostawienie złego temperamentu” (páng-pinn-khuai) w domu rodziców. Panna młoda ma wejść do nowej rodziny jako osoba łagodna i uległa.

Wachlarz jest zazwyczaj przewiązany czerwoną nitką z przyczepioną małą torebką ryżu lub pieniędzmi. Po rzuceniu wachlarza panna młoda nie może obejrzeć się za siebie. Jeśli to zrobi, wierzy się, że jej małżeństwo będzie nieszczęśliwe, a ona sama „wróci do rodziców w nędzy”. Ten moment jest często najbardziej wzruszający i smutny, bo symbolizuje ostateczne przecięcie pępowiny.

Po przyjeździe do domu pana młodego, panna młoda musi wykonać dwa dziwne gesty: przejść nad misą z rozżarzonymi węglami i jednocześnie zmiażdżyć stopą ceramiczną dachówkę. Ma to na celu odstraszenie złych duchów, które mogły „przykleić się” do sukni podczas drogi, oraz zapewnienie ciągłości rodu (dachówka w dialekcie minnańskim brzmi podobnie do słowa oznaczającego „wnuka”).

Poważnym i nieco stresującym przesądem jest to, że panna młoda nie może dotknąć progu domu stopą. Próg jest uważany za „kręgosłup” domu lub miejsce przebywania bóstw opiekuńczych. Nadepnięcie na niego jest uznawane za obrazę przodków pana młodego. Dlatego pan młody lub swatka często niemal przenoszą pannę młodą nad tymi przeszkodami, co przy ciężkiej, wielowarstwowej sukni wygląda komicznie.

Porównując tradycje, u Minnanczyków kładzie się większy nacisk na dym z węgli, który ma „oczyścić” płodność kobiety. U ludu Hakka częściej spotyka się akcent na jedność – panna młoda musi po wejściu natychmiast ukłonić się przed ołtarzem przodków, co jest traktowane jako poważny akt prawny przyjęcia do klanu. Wpływ japoński w tym przypadku jest znikomy, gdyż Japończycy preferowali ceremonie w świątyniach, a nie przed domowym progiem.

Wesela na Tajwanie to wielka operacja finansowa oparta na systemie czerwonych kopert. To nie tylko prezent, to dług wdzięczności. Goście muszą wpisać swoje imiona na kopertach, a rodzina prowadzi skrupulatny rejestr, ile kto dał. Obowiązuje zasada: jeśli ktoś dał 2000 TWD na moim ślubie, ja muszę dać ci co najmniej 2200 TWD na jego.

Należy unikać kwot nieparzystych oraz liczby 4. Kwoty parzyste symbolizują harmonię (z wyjątkiem liczb kończących się na 4). Najbardziej pożądane są liczby 6 i 8. Niewłaściwa kwota w kopercie może doprowadzić do trwającego dekady smrodu między przyjaciółmi. Ale podsumowując socjologicznie (cynicznie), czerwone koperty to „podatek od przyjaźni”.

U ludu Hakka zwyczaje finansowe bywają jeszcze bardziej rygorystyczne w obrębie rodziny – starszyzna ma pierwszeństwo w otrzymywaniu kopert od młodej pary w zamian za herbatę. U Minnanczyków wesele jest często wystawne, a tzw. banduo – uczta na ulicy pod zadaszeniem namiotowym szczególnie duża. Koperty ze zrzutką od zaproszonych gości mają pokryć koszt 10-daniowego menu z owocami morza. Japoński ślad widać tu w dbałości o estetykę koperty – na Tajwanie modne są te z wysokiej jakości papieru, przypominające japońskie sushi.

Zabawnym widokiem jest „profesjonalne liczenie kopert” przy wejściu. Zamiast dyskretnego pudełka, przy drzwiach siedzi kilku członków rodziny z kalkulatorami i grubymi księgami, sprawdzając zawartość kopert na oczach gości.

Przed nocą poślubną odbywa się rytuał anchuang (安床) – ustawienie i „uświęcenie” łóżka. Łóżko musi zostać ustawione w „szczęśliwym” kierunku przez osobę o „pełnym szczęściu” (starszą osobę, której małżonek żyje i która ma wielu synów). Na prześcieradle rozsypuje się suszone owoce: daktyle, orzeszki ziemne, owoce longan i nasiona lotosu.

Jednym ze starych zwyczajów jest zaproszenie małego chłopca (najlepiej spod znaku smoka), aby skakał po łóżku nowożeńców. Ma to „aktywować” energię męskiego potomstwa. Dla zwiększenia efektu chłopiec musiał tarzać się po pościeli i zjadać słodycze.

Porównując grupy, Minnańczycy przywiązują ogromną wagę do tego, by nikt inny nie usiadł na łóżku przed parą młodą. Jeśli zrobi to kobieta w ciąży, uważa się to za ogromny pech. U ludu Hakka kładzie się nacisk na czystość – pościel musi być nowa, często w kolorze jaskrawoczerwonym z haftami feniksów.

Ceremonia herbaty to moment, w którym panna młoda oficjalnie poznaje hierarchię nowej rodziny. Jest to moment niezwykle poważny – panna młoda musi zwracać się do każdego krewnego odpowiednim tytułem, a najmniejszy błąd w tytulaturze (np. pomylenie trzeciego wujka z czwartym) jest postrzegany jako brak wychowania.

U Minnańczyków podczas ceremonii panna młoda otrzymuje od starszyzny czerwone koperty w zamian za podaną herbatę. Nadzwyczajnym i czasem śmiesznym elementem jest to, że panna młoda musi wygłaszać rymowane życzenia (jixianghua 吉祥話) przy każdym gościu. Często są to zabawne rymowanki w dialekcie tajwańskim.~

Banduo (辦桌) – uczta na ulicy i zabieranie do domu niezjedzonych potraw to najbardziej tajwańskie z tajwańskich doświadczeń weselnych, ale towarzyszące wszelkim innym epizodom biesiadowania. To uczta przygotowywana przez kucharzy do wynajęcia, którzy organizują kuchnię polową przy namiotach ze stołami, lub dowożą gotowe dania ze swojej bazy operacyjnej.

[picture]

Początek całodniowego za... dolu przy przyrządzaniu i szykowaniu i potraw na wesele.

Nieodłączną praktyką jest pakowanie resztek (phah-pau). Pod koniec uczty kelnerzy rozdają foliowe torebki lub zawieszają je na stelażu namiotu, a goście pakują do nich resztki potraw. To wyraz szacunku dla jedzenia. Z drugiej strony, jak podpytałem dla pewności, bo to oczywiste, ilość żarcia wylicza się tak, aby goście mieli co zabrać do domu – niosąc w rękach dowód, że impreza była bardzo udana.

Urozmaiceniem na niektórych banduo, zwłaszcza na południu wyspy, są występy na ciężarówkach (Electronic Flower Trucks), gdzie tancerki w skąpych strojach śpiewają popowe piosenki, by zabawić gości. Te „ekscesy” w formie zmoderowanej to oczywiście zapraszanie zespołów grających i śpiewających na żywo. Generalną zasadą jest to, że musi być głośno i tłoczno. Bez tych dwóch „uciążliwości” z punktu widzenia preferującego dostojną ceremonię Europejczyka, na imprezie nie ma zabawy.

Na koniec warto wspomnieć o przesądach zodiakalnych, które potrafią wykluczyć najlepszego przyjaciela z wesela. Najpoważniejszym zakazem jest udział osób spod znaku Tygrysa. Wierzy się, że Tygrysy mają „zbyt silną energię”, która może pożreć szczęście pary młodej lub spowodować poronienie u panny młodej. Osoby spod znaku Tygrysa często nie mogą wchodzić do sypialni nowożeńców, a czasem nawet nie są zapraszane na samą ceremonię.

Z kolei osoby spod znaku Smoka są witane z otwartymi ramionami jako zwiastuny fortuny. Sposobem na obejście zakazu dla Tygrysów jest poproszenie ich, by podczas kluczowych momentów... po prostu odwrócili wzrok lub na chwilę wyszli do toalety. Tajwańskie wesele uczy, że nawet jeśli jesteśmy groźnym drapieżnikiem w chińskim zodiaku, w obliczu swata i koperty z pieniędzmi musimy znać swoje miejsce w szeregu.

■

...i pogrzeb

Informacja: powtarzając notę z początku książki, na publikację zdjęć dołączonych do tego rozdziału dostałem pozwolenie od rodzin zmarłych. Tajwańczycy, dodam, świetnie zdają sobie sprawę, że dla ludzi Zachodu ich praktyki pochówku są co najmniej – mówiąc delikatnie – dziwne.

Pogrzeby na Tajwanie to niezwykłe widowisko, w którym konfucjański smutek miesza się z buddyjskim spokojem, taoistyczną magią i... jarmarczną rozrywką. To tutaj śmierć nie jest końcem, lecz skomplikowaną przeprowadzką do zaświatów, która wymaga odpowiedniej logistyki i często szokująco dużych nakładów finansowych.

[picture]

To musicie po prostu zobaczyć i usłyszeć!(QR do filmu w aneksie.)

Pierwotnie na pogrzebach wystawiano klasyczną operę tajwańską lub teatrzyki lalkowe. Jednak w latach 70. i 80. XX wieku, wraz z szybką urbanizacją i rozwojem technologii, tradycyjne teatry zaczęły tracić popularność na rzecz nowoczesnej muzyki pop. Rodziny zaczęły wynajmować ciężarówki z neonami i nagłośnieniem, by przelicytować sąsiadów w nowoczesności.

Wyścig zbrojeń między firmami obsługującymi wesela oraz pogrzeby sprawił, że w latach 80. występy stały się bardziej kontrowersyjne – dochodziło nawet do pełnego striptizu (tuoyiwu 脫衣舞), co działo się głównie w wiejskich rejonach na południu wyspy. Obecnie, ze względu na zaostrzenie przepisów obyczajowych i kontrole policji – która też pewnie chce przy okazji popatrzeć – występy ograniczają się do tańca na rurze w mini-spodenkach o przepisowej długości, a reakcje policji na naruszanie przepisów narzuconych przez rząd testowane są przez organizatorów jedynie sporadycznie.

Rząd w Tajpej od lat próbuje ograniczać tę tradycję, uznając ją za szkodliwą dla wizerunku nowoczesnego państwa. Jednak w mniejszych miastach, takich jak Tainan, Kaohsiung czy Yunlin, wpływ lokalnych stowarzyszeń religijnych i gangów (które często kontrolują firmy wynajmujące dianzi huache) jest tak silny, że „dziewczyny na pogrzebach” wciąż są stałym elementem krajobrazu. Nie dajmy im zginąć!!

Im więcej ludzi, hałasu i widowiskowości towarzyszy wydarzeniu, tym większy prestiż i „twarz” (honor) zyskuje rodzina. Cichy, smutny pogrzeb jest postrzegany jako dowód na to, że zmarły nie był kochany lub że jego rodzina jest nieudolna. Obecność skąpo ubranych dziewcząt i głośnej muzyki ma przyciągnąć tłumy przechodniów. Duża frekwencja na trasie procesji jest interpretowana jako sukces rodziny w godnym pożegnaniu bliskiego.

Najgłośniejszym przykładem z ostatnich lat był pogrzeb lokalnego polityka i byłego przewodniczącego rady „województwa” Chiayi, Liu Qizhena. Jego rodzina, chcąc uczcić jego pamięć „z pompą”, wynajęła 50 wypasionych jeepów, na których dachach zainstalowano rury do tańca. Na każdym jeepie w rytm muzyki techno tańczyła dziewczyna, a konwój dumnie dokonał przejazdu przez miasto. Cała procesja miała ponad kilometr długości i sparaliżowała ruch w całym powiecie.

W hucznych procesjach biorą udział grupy muzyczne grające na tradycyjnych instrumentach, ale też orkiestry dęte przebrane w stroje przypominające mundury marynarki wojennej. Nierzadkim elementem są gigantyczne lalki bóstw, które „maszerują” przed trumną. Poważnym zadaniem tych postaci jest oczyszczanie drogi. Lalki przedstawiające Bogów Ziemi lub Generałów Piekieł mają za zadanie odstraszać błąkające się duchy, które mogłyby chcieć ukraść duszę zmarłego. Te widowiskowe procesje są wyrazem statusu rodziny – im więcej orkiestr i lalek, tym bardziej wpływowy był zmarły.

[picture]

Procesja pogrzebowa wyrusza po zakończeniu rytuału przy domostwie, przy którym wystawiono trumnę ze zmarłym.

U ludu Hakka procesje są skromniejsze, skupione na drodze do rodzinnego grobowca w górach. U Minnanczyków procesja musi przejść przez główne ulice miasta, by „pokazać się” sąsiadom. Japoński wpływ przyniósł zamiłowanie do porządku – w Tajpej procesje są coraz częściej zastępowane przez eleganckie kolumny czarnych samochodów, ale na południu tradycyjny chaos wciąż dominuje.

Zawodowe płaczki (kusang 哭喪) to coś, co istnieje niemal w każdej kulturze. Tradycja na Tajwanie, współcześnie bardzo rzadko kontynuowana, wywodzi się z przekonania, że im głośniejszy płacz, tym większa była miłość dzieci do zmarłego. Jeśli rodzina jest zbyt wyczerpana smutkiem lub ma trudności z publicznym wyrażaniem emocji, zatrudnia profesjonalistkę, która „rozkręca” żałobę. Profesjonalistki te muszą posiadać niezwykłe umiejętności wokalne, potrafiąc płakać na zawołanie przez kilkanaście minut, co ma pobudzić gości do okazania współczucia.

Porównując grupy etniczne, u Minnańczyków płacz jest zazwyczaj bardziej teatralny i głośny. U ludu Hakka ceremonia bywa bardziej powściągliwa, skupiona na rytualnym śpiewie religijnym, a nie na samym widowisku płaczu. Wpływ japoński przyniósł natomiast pewną dozę formalizmu – w miastach coraz częściej spotyka się pogrzeby w stylu buddyjskim (na wzór japoński), gdzie cisza i medytacja zastępują głośne zawodzenie. Płaczki korzystają dziś z mikrofonów i systemów nagłaśniających. W małych miejscowościach na południu Tajwanu dźwięk zawodzenia niósł się przez kilka ulic.

Tajwańczycy wierzą, że w zaświatach życie toczy się podobnie jak na ziemi, dlatego zmarły potrzebuje wszystkiego: od willi po najnowszego iPhone’a. Rzemiosło zhizha (papierowych konstrukcji) osiągnęło na Tajwanie poziom sztuki. Podczas ceremonii pali się misterne makiety domów, które są wyposażone w papierową klimatyzację, baseny, a nawet papierowych służących. Jeśli rodzina nie spali odpowiedniej ilości „pieniędzy piekielnych” i dóbr, duch zmarłego będzie cierpiał biedę i wróci, by nękać żywych.

Wszystkie te praktyki ewoluują. W ostatnich latach hitem są papierowe paszporty, karty kredytowe „Banku Piekieł” oraz makiety luksusowych samochodów marek takich jak Tesla czy Mercedes. Oczywiście z papierowymi kierowcami. U ludu Hakka tradycja ta jest silnie związana z oszczędnością – papierowe dary są często skromniejsze, ale bardziej symboliczne. U Minnańczyków panuje zasada „zastaw się, a postaw się”, co prowadzi do budowy papierowych pałaców o wysokości kilku metrów. Japoński ślad w tej tradycji widać w zamiłowaniu do miniaturyzacji i precyzji wykonania – niektóre papierowe gadżety są tak dokładne, że wyglądają jak prawdziwe produkty z tokijskich domów towarowych.

Wszystkie te praktyki, trzeba dodać, są niemal wyłącznie domeną Minnańczyków. Lud Hakka oraz osoby o silnych korzeniach japońskich (buddyści zen) uważają to za skrajnie nieodpowiednie i profanację sacrum. Japoński model pogrzebu, który wpłynął na tajwańskie elity, kładzie nacisk na powagę i godność, co stoi w całkowitej sprzeczności z głośną muzyką techno z ciężarówek. czy elementem występu, kiedy tancerka w bikini śpiewa smutną balladę, a następnie przechodzi do energicznego tańca tuż obok ołtarza z czarno-białym zdjęciem zmarłego.

Wokół ceremonii pogrzebowych istnieje cała ekosfera przesądów i tabu. Większość zwyczajów pogrzebowych opiera się na unikaniu „zderzenia energii”. Poważnym przesądem jest moment „wkładania do trumny” (rulian) oraz moment wynoszenia trumny z domu. Wtedy wróżbita ogłasza, które znaki zodiaku są w danym dniu „w konflikcie” ze znakiem zmarłego. Osoby te muszą natychmiast odwrócić wzrok lub wyjść do innego pomieszczenia.

Wierzy się, że jeśli spojrzymy na trumnę w niewłaściwym momencie, nasza dusza może zostać wciągnięta wraz ze zmarłym lub padnie na ciebie „cień śmierci”. Goście często zasłaniają oczy dłońmi lub chowają się za plecami innych. Nawet członkowie najbliższej rodziny mogą zostać poproszeni o odwrócenie się, co nadaje ceremonii atmosferę pełną lęku przed niewidzialnym.

U ludu Hakka te zasady są jeszcze bardziej skomplikowane i obejmują nie tylko znaki zodiaku, ale i dokładne godziny urodzenia. U Minnańczyków skupia się bardziej na „złym uroku” (shaqi 煞氣), przed którym chronić mają specjalne amulety w formie żółtych kartek z zaklęciami. Japoński wpływ przyniósł zwyczaj noszenia czarnych opasek na ramieniu, co jest bardziej estetycznym niż magicznym wyrazem żałoby.

[picture]

Wnętrze namiotu żałobnego z wystawioną trumną.

Tradycyjny minnański pogrzeb na Tajwanie składa się z dwóch etapów, co jest nadzwyczajnym procesem trwającym lata. Po kilku latach od pochówku (zazwyczaj od 6 do 10), następuje ekshumacja. Specjalista od „podnoszenia kości” otwiera trumnę, czyści szczątki i układa je w ceramicznej urnie w pozycji siedzącej (tzw. „Złota Urna”). Celem tego rytuału jest upewnienie się, że zmarły „czuje się dobrze” i że jego ciało rozłożyło się prawidłowo. Jeśli podczas ekshumacji okaże się, że ciało jest zmumifikowane (tzw. „mokry trup”), uważa się to za ogromny pech dla rodziny i znak, że Feng Shui grobu jest złe. Rodzina musi wtedy zatrudnić mistrza geomancji, by naprawić błędy.

Lud Hakka jest mistrzem w tym rytuale – ich nekropolie z urnami są często budowane na wzór foteli, co ma zapewniać zmarłemu wygodę. Z kolei wpływ japoński po 1945 roku oraz polityka rządu Republiki Chińskiej doprowadziły do promowania kremacji jako higienicznej i nowoczesnej alternatywy. Dziś większość Tajwańczyków wybiera kremację, ale tradycjonaliści wciąż upierają się przy „dwóch pogrzebach”.

Nieco makabrycznym elementem jest moment, gdy rodzina „rozmawia” ze szczątkami podczas ich czyszczenia, prosząc dziadka, by „nie kopał” przy układaniu w urnie. Tajwański pogrzeb uczy, że opieka nad przodkiem to praca na pełny etat, która nie kończy się wraz z zasypaniem dołu.

Dieta podczas żałoby na Tajwanie jest obwarowana surowymi zakazami. Poważnym przesądem jest zakaz spożywania mięsa przez najbliższą rodzinę przez pierwsze 7 lub 49 dni (w zależności od tradycji). Jak podaje portal Taitung News, rodzina powinna jeść proste, wegetariańskie posiłki, aby nie „cieszyć się smakiem”, gdy bliski cierpi w zaświatach. Obyczajem jest serwowanie gościom po pogrzebie cukierków lub słodkiej wody. Ma to na celu „zmycie goryczy” śmierci. Jednak sama rodzina zmarłego nie może jeść nic słodkiego. U ludu Hakka po pogrzebie często podaje się proste dania z tofu, które symbolizuje czystość, podczas gdy u Minnańczyków uczta po pogrzebie (tzw. „Uczta Rozstania”) może być bardzo wystawna.

Japoński ślad w jedzeniu żałobnym to wprowadzenie pudełek bento, które są schludne i łatwe do rozdania gościom. Japończycy nauczyli Tajwańczyków, że jedzenie na pogrzebie nie musi być wielką ucztą uliczną, lecz może być formą cichego podziękowania za przybycie.

O ile na ślubach to goście dają pieniądze, o tyle na pogrzebach na Tajwanie to rodzina zmarłego musi czasem „płacić” gościom. Goście przynoszą białe koperty (baibao), ale po ceremonii rodzina wręcza im małe prezenty (ręczniki, mydło) oraz małą czerwoną kopertę z monetą 1 lub 5 TWD (tzw. „pieniądze na szczęście”). Intencją tego podarku jest upewnienie się, że gość nie zabierze pecha do domu. Moneta musi zostać wydana natychmiast po drodze – najlepiej na coś słodkiego. Jeśli zapomnimy wydać tych pieniędzy przed wejściem do własnego domu, pech pogrzebowy zostanie z nami.

■

Część VIII

Fenomeny kulturowe oraz ikoniczne symbole Tajwanu

Rozmaitości

„Dziwniejsze to to niż japoński teleturniej!”

W miejscach, w którym od stuleci i tysiącleci kształtują się i mieszają obce kultury, nietrudno o widoki i sytuacje, które zaserwują nam szok kulturowy. Inne sytuacje sprawią, że pogrążymy się w refleksji nad naszymi własnymi praktykami. Jeszcze inne stanowią element kolorytu i folkloru, które dla jednych są obojętne, a drugich są nieodpartą siłą, każącą spakować plecak i pojechać na koniec świata i zanurzyć się w obcości.

Jedną z praktyk, której odejścia bardzo żałuję, jest mocowanie na autobusach i ciężarówkach tablic z nazwiskiem i imieniem kierowcy. Takie rozwiązanie zmienia zachowanie uczestników ruchu drogowego na lepsze. A nawet na znacznie lepsze!

Dawniej na Tajwanie panował system „jeden kierowca – jeden wóz”. Tabliczka była przykręcona na stałe. Dziś firmy transportowe działają w systemie zmianowym, gdzie jeden autobus w ciągu doby może być prowadzony przez 2-3 różnych kierowców. Ale głównym winowajcą jest motłoch samowyznaczających się sędziów on-line. Dochodziło do sytuacji, w których niezadowoleni z jazdy robili zdjęcia tabliczki z nazwiskiem i publikowali je w sieci. Kierowcy stawali się ofiarami internetowego linczu lub nękania, zanim firma transportowa w ogóle zdążyła wyjaśnić skargę.

Innym znikającym widokiem są motocykle obładowane butlami z gazem. Rekordzista z pięcioma butlami po 20 kilogramów netto jest widokiem, którego od wielu już lat nie uświadczymy. Zdjęcie z Tajpej z 2005 roku powyżej wydobywa z Tajwańczyków w 2026 roku okrzyk „wow!”. Przepisy i nowoczesne wrażliwości zmieniają świat.

Plusy ujemne ruchu drogowego

Poruszanie się po drogach na Tajwanie to szereg pozytywnych i negatywnych praktyk. Nadzwyczajnie pozytywną jest zachowanie kierowców po kolizjach. Jest ono modelowym pokazem bezosobowej prospołeczności.

[picture]

Typowa ulica przelotowa w miasteczku i miastach: pasy dla skuterów i skręt w lewo na dwa razy.

Te cnoty obywatelskie balansowane są niezbyt dobrymi nawykami i manieryzmami, z którymi policja walczy całkiem aktywnie. Swego czasu plagą byli staruszkowie na skuterach o pojemności 50 cm3, do których nie potrzebne jest prawo jazdy. W małych miejscowościach panowie jeździli po prostu „na krechę”, nawet przez czerwone światła. W pewnym momencie ktoś się połapał w istnieniu problemu i po prostu zniknęli z ulic.

Innym do dziś istniejącym i niezwykle dokuczliwym zachowaniem jest wyprzedzenie jadącego jednośladem współużytkownika drogi, aby następnie zahamować przed jego nosem i skręcić w prawo. Kolejnym, już bardzo niebezpiecznym zachowaniem jest ścinanie zakrętów na górskich drogach. Kilka sytuacji „prawie-prawie” nauczyło mnie przytulać się do prawej strony na wszelkich zakrętach przepięknych tras widokowych.

Perypetie z naprawami skuterów

Ale prawdziwym polem minowym są naprawy skuterów. Trzeba znać drobne sztuczki. Moje osobiste doświadczenia to między innymi zasada unikania starszych wiekiem właścicieli jak ognia – ta grupa wyjątkowo często praktykuje kosztowną wymianę kolejnych części bez poważnych prób zdiagnozowania tego, właściwie który element systemu wymaga naprawy. Podobną strefą no-go są warsztaty w pobliżu uczelni – właściciele i mechanicy przywykli do tego, że studentom da się wmówić wszystko.

[picture]

Wymiana oleju w typowym warsztacie w centrum Kaohsiungu.

Problem wynika głównie z brakiem wyszkolonych nowych pokoleń mechaników i ich mentalności. Ten na zdjęciu powyżej jest mistrzem wybitnym i z powołaniem. Ale w sporej części bardzo licznych warsztatów specjalizacją jest wymiana oleju i prosta obsługa – rozumienie działania systemów mechanicznych jest zdecydowanie powyżej wymaganego minimum. ■

Wpływ kulturowy Hongkongu

Kiedyś to Hongkong był „starszym bratem” eksportującym popkulturę na Tajwan. Dziś role się odwróciły, ale oba miejsca łączy wspólny kod kulturowy – oparty na tradycyjnym piśmie chińskim, trwającej przez dekady izolacji od ChRL i pragnieniu zachodniego stylu życia.

Dla dobrze zarabiającej klasy średniej i elity tajwańskiej wyjazdy na zakupy do Hongkongu, mającego dnia nich status „lifestyle city”, były i są treścią życia. W ostatnich dwóch latach, po załamaniu wywołanym sytuacją kowidową, trasa odzyskała miano najbardziej zatoczonej – tygodniowo to 600–800 lotów.

Wpływ kina Hongkongu na Tajwan w latach 1970–2000 był tak potężny, że można go porównać do kulturowego tsunami. W tym okresie Hongkong był „Hollywood Wschodu”, a Tajwan – jego najważniejszym rynkiem zbytu i głównym bankierem.

Aktorzy tacy jak znany nam Jackie Chan i guru komedii Stephen Chow byli na Tajwanie ikonami większymi niż lokalni artyści. Aby przypodobać się tajwańskiej widowni, gwiazdy z Hongkongu masowo uczyły się mandaryńskiego (często z silnym kantońskim akcentem, który Tajwańczycy uznali za lans. Fenomen stał się elementem tajwańskiej tożsamości na długo przed demokratyzacją i wynikał z istnienia gradientu prestiżu (s. 197) i przynależenia Hongkongu do liberalnego Zachodu w sposób, który zakończył się w bardzo dotkliwy,a przy tym nieodwołalny dla mieszkańców Hongkongu w 2019 roku. Od 2020 roku na Tajwan przeniosło się około 50 tys. mieszkańców Hongkongu. W ostatnich latach ich migracje są znacznie ściślej kontrolowane przez rząd RCh – z uwagi na zagrożenie infiltracją ChRL.

W dawnych, dobrych czasach młodzi Tajwańczycy kopiowali wszystko: od fryzur „na rządziciela” (fryzura wczesnego Aarona Kwoka) po sposób palenia papierosów i noszenia długich płaszczy a la A Better Tomorrow w reżyserii Johna Woo. Kino Hongkongu definiowało pojęcie „fajności” (ku 酷) na wyspie.

Siłą rzeczy złota era kina Hongkongu, nazywanego wtedy Hollywoodem Azji, została sfinansowana w dużej mierze przez tajwańskich widzów, dystrybutorów i... triady przestępcze z obu miejsc. Tajwańscy dystrybutorzy kupowali czasem prawa do filmów jeszcze przed napisaniem scenariusza, To właśnie te tajwańskie pieniądze sfinansowały produkcję widowiskowych filmów akcji i wuxia (kina miecza).

Współcześnie role się odwróciły. Hongkong stopniowo przestaje być inkluzją Zachodu, a staje integralną częścią struktury gospodarczej i społecznej rejonu dwóch gigantów – Kantonu i wyrosłego pod nosem Shenzhenu. „The world has changed” – „świat się zmienił”, można by powiedzieć, cytując motto filmowej trylogii Władcy pierścieni.

■

Zakończenia

Dusza Tajwanu

Zakończenie

Kontynuuję tu wątek tożsamości minnańskiej ze s. 185. Zachęcam do odświeżenia sobie pierwszej połowy wywodu.

Zobaczcie pewne prawidło, kołaczące się baaardzo głęboko w duszach mieszkańców Tajwanu. Ci, którzy przybywają z kontynentu mają za intencję zniszczenie istniejących na wyspie struktur społecznych, politycznych, duchowych, tożsamościowych.

Ci na wyspie za czasów mandżurskich byli w pozycji Polaków, których lost był decydowany przez obcego (zaborcę) wbrew obyczajom, prawie zasiedzenia i poczuciu związku z ziemią. Koxinga, główny „bohater narodowy” bronił wyspy przed Holendrami i władzą Mandżurów (Qingów). Migrujące klany z Fujian i Guandong chroniły swoje struktury przed ingerencją cesarską, reżimem obcych, którzy przejęli imperiów rdzennych Hanów. Potem przyszli Japończycy, a chwilę później historia dopisała kolejny rym do tej politycznej i tożsamościowej pieśni – pojawienie się Czang Kaj-szeka. A w kolejce z numerkiem w ręku, przebierając niecierpliwie nogami i waląc pięścią w stół czeka niecierpliwie druga grupa nacjonalistów Han – w wariancie komunistycznym.

Te rymy, które układa historia Tajwanu, mieszkańcy wyspy czują całym sercem i całą duszą. Nawet jeśli o nich nie myślą i nie potrafią wywieźć z wiadomości medialnych czy podręczników historii. Siły, które stoją na kontynencie, z palcami tuż przy krawędzi wody, zawsze przynosiły rozbicie tych struktur władzy, hierarchii, wytwarzania żywności, własności ziemi, porządku społecznego.

I właśnie te uczucie jest najtajniejszym jądrem tożsamości ludzi, którzy z Tajwanu uczynili swój dom i ojczyznę.

Ale sprawa ta jest i tabu, i największą błędną konceptualizacją dotyczącą „suwerenności” Tajwanu. Za chwilę dowiemy się o klanach-rodach minnańskich, które zasiedlały Tajwan. Przywódcami, głowami tych rodów byli ludzie twardzi, charyzmatyczni i ambitni. Jak wszyscy ludzie, także oni mieli swoje aspiracje. Jedną z nich z pewnością była aspiracja do suwerenności: względem Mandżurów, a potem Japończyków i Hanów z kontynentu. Przed chwilą napisałem, że byli kolonizatorami – bo faktycznie nimi byli, choć nie w sensie stricte politycznym, a demograficznym. Przyjście Japończyków (s. 65) i celebrowany do dziś (!) efemeryczny zryw oporu przeciw nowym panom jest dostateczną wskazówką… Jest przejawem tego, że już wtedy tożsamość tajwańska była animowana aspiracją do suwerenności minnańskich osiedleńców, którzy przez pokolenia zagospodarowywali wyspę!

Odejście japońskich meta-kolonizatorów¹ – Japończyków – po 50 latach ich rządów nie przyniosło wytchnienia. Reżim RCh, toczący wojnę domową z komunistami, wziął wyspiarzy pod but jeszcze dotkliwiej.

Rozumiecie teraz termin ludności rdzennej xianmin w kontrze do aborygenów yuanzhumin? Tu chodzi o pozycję hierarchiczną kolejnych fal migracyjnych. To, że młode pokolenie „nie czuje się chińczykami”, jest przejawem tajwańskiego fatum – za kolejne kilka dekad pojawi się kolejna fala kolonizatorów. W 1945 pojawili się waishengren z animującą ich ideologią nacjonalistyczną zjednoczenia całych Chin – od Mongolii po granicę z Wietnamem.

Okej, ich (wajszengżenów) udało się jakoś, przynajmniej częściowo, wyhamować… Akulturować, zdeenergetyzować i zmienić w Tajwańczyków. Ale… na kontynencie czeka już przecież, przebierając nogami z niecierpliwości, kolejna fala – komuniści. Pierwsze co zrobią, jeśli przejmą władztwo nad wyspą, to wezmą pod but każdego, kogo tam zastaną. Tak jak Minnańczycy zepchnęli etnicznych aborygenów i zabrali im niemal pełną tzw. superdominację demograficzną/etniczną (zastąpili ich jako panowie wyspy), tak i oni sami zaraz zostaną – po raz drugi! – zepchnięci z pozycji dominującej. Nie pierwszy raz. Rozumiecie teraz źródło i naturę emocji i aspiracji kryjących się za „snem o niepodległości Tajwanu”.

Inaczej jeszcze… Przypomnijcie sobie nasze aspiracje niepodległościowe w okresie zaborów. Zrywy narodowe. Wysiłek poetów. Napisaną ku pocieszeniu serc Trylogię. Tajwańskimi sercami poruszają te same siły, które animowały Kościuszkę, Paderewskiego i Piłsudskiego. Niewielu będzie takich, którym uda się to zwerbalizować. Wielu zaprotestuje. Ale ich reakcja lub jej brak nie zmieni tego prawidła ludzkiej natury, że właśnie siły tego typu porywają do buntu czy zbrojnej walki całe narody i imperia.

Taka sama siła psychohistorii stoi za chęcią zamazania, a być może pomszczenia „stulecia narodowej hańby” – te hasło jest przecież wymalowane na sztandarach KPCh. Ta siła sprawia, że Persowie, główna grupa etniczna Iranu, tak dzielnie walczy o swoją godność i suwerenność z reżimem ajatollahów od wewnątrz i obcymi potęgami od zewnątrz.

Sprawa jest o tyle zabawna, że jest wręcz idealnym odbiciem sprzeczności percepcyjnych, które pojawiają się w narracjach (operacjach psychologicznych) promujących nienawiść do Zachodu/USA w społeczeństwach krajów etnicznie rdzennie białych. W wizji aktywistów północnoamerykańskich Kanada i USA powstały na „ukradzionej ziemi”, a przy tym aktywiści wcale w związku z tym nie poczuwają się do opuszczenia tej ziemi tak, by powróciła w ręce okradzionych.

Wspominam o tych pozornie niepowiązanych sprawach nie bez kozery. Przypominam o mojej interakcji z aktywistami pozującymi na obrońców aborygenów. Jeden z nich posługiwał się frazą „pierwsze narody”. Wskazuje to na powiązanie ideologiczne z grupami dewastującymi USA i Kanadę (s. 190).

■

Nota: Powyższy rozdział, wraz z tym o Minnańczykach, dałem do przeczytania kilku osobom pochodzenia minnańskiego. Spotkałem się z całym spektrum reakcji – od emocjonalnego oburzenia do uruchomienia najwyższego szacunku za zdolność przełamania tabu.

1 Meta – wyższego poziomu. Tu: wcześniejszej ich fali.

Trawestując kultową kwestię z filmu Obcy–decydujące starcie, jeśli podobało wam się poprzednie zakończenie, tym będziecie zachwyceni.

Ale już z pełną powagą, z uwagi na naruszenie wszystkich chyba tabu tożsamościowych i ideologicznych, osoby o poglądach tzw. „liberalnych” zachęcam do pominięcia poniższej wizji przyszłości nie tylko Tajwanu, ale i całej Cywilizacji Zachodniej – naszej cywilizacji.

Przyszłość Tajwanu

Oko tajfunu ma to do siebie, że nie stoi w miejscu. Dobrobyt, ład społeczny i spokojne życie mieszkańców wyspy w którymś momencie po prostu się skończy. Tak jak formuła istnienia każdego przedsięwzięcia czy homeostatu, formuła istnienia Tajwanu po prostu się wyczerpie.

I
Koniec naszego świata.

Spojrzenie prawdzie w oczy czy przełamanie tabu wymaga nadzwyczajnej odwagi, siły charakteru czy dramatycznych życiowych wydarzeń. Większość manipulacji i oszustw, a także tzw. operacji psychologicznych, opiera się właśnie na tej psychicznej blokadzie. Sednem sprawy jest to, że blokada wynika z funkcjonowania struktur hierarchicznych, które powstrzymują nas od innowacji czy pozbycia się patologii.

Na niezdolność do wejrzenia we własne grzechy cierpimy wszyscy – i Polacy, i Tajwańczycy. A jak potężne siły destrukcji i niedoli uruchamiają się gdy brakuje silnych jednostek, zdolnych przełamać tabu, pokaże przykład Indii.

Sranie gdzie popadnie jest w Indiach utrwaloną praktyką. Jej skutkiem jest wręcz szokująca niedola dotykająca dzieci. To ok. 100 tysięcy zgonów dzieci powiązanych bezpośrednio z czynnikiem spożywania wody skażonej bakteriami pochodzącymi z odchodów ludzkich. Jedno dziecko co 5 minut! 37 milionów dzieci: poniżej 5. roku życia w Indiach cierpi na zahamowanie wzrostu (ang. stunting). Są one zbyt niskie jak na swój wiek, słabsze fizycznie i zapóźnione poznawczo.

Rząd i ludzie nie są w stanie nawet mówić otwartym tekstem o prawdziwym źródle problemu: niemożliwej do zmiany strukturze hierarchicznej – kastach. Serwisowanie toalet, w tym ręczne opróżnianie dołów kloacznych to praca kalająca dla kast innych niż tzw. niedotykalni (Dalici).

W przypadku reszty świata niedotykalnym tabu, wzmacnianym w jawnych operacjach socjoinżynieryjnych, w moim przekonaniu wrogich, jest tabu różnicy hierarchicznej między obiema płciami gatunku Homo Sapiens¹.

To, co przekracza granice percepcji mieszkańców Zachodu, jest oczywistym, wiecznym prawem trwania mocarstw i imperiów. Ich koniec nie jest zwykle efektem kilkuletniej wojny czy bitwy opiewanej przez kolejne stulecia. Koniec to powolny proces utraty dominującej pozycji w systemie wymiany handlowej. To niemal niezauważalny proces utraty znaczenia w obliczy tego, że reszta świata nadrabia różnię w bogactwie i generowania sił gospodarczych. Taki los spotkał kolonialne imperium Holendrów. Taki sam los staje się teraźniejszością Brytyjczyków.

Podobna logika rządzi kwestią inwazji na Tajwan, o której słyszymy, mówiąc żartobliwie, dwa razy w tygodniu. Temat ten omówię w osobnej książce – Przetrwanie lub zagłada państwa, w której Tajwan i jego geopolityczne perypetie będą głównym bohaterem. Kluczowe prawidło kwestii siłowego zajęcia „Wschodniej autonomii” przez Pekin jest oczywista dla tego, kto odrzucił cały zgiełk straszenia wojną, a pojął Dao geopolityki:

Siłowe zajęcie Tajwanu będzie przedsięwzięciem rozsądnym i racjonalnym dla Pekinu tylko w świecie, gdy Stany Zjednoczone i Zachód utracą swoją zdolność narzucania swoją siłą rytmu, który kształtuje globalną gospodarkę.

Inaczej mówiąc, warunkiem przeprowadzenia inwazji będzie zaistnienie świata, w którym Europa oraz Stany przestaną się liczy, a reszta świata przestanie się liczyć z nimi. Doprowadzenie do takiego stanu jest główną, decydującą bitwą w tzw. wojnach nieograniczonych, w rytm których najważniejsze mocarstwa Zachodu atakowane są w sposób trudny do zdefiniowania, a więc wymykający się potocznej percepcji.

To przede wszystkim strumienie migracyjne (tzw. antropopotoki) z krajów niekompatybilnych kulturowo, które degradują i dewastują spójność społeczną i poczucie wspólnego celu w narodach etnicznie europejskich. Ten proces za kadencji amerykańskiego prezydenta Joe Bidena przyniósł szacowane 11 milionów nielegalnych imigrantów, którzy zabierają pracę i perspektywy na awans społeczny ludności rdzennej – a więc także młodzieży tajwańskiej.

To jednak przede wszystkim proces zachodzący w kolektywnym umyśle mieszkańców państw będących częścią systemu Pax Americana. Ten zbiór zawiera w sobie – być może szokująco – państwa takie jak Arabia Saudów czy Katar, będący sanktuarium i państwem rezydencji liderów Hamasu, islamistów dyrygujących wojną przeciw Izraelowi – drugiemu po Tajwanie filarowi globalnej dominacji Waszyngtonu.

Jeśli taka wizja wojny Zachód przeciw Globalnemu Południu zdaje się fantastyką, niech poszuka odpowiedzi na proste pytanie: dlaczego Iran w marcu 2026 roku ostrzelał kraje arabskie Zatoki Perskiej?

Ja na te pytanie odpowiem. mocarstwa i imperia to systemy, systemy homeostatyczne. Akty wojny i bitwy to chwile, w których ciosy wymierza się nie w miejsca krytyczne (jak Tajwan), ale w miejsca, które są newralgiczne dla odporności całego systemu (Pax Americana) na całościową zapaść lub powolniejszą, ale groźniejszą dysfunkcję.

II
Czy wciąż wierzymy we własną przyszłość? Czy Tajwańczycy wierzą we własną?

Tytuł tej sekcji nawiązuje do wiecznej prawdy – spostrzeżenia wskazującego chwilę, w której umierają imperia. Ta chwila to czas, w którym ludzie przestają w swoje imperia wierzyć. Chwile, w których z narracji, która animuje ich aktywność i daje powód do poświęceń, znika wizja świetlanej, czy choćby godnej przyszłości.

Te zjawiska manifestują się i w USA, w których islamistyczna i „lewicowa” propaganda antyzachodnia ma za hasło przewodnie to, że państwo to powstało na „ukradzionej ziemi”. Widzimy je w samych Chinach – jako zjawiska „leżenia płasko” i „niech gnije”. Widzimy w postawie i percepcji świata u tajwańskiej młodzieży, która niezdolna jest z przyczyn strukturalnych do powtórzenia okresu awansu społecznego, jaki stworzyło poprzednie pokolenie Tajwańczyków. Widzimy je w Korei Południowej, w której krach demograficzny, indukowany i pogłębiany całkowicie już jawnie w operacji psychologicznej, prowadzonej m.in. z hasłem tamtejszych ekstremistek feministycznych 4B². Ta ideologia ma uderzająco wiele paraleli z walką z czterema starymi złami z czasów rewolucji kulturowej w ChRL (1966–1976; s. 278). Widzimy je w Polsce, w której w debacie publicznej padają stwierdzenia jakoby płody w łonie kobiecym były pasożytami.

Te akty wojen nieograniczonych są obłożone silnym tabu i w Polsce, i na Tajwanie. Ten ostatni wciąż – dzięki wpływom buddyzmu i ogólnie religijności – nie zaznał najbardziej zjadliwych elementów – takich jak płody w łonie kobiecym publicznie uznawane za pasożyty. To wojny o doprowadzenie mieszkańców Zachodu do umysłowej i duchowej kastracji, a przy tym biologicznej samozagłady.

Na Tajwanie daje się jednak odczuć obecność zorganizowanych kampanii „antyzachodnich”, które są sterowane i koordynowane od zewnątrz. Jedną z tych operacji jest kampania depopulacyjna wzorowana na wzorach z USA i dawnych mocarstw kolonialnych Europy. Na zdjęciu powyżej widzicie plakat wielkopowierzchniowy promujący podwójną masektomię, na którą namawiane są tajwańskie dziewczyny i kobiety – na szczęście wciąż nie małe dzieci – w ramach nienazwanej kampanii wyzwalania się z opresji macierzyństwa. Wciąż, na propagację tej autodestrukcji przeznaczane są olbrzymie pieniądze – plakat na zdjęciu, jak mi powiedziano, to około 15–30 tys. PLN miesięcznie.

Na Tajwanie organizatorzy wciąż nie przekraczają tutejszej czerwonej linii – namawiania nastoletnich dzieci (11–18 lat) na samookaleczenie bez wiedzy rodziców, czy przekonywanie, że urodziły się w niewłaściwym ciele, co mogłoby być sygnałem dla społeczeństwa, że coś jest poważnie nie tak.

Wszystkie te procesy i kampanie są tematem nie tylko opisanym w słynnej Sztuce wojny i innych traktatach chińskiej starożytności. Są głównym zajęciem dla służb zarządzających bezpieczeństwem współczesnych państw. Są kluczowym środkiem ciężkości w konfliktach toczonych w rytm koncepcji stworzonej we współczesnej Chińskiej Republice Ludowej.

Studium geopolitycznej i strategicznej strony sytuacji Tajwanu, Stanów i Chin to cały tom Przetrwanie lub upadek państwa. W tomie tym reguły wojen nieograniczonych są przedmiotem pogłębionej analizy, pełnej odwołań do zdarzeń współczesnego świata.

Koniec tomu pierwszego trylogii tajwańskiej.

1 To m.in. ideologia czystej karty, Zob. Feudalizm we wszystkim…, rozdział Siła fizyczna –praźródło wszelkiej władzy. ►FEU II.3.

2 4B to skrót dla „walki z czterema złami”: „Nie” dla małżeństwa heteroseksualnego, „nie dla posiadania dzieci, „nie” dla randkowania z mężczyznami oraz „nie dla uprawiania seksu z mężczyznami”.

Aneksy

Kłamstwa, konfabulacje oraz usterki w innych książkach o Tajwanie

Poniżej prezentowane wypowiedzi to zaledwie drobny ułamek tego, czym zalewany jest przez wydawców temat Tajwanu.

Marcin Jacoby, Tajwan. Herbatka na beczce prochu

Oni zostali z Tajwanu definitywnie przepędzeni przez Holendrów w 1642, a ci z kolei w 1661 przez chińskiego woja Koxingę (Zheng Chenggonga),

Jest to karygodne, niemal zuchwałe i kompromitujące niedbalstwo ze strony akademika o teoretycznie ugruntowanej renomie. Możliwy jest tu wpływ zamieszanego w działalność ekstremistów politycznych „aktywisty” i samozwańczego „filozofa władzy” Pawła Gu, którego nazwisko figuruje na stronie redakcyjnej książki.

Koxinga był lojalistą dynastii Ming i głównym przywódcą oporu wobec przejmujących jej cesarstwo dynastii mandżurskiej. Był kimś, kto w późniejszych stuleciach, zwłaszcza XX wieku, określany jest przez historyków słowem warlord. Założył państwo-dynastię, które pod nazwą Królestwo Dongning kontrolowało nie tylko wycinek wybrzeża Tajwanu, ale i sporą część wybrzeża Fujian. Nazywanie Koxingi wojem jest wręcz uwłaczające i historycznej personie, i czytelnikom.

s. 297 Ja sam parę razy widziałem, jak mniejsze okazy (tak zwane karaluchy niemieckie) przechadzały się po ubraniach pasażerów w autobusie. Widywało się je między obrusami a szklanymi blatami stołów w kawiarniach. Gubiły odnóża w zimnych daniach, które nakładałem sobie w barach ze szwedzkimi stołami.

Pisząc ten ustęp autor całkowicie odleciał do jakiegoś równoległego uniwersum. Tafle szkła kładzione są na stołach bez obrusu, a jeśli z obrusem, to na ścisk – często wkłada się tam wizytówki czy karteczki z notatkami.

Właściciel biznesu, który by pozwolił na oczach klientów na ganianie karaluchów po jedzeniu to kazus całkowicie nierealny.

Chodzenie karaluchów po ludziach w autobusie możliwe jest wyłącznie w tej nieprawdopodobnej sytuacji, w której karaluch ukrył się w czyimś ubraniu i nie zeskoczył zeń na odcinku od domu do przystanku. Wciąż, byłoby to w najwyższym stopniu nieprawdopodobne. Nie w 1999 roku czy później.

■

Spis wywiadów i rozmów

Ważna nota. Mówienie tego, co się myśli (shihua 實話) to w Azji Wschodniej wielkie „no-no!” i jest często bardzo niebezpieczne lub dokuczliwe dla osoby, która narusza te tabu czy w inny sposób „puszcza farbę”.
Inaczej, osoba na eksponowanym stanowisku (polityk, funkcjonariusz), nie powie naprawdę ciekawych rzeczy podpisując się przy tym własnym nazwiskiem. Najwartościowszą wiedzę, którą się z wami dzielę, poznałem w nieformalnych rozmowach! Z tego powodu, a więc ochrony rozmówców przed napaściami, ostracyzmem i nękaniem, transkrypty rozmów i wywiadów wbudowałem w tok narracji. Wartością wniesioną przez rozmówców jest zmiana naszej percepcji, a nie statusowe pozowanie.

Politycy, urzędnicy administracji i

Pan Lin Qing-shui (林清水), zarządca powiatu Guangfu

Pani Chen Ting-fei (陳亭妃), kandydatka na fotel burmistrza miasta Tainan z ramienia DPP

Pani Hsu Chen-wei (徐榛蔚), gubernator Hualien County

Pan Wang Ding-yu (王定迂), polityk z miasta Tainan, Szef Parlamentarnej Komisji Bezpieczeństwa Narodowego

Pan Tom Chou (周台竹), Sekretarz Generalny TPP (styczeń 2024)

Rozpoznawane osoby publiczne i na eksponowanych stanowiskach

Biskup Peter Liu Cheng-chung (劉振忠),

biskup miasta Kaohsiung

Pan Vincent Chao (趙怡翔) dyrektor Departamentu Spraw Zagranicznych DPP

Pan Hsiao Huan-Chang (蕭煥章) dowódca naczelny Straży Pożarnej RCh (署長)

Pan Yen Ching-biao (顏清標), polityk, opiekun świątyni i prominentna postać miasta Taichung

Administratorzy i pracownicy instytucji państwowych

Pan 巴杜馬賴 dyrektor szkoły podstawowej w wiosce i plemieniu Siji (lud Atayal).

Pan Hsieh Kuo-hsin ( 謝國欣), dyrektor Muzeum Trzęsienia Ziemi 921.

Pan Yin Ming-kun (殷明坤) – szef straży pożarnej w mieście Taoyuan

Prof. Liu Tsan-hong (劉燦宏), naczelny ordynator szpitala Wanfang w Tajpej.

Pana Chen Pai-tsun (陳柏村), trener psów policyjnych w ośrodku szkoleniowym w Sanxia (三峽)

Pan Lu Sheng-hsiang (盧聖翔), szef sekcji d/s obcokrajowców policji w Taitung.

Pan Lin (林靖亞), szef jednej z komend straży pożarnej w Hsinchu

Pan Richard Tsai (蔡志鴻), szef zmiany w Pokoju kontrolnym Zarządzania Kryzysowego miasta Xinbei (przedmieścia Tajpej)

Pan Chou Yu-sheng (周祐陞), dowódca sekcji w Urban Search and Rescue Corps w New Taipei City.

Artyści, naukowcy, akademicy, postacie życia publicznego

Prof. Ke Shu-ling (柯淑齡), ekspert od literatury starożytnej i języka tajwańskiego

Pan Wu Tseng-dong (吳增棟), wytwórca słynnych noży z korpusów pocisków na wyspie Kinmen.

Pan Hsu Chung-mao (徐宗懋) prezes i właściciel galerii i pracowni historyczniej Nueva Vision

Pan Lin Sihua (林斯華), handlarz starociami w mieście Hualian

Mistrz Baichuan, mistrz kaligrafii z miasta Kaohsiung

Biznesmeni, przedsiębiorcy, rolnicy

Pan Chang Ling-hung (張鈴宏), właściciel firmy SHPI, producenta o zasięgu globalnym

Pani Yu, właścicielka sadu owoców Liczi

Pan Chen, rzemieślnik naprawiający siedziska skuterów w Tainanie

Pan Chen , hodowca ryb z rejonu Kenting

Pan Chen, plantator ananasów w rejonie Pingtung

Pani Chen, z pochodzenia Hakkijka, właścicielka baru śniadaniowego w Pingtungu.

Pani Zhao, właścicielka punktu z napojami herbacianymi w okolicach Pingtungu

Osoby prywatne

Pan Voyu, aborygen ludu Tsou, jeden z tzw. ochotników Takasago

Warte przeczytania i obejrzenia filmy i książki o tematyce tajwańskiej

Filmy, które pozwolą poczuć Tajwan duszą

A City of Sadness (悲情城市, 1989)

Przełomowe arcydzieło, które jako pierwsze złamało tabu milczenia wokół masakry 28 lutego 1947 roku i okresu Białego Terroru.

Yi Yi (一一, 2000)

Spostrzegawczy i czuły portret trzypokoleniowej rodziny z Tajpej, który analizuje egzystencjalne lęki klasy średniej w nowoczesnej metropolii.

Warriors of the Rainbow: Seediq Bale (賽德克·巴萊, 2011)

Epicka rekonstrukcja powstania ludu Seediq przeciwko japońskim kolonizatorom, ukazująca siłę tożsamości rdzennych mieszkańców wyspy.

Eat Drink Man Woman (飲食男女, 1994)

Kultowy film Anga Lee, w którym mistrzowsko przyrządzane potrawy stają się jedynym językiem komunikacji między konserwatywnym ojcem a jego nowoczesnymi córkami.

Detention (返校, 2019)

Mroczny thriller osadzony w realiach stanu wojennego, który używa estetyki horroru, by przypomnieć młodemu pokoleniu o cenie wolności słowa.

Wybrane książki, które tłumaczą Tajwan

Wu Ming-yi, The Man with the Compound Eyes (複眼人)

Powieść z nurtu realizmu magicznego, która poprzez historię o dryfującej wyspie śmieci porusza tematy ekologii i mitologii rdzennych ludów Tajwanu.

Shawna Yang Ryan, Green Island (綠島) –

Obszerna saga historyczna, która pokazuje, jak dekady opresji politycznej wpłynęły na prywatne losy kilku pokoleń tajwańskiej rodziny.

Chu T’ien-wen, Notes of a Desolate Man (荒人手記) –

Ważne dzieło literatury postmodernistycznej, eksplorujące tożsamość mniejszości seksualnych na tle gwałtownych zmian społecznych w Tajpej lat 90.

Murray A. Rubinstein, Taiwan: A New History (一部新歷史) –

Najbardziej kompleksowe, naukowe opracowanie dziejów wyspy, od prehistorycznych migracji aż po erę cyfrowej demokracji i TSMC.

Hsiao-ting Lin, Accidental State Chiang Kai-Shek, the United States, and the Making of Taiwan.

Chiu Hsin-Hui, The Colonial Civilizing Process in Dutch Formosa, 1624-1662.

Paul D Barclay, Outcasts of Empire Japan’s Rule on Taiwan’s Savage Border, 1874–1945.

C. Y. Cyrus Chu, Ruoh-Rong Yu, Understanding Chinese Families A Comparative Study of Taiwan and Southeast China.

Pozostałe dwa tomy trylogii tajwańskiej Piotra Plebaniaka

Przetrwanie lub upadek państwa (premiera 2026-10-10)

Pogłębione, w części filozoficzne studium powstawania i upadku globalnych imperiów, z Tajwanem w roli głównej.

Pieśni dalekich plemion (premiera 2026-09-09)

Album fotograficzny z portretami i opowieściami tajwańskich aborygenów.

Spis wykorzystanych źródeł książkowych w języku chińskim

林美容 (1996). 《台灣的齋教與佛教》. 台北: 稻鄉出版社.

Polski tytuł: Religia Zhai i buddyzm na Tajwanie. Lin Mei-rong jest ekspertką w dziedzinie antropologii religii i tajwańskich wierzeń ludowych.

黃文博 (1989). 《台灣的傳統歲時節俗》. 台北: 臺原出版社.

Polski tytuł: Tradycyjne obyczaje i święta sezonowe Tajwanu. Huang Wen-boto ekspert w dziedzinie etnografii i tajwańskiej kultury ludowej.

黃文博 (2000). 《台灣民俗與禁忌》. 台北: 漢風出版社.

Polski tytuł: Tajwańskie wierzenia ludowe i tabu.

李乾朗 (2002). 《澎湖古蹟建築與裝飾》. 澎湖: 澎湖縣文化局.

Polski tytuł: Analiza architektury zabytków i dekoracji wysp Penghu. Li Qian-lang to ekspert w dziedzinie historii architektury oraz konserwacji zabytków sakralnych.

駱遠毅 (2013). 〈胡璉將軍與澎湖戰後建設〉. 金門: 金門縣文化局.

Polski tytuł: Generał Hu Lian i powojenna odbudowa archipelagu Penghu. Luo Yuan-yi jest ekspertem w dziedzinie: Historii powojennej administracji oraz biografii wojskowych.

陳正祥 (1950). 《台灣土地利用》. 台北: 國立臺灣大學.

Polski tytuł: Geografia rolnicza Tajwanu (Użytkowanie gruntów na Tajwanie). Chen Cheng-siang to ekspert w dziedzinie geografii ekonomicznej, kartografii i rolnictwa.

黃文博 (1998). 《台南領海庄大員：台南縣近海產鹽與捕魚的民俗文化》. 台南: 台南縣立文化中心.

Polski tytuł: Tradycyjny przemysł solny i rybny regionu Tainan

Spis rozdziałów książek Autora, do których odwołuje się on w książce niniejszej

Autor udostępnia poniższe rozdziały na zasadach pro bono pod adresem https://chiny.pl/rozpow/tajwan

Opowieści z dawnych Chin

(Opowieść o Źródle Brzoskwiniowego Kwiecia; ►ODC IV.9)

Chiny–Pulsujący matecznik cywilizacji, Wstęp–wizja

(Poetycka wizja prawideł historii Chin; ►PMC 0.3)

Rozdział „Chrześcijański projekt cywilizacyjny” książki Siły Psychohistorii

(Parametry zdolności do ultrakooperacji; ►SP VII.3)

Rozdział „Timeo Chińczyków et dona ferentes” z książki 36 forteli

(mentalność Azjatów; ►36 I.4).

Rozdział „Siła fizyczna – praźródło wszelkiej władzy” z Feudalizmu we wszystkim… (mentalność Azjatów; ►FEU II.3).

„‚Patologie’ japońskiej kultury biznesowej” z Sił psychohistorii

(mentalność Azjatów; ►SP VII.2).

„Zaufanie – prawdziwy smar do osi tego świata” z Sił psychohistorii

(Ultrakooperacja, bezosobowa prospołeczność; ►SP VII.3).

Widok z najwyższej gałęzi z Sił psychohistorii

(Korelacja kultury i przestępczości ►FEU III.4).

Pruski projekt cywilizacyjny w Siłach psychohistorii

(System edukacyjny a mentalność innowacyjna ►SP XI.2).

Spis treści

„Utopia” na krańcu świata 23

Wstęp i bardzo osobista impresja

Część I Od prehistorii do historii

Zanim pojawili się ludzie 37

Warunki geograficzne, klimat

Prehistoria i starożytność 39

Nazwy historyczne wyspy 41

Chiński Dziki Zachód 53

Europejczycy odkrywają Tajwan

Lojalista Koxinga i dynastia Qing

Wzorcowa japońska kolonia 65

Co pozostawili po sobie Japończycy

Uciekinierzy (cz. 1) 87

Wyspa Kinmen 97

Rozmowa z wytwórcą noży z Kinmen

Demokratyzacja 113

Tajwański folklor polityczny 123

Przepychanki, walka o poparcie i dostęp do koryta

Dwa wybrzeża Cieśniny Tajwańskiej 141

Historia relacji z ChRL od 1949 do 2025

Jak Tajwan został tygrysem Azji 151

Wyciąg z tomu „Przetrwanie państwa”

Część II Mozaika etniczna i języki

Aborygeni austronezyjscy 163

Ludność minnańska (Hoklo) 177

Dialekt/język tajwański. 194

(Rozmowy z prof. Ke Shuling)

Hakkijczycy 205

Waishengren (Uciekinierzy cz. 2) 215

Obcokrajowcy z krajów Zachodu 222

Zapaść demograficzna i „nowy lud” 229

Wymiana populacji i zagraniczna siła robocza

Sytuacja i pozycja kobiet na Tajwanie 253

Część III Mentalność, życie duchowe, zabobony, obyczajowość

Mentalność Azjatów, a mentalność 260

Tajwańczyków w szczególności

Projekt cywilizacyjny Republiki Chińskiej 269

Idealne połączenie wartości konfucjańskich i chrześcijańskich oraz Trzy Zasady Ludowe

„Zaginiony świat” tradycyjnych Chin 292

Religijność a zabobony chińskie i minnańskie

Obchody nowego roku na Tajwanie 310

Przesądy związane z językiem 320

minnańskim oraz slang na Tajwanie

Slang, przesądy i neologizmy

Buddyzm 326

Religijność taoistyczna 333

Chrześcijanie 341

Wizyta w sanktuarium maryjnym Wanjin

Część IV Kuchnia pełna niespodzianek

Aborygeńskie niespodzianki kulinarne 351

Co uprawiają i hodują Tajwańczycy 359

Rozmowa z plantatorem ananasów

Hodowca ryb nad brzegiem cieśniny

Rozmowa z plantatorem ryżu

Jak uprawiać owoce liczi

Wyprawa na nocny market 367

Smakołyki kuchni minnańskiej

Część V Struktury państwowe, instytucje i służby

Strażacy od czterech żywiołów 381

Straż pożarna na Tajwanie

Służba zdrowia 401

System edukacyjny 409

Quality Learing Centers 413

Straż Obrony Wybrzeża 415

Służby celne 425

Wojsko 433

Policja 441

Wysłuchajmy racji drugiej strony 447

Triady, czyli świat zorganizowanej... działalności ehm… biznesowej

System polityczny 457

Na poziomie państwowym i lokalnym

Trzecia siła na scenie 462

Siódma władza i jej efektory: aktywiści 460

Praktyki na poziomie lokalnym 475

Część VI Dookoła Tajwanu i z powrotem (poradnik podróżnika)

Jak zaplanowano miasto Tajpej 478

Budynek Taipei 101 501

Muzeum Pałacowe 511

Północny kraniec Tajwanu 516

Yilan i wybrzeża klifowe 521

Hualian oraz wąwóz Taroko 525

Rozmowa z panem Lin, handlarzem starociami

Dolina ryftowa i kraina ryżu w Fuli 541

Supermeni od łopaty i rozmowa 547

z szefem powiatu Guangfu

„Długie wybrzeże” z widokiem na ocean 551

Wyspa Orchidei i Zielona Wyspa 557

Taitung i na południe od niego 563

Kenting i południowy kraniec Tajwanu 569

Peskadory 577

Zachodnie Równiny 583

Masyw Ali 591

Plantacje kawy i herbaty 593

Jezioro Słońca i Księżyca 599

Przez Hehuanshan do Taroko 605

Wyspy Matsu 612

Miasto Kaohsiung 619

Miasto Tainan 629

Miasto Taichung 643

Wietrzne miasto (Hsinchu) 658

Część VII Codzienność i niecodzienność: obyczaje, praktyki i dziwactwa

Narodowe święto grillowania 663

czyli „Święto środka jesieni...”

Dzień jak co dzień z życia Tajwańczyka 670

Kierat dzieciaków, kierat dorosłych,weekendy i życie na emeryturce

Małżeństwa aranżowane 679

Wesela 686

Pogrzeby 692

Część VIII Fenomeny kulturowe oraz ikoniczne symbole Tajwanu

Rozmaitości 703

Ruch drogowy w kraju skuterów 705

Perypetie z naprawami skuterów 706

Wpływ kulturowy Hongkongu 707

Zakończenia

Dusza Tajwanu (filozoficzne) 711

Przyszłość Tajwanu (geopolityczne) 715

Aneksy

Kłamstwa i konfabulacje w innych 723

książkach o Tajwanie

Spis wywiadów i rozmów 725

Książki Piotra Plebaniaka

Próbki książek w wersji PDF i e-book można pobrać ze strony domowej autora → tutaj.

Kaligrafie: Na stronie domowej Piotra Plebaniaka są także udostępnione do bezpłatnego pobrania skany wysokiej jakości kaligrafii, które pojawiają się w jego książkach. → kaligrafie

Książka-album Pieśni dalekich plemion

[picture]

Przepiękne zdjęcia roześmianych, a czasem zamyślonych aborygenów, którzy opowiadają najpiękniejsze, najważniejsze opowieści swojego życia lub opowiadają o sobie i swoich plemionach.

Sprzedaż książki nie ma szans pokryć olbrzymiego kosztu realizacji tego projektu. Autor zaprasza do wsparcia realizacji w portalu Patronite tutaj.
Prezentacja i próbki książki tutaj.
Facebook autora z wrzutkami różnych zdjęć ludzi i zdarzeń: https://facebook.com/piotrplebaniak.

Seria wzorce

[picture]

Serię otwiera bestseller 36 forteli opatrzony wstępem Andrzeja Sapkowskiego, drugi tom to wybitny przekład traktatu Sztuka wojny, opatrzony wypowiedziami nt. filozofii wojny i konfliktu takich ekspertów jak prof. Jerzy Bralczyk, gen. Jarosław Kraszewski, dr Tomasz Witkowski i wielu innych. Seria docelowo będzie liczyć osiem tomów - każdy z nich jest studium i repoytorium przykładów na rozmaite prawidłowości świata i natury ludzkiej.

Seria wzorce - prezentacja on-line

Seria Zrozumieć wojnę

[picture]

To podseria wydzielona z serii WZORCE. Fortele, wywieranie wpływu na bieg rzeczy, prawidła historii i ludzkiej natury oraz prawidła geopolityki.

Prezentacja serii on-line

Seria Opowieści z Azji Wschodniej

[picture]

Opowieści z dawnych Chin to 81 legend, mitów i opowiastek historycznych (wydanie kolorowe). Opowieści z dawnego Hongkongu to zbiór opowiadań obyczajowych autorstwa Davida T.K. Wonga. Zbiorki o Japonii to ponownie kolorowe dzieła autorstwa Piotra Plebaniaka

Prezentacja serii on-line

Seria Zrozumieć Chiny

[picture]

Za wyjątkiem Chińskiej archeologii językowej, każdy tomik to pięknie ilustrowany zbiorek maksym, słynnych fraz, idiomów i przysłów, za pomocą których autor opowiada o najciekawszych aspektach historii i kultury Chin. Archeologia to ilustrowany mini-słownik najciekawszych albo najbardziej nietypowych znaków chińskiego pisma, słów chińskich języków starożytnych, i slangu - zarówno historycznego, jak i współczesnego.

Prezentacja książek serii tutaj.

Seria „Wzorce zwyciężania” (sześć tomów)

Piotr Plebaniak prezentuje serię dla miłośników historii wojskowości oraz adeptów sztuki wojennej i skutecznego działania.

Seria planowana jest na sześć tomów. Każdy z nich będzie zawierać analizy znanych i mniej znanych konfliktów, operacji, bitew i potyczek. Analizy te są ukierunkowane na wyciągnięcie maksimum wiedzy i doświadczenia tak, aby błędy i sukcesy postaci historycznych stały się elementem zdobytej przez czytelnika edukacji.

Seria „Wzorce”

Seria Wzorce to pogłębione analizy kolejnych sfer toczenia konfliktów. To także podręczniki budujące zdolność podejmowania optymalnych decyzji i skutecznego działania. Więcej na stronie chiny.pl/ksiazki

Wsparcie autora na Patronite:patronite.pl/piotrplebaniak.

[picture]

Książka otrzymała wyróżnienie Najlepszej książki geopolitycznej roku 2023 w konkursie Polskiego Towarzystwa Geoplolitycznego.

Praca, w której sam autor i zaproszeni eksperci prezentują swoje wizje prawidłowości geopolitycznych, okraszając je przykładami z kart historii i wydarzeń współczesnych. W środku 43 mapy i 29 zdjęć oraz ilustracji, które pomogą zrozumieć zawiłą logikę zmagań między mocarstwami.

[picture]

Podręcznik budowania obrazów mentalnych i dziesiątki anegdot historycznych — ze wstępem Andrzeja Sapkowskiego

[picture]

Traktat Sztuka wojny w przekładzie Piotra Plebaniaka bezpośrednio z chińskiego języka klasycznego, stylizowany na piękną polszczyznę Sienkiewicza. Do tego wizje wojny i konfliktów prof Bralczyka i ponad 20 innych mistrzów oraz ekspertów.